Qostanaı oblysynyń astyqty alqaby álemniń otyz shaqty memleketi úshin yryzdyq kózi bolyp sanalady. Bıyl astyqty aımaq aýylsharýashylyq ónimderiniń ózge túrlerin qospaǵanda, jyl basynan beri 20 elge bıdaı, 7 memleketke joǵary sapaly taza un jóneltti.
Sala mamandary bıyl Qostanaıdyń bıdaıy bitik, astyǵy berekeli shyǵyp, shetelge saýdalanǵan un eksportynyń kólemi de edáýir ulǵaıǵanyn aıtady. Aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynasy basqarmasy marketıng jáne óńdeý bóliminiń bastyǵy Janar Balǵabaevanyń aıtýynsha, oblystyń agroóndiristik kesheni jyl basynan beri quny 247 mln AQSh dollarynan asatyn aýylsharýashylyq ónimin eksporttaǵan. Bul byltyrǵy kórsetkishten 12 paıyzǵa tómen. О́tken jyly oblys qarasha aıyna deıin shetelge 283,1 mln dollardyń ónimin saýdalapty.
Alaıda jyl bastalǵaly óńdeý sektory syrtqy saýdaǵa 153 mln dollardyń ónimin shyǵarǵan. Bul – jalpy agroóndiris ónimderi eksportynyń 62 paıyzy. Byltyr osy kezeń ishinde syrtqa jalpy quny 122,8 mln AQSh dollaryna teń taýar jóneltilgenin eskersek, bıyl óńdeýden alynǵan ónimniń eksporty 25 paıyzǵa ósip otyr.
– Bıyl, negizinen, un eksporty 25 paıyzǵa, al suıyq maı eksporty 4 esege ósti. Bıdaı eksporty kerisinshe byltyrǵy qýańshylyqtyń áserinen 33 paıyzǵa azaıdy. Bıylǵy bıdaı shet memleketterge endi ǵana saýdalana bastady. Muny esepke alatyn bolsaq, jyl sońyna deıin bıdaı eksporty birneshe ese ulǵaıatyn bolady, – dedi Janar Balǵabaeva.
Qostanaı oblysy un shyǵarýdan el kóleminde birinshi oryn alady. Astyqty aımaq oblystan tys, Qazaqstannyń ishki naryǵyn un jáne un ónimderimen qamtyp otyr. Aq unnyń basym bóligi eksportqa shyǵarylady.
Búginde oblys aýmaǵynda 70 shaqty dıirmen jumys istep tur. Qazir munda jumystyń naǵyz qyzyp turǵan qaýyrt shaǵy. Eksportqa ónim jiberetin iri dıirmender negizinen Qostanaı, Rýdnyı, Jitiqara qalalary men Sarykól aýdanynda ornalasqan. Bólim basshysynyń aıtýynsha, olar jylyna 2 mln tonnaǵa deıin bıdaı óńdeı alady eken. Biraq qazirgi jaǵdaıda oblys dıirmenderi óndiristik qýatynyń 80 paıyzyn ǵana paıdalanýda.
Jalpy Qostanaı oblysy jyl saıyn 1 mln tonna un shyǵaryp, negizinen Aýǵanstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan sııaqty Orta Azııa elderine eksporttaıdy. Mysaly Qostanaıdaǵy «Vadısa – M» óndiristik-saýda kásiporny qazir birneshe memleketke un jóneltip jatyr. 2002 jyly iske qosylǵan kásiporyn Qostanaı oblysyndaǵy iri ári turaqty jumys istep kele jatqan tabysty kompanııanyń biri. 60 myń tonna bıdaı syıatyn qoımasy bar seriktestik táýligine 600 tonna un shyǵarady. Búginde aımaqta astyq eksportyn jeke deldaldar iske asyryp otyr. Bıdaıdyń baǵasyn jyl saıyn «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» naqtylap, bekitip beredi. «Vadısa – M» shetelge joǵarǵy surypty unnyń tonnasyn bıyl 240 dollardan, birinshi surypty – 210, úshinshi surypty 175 dollardan saýdalap otyr. Al taza bıdaıdyń ár tonnasynyń eksporttyq baǵasy sapa-surybyna qaraı 120-dan 150 AQSh dollaryna deıin jetedi.
Aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna qarasty tuqym sharýashylyǵy jáne bıdaı ınspeksııasy bóliminiń bas mamany Dmıtrıı Sultanovtyń aıtýynsha, búginge deıin Qostanaı oblysynan syrtqa 1 149,5 myń tonna bıdaı jóneltilgen. Onyń 1 myń tonnaǵa jýyǵy eksportqa, 300 tonnadan astamy elimizdiń ózge óńirlerine satylǵan. Qostanaı bıdaıynyń negizgi eksporterleri –О́zbekstan, Tájikstan, Iran, Aýǵanstan, Qytaı memleketteri.
Qostanaı oblysyndaǵy bıdaı eksporty
(2020 jylǵy 10 qarasha)
myń tonna
№
Bıdaı alǵan elder
2019 jyl
01 qańtardan 10-qarashaǵa deıin
aıyr-ma,
+, -
2019 j.
2020 j.
1
О́zbekstan
468,8
405,7
435,9
30,2
2
Iran
155,3
125,8
82,0
-43,8
3
Aýǵanstan
86,0
65,3
59,5
-5,8
4
Tájikstan
172,2
156,2
86,9
-69,3
5
Ázerbaıjan
102,1
101,3
15,2
-86,1
6
Italııa
30,0
23,2
5,2
-18,0
7
Túrkııa
28,6
26,6
4,8
-21,8
8
Qytaı
64,1
52,7
48,6
-4,1
9
Reseı
93,8
68,1
50,2
-17,9
10
Túrikmenstan
16,8
14,1
4,3
-9,8
11
Grýzııa
16,7
16,7
0,1
-16,6
12
Qyrǵyzstan
18,2
17,0
9,5
-7,5
13
Belgııa
57,7
50,5
8,3
-42,2
14
Shvesııa
9,0
9,0
-9,0
15
Belarýs
31,1
26,4
14,5
-11,9
16
Norvegııa
3,2
3,2
2,5
-0,7
17
Grekııa
19,6
19,6
2,9
-16,7
18
Mońǵolııa
11,5
10,9
0,5
-10,4
19
BAÁ
3,0
3,0
-3,0
20
Latvııa
0,9
0,9
-0,9
21
Mysyr
0,3
-0,3
22
Ýkraına
0,1
0,1
23
Ulybrıtanııa
15,9
15,9
-15,9
24
Estonııa
0,1
0,1
0,1
25
Fınlıandııa
3,0
3,0
1,6
-1,4
26
Nıderland
5,7
5,7
-5,7
27
Irak
0,4
0,4
-0,4
28
Izraıl
0,7
0,7
-0,7
29
Bangladesh
1,9
1,9
-1,9
Eksportqa ketken bıdaıdyń bári
1416.6
1223,8
832,7
-391,1
Qazaqstan
boıynsha
316,7
265,0
316,8
51,8
Bári
1733,3
1488,8
1149,5
-339,3
Oblys bıyl jyl basynan beri 1 149,5 myń tonna un saýdalady. Onyń 316,8 myń tonnasy Qazaqstan boıynsha, al 832,7 myń tonnasy eksportqa satylǵan. Joǵarydaǵy kestege bir ret kóz júgirtip ótseńiz, Qostanaı bıdaıyn satyp alýdan birinshi orynda turǵan memleket О́zbekstan ekenin kóresiz. Odan keıingi oryndarda Tájikstan, Aýǵanstan, Iran, Ázerbaıjan, Reseı, Qytaı tur. Al endi tómendegi keste О́zbekstan qazaq unyn satyp alýǵa onsha qulyq tanytyp otyrǵan joq deıdi. Kórshi memleket 2019 jyly Qostanaı oblysynyń ózinen ǵana 468,8 myń, al bıyl on aı ishinde 435,9 tonna taza bıdaı satyp alyp otyr. Sóıtken óz-aǵam astyqty aımaqtan byltyr nebary 100 myń, bıyl 79 myń tonna daıyn unyn satyp alǵan. Bıdaımen salystyrǵanda, ońtústiktegi kórshige satylǵan un 4 jarym ese az. «Sóıtsem, kórshiniń kók esegi bar eken» demekshi, óz-aǵamnyń óz esebi bar eken.
Qostanaı oblysyndaǵy un eksporty
(2020 jylǵy 10 qarasha)
myń tonna
№
Un alǵan elder
2019 jyl
01 qańtardan 10-qarashaǵa deıin
aıyrma,
+, -
2019 j.
2020 j.
1
Aýǵanstan
396,3
336,6
447,8
111,2
2
О́zbekstan
100,8
77,1
73,9
-3,2
3
Túrikmenstan
25,5
19,0
19,4
0,4
4
Tájikstan
36,6
26,3
34,0
7,7
5
Qyrǵyzstan
18,1
15,4
26,9
11,5
6
Qytaı
6,8
5,9
2,5
-3,4
7
Iran
0,1
0,1
-0,1
8
Grýzııa
0,1
0,1
-0,1
9
Reseı
0,8
0,8
0,2
-0,6
10
Belarýs
0,1
0,1
-0,1
О́zbekstan sapaly bıdaı ósirýden Qazaqstanmen talasa almaıtyny anyq. Alaıda ońtústik kórshi Arqanyń sary bıdaıyn satyp alyp, ony óńdep unǵa aınaldyryp eksport naryǵyna shyǵarý jaǵynan alǵa ozyp ketken syńaıly. Qostanaılyq un óndirýshilerdiń aıtýynsha, Qazaqstan unynyń basty ımporterlarynyń biri sanalatyn Aýǵanstan naryǵynda sońǵy jyldary ózbektiń uny qazaq unymen básekelesetin jaǵdaıǵa jetip qalǵan. Qazaq bıdaıynan tartylǵan ózbek unynyń syrtqy naryq básekesinde basymdyqqa ıe bola bastaýynyń ózindik sebebi bar.
Bıyl naýryz qarsańynda ózbek basylymdary Qazaqstan bıdaı baǵasyn 37,4 paıyzǵa qymbattatty dep habarlady. Sóıte tura, qazaqtyń bıdaıyn uqsatyp un etip, ony qalyń ózbekten artyltyp altynǵa balap Aýǵanstanǵa asyryp otyr. Paıdasy shash etekten keletin Qazaqstannyń bıdaıyna О́zbekstan eshbir kiris salyq salyp otyrǵan joq. Al endi unǵa 10 paıyz aksııa bar. Osylaısha, esepke júırik kórshimiz unyńnyń qajeti shamaly, bıdaıyńdy tası ber degendi ymdap otyr.
Qazir Aýǵan naryǵyndaǵy qazaq unynyń úlesi 60 paıyzǵa jýyqtaıdy eken. Biraq Aýǵanǵa barar jolda qazaq eksporterlarynyń aldynan ózbek tranzıti degen kedergi kóldeneńdep shyqty: О́zbekstan belgilep qoıǵan tranzıttik tarıf qymbat. О́zbekstan arqyly ótetin temirjol tranzıti men Aýǵanstan shekarasyna tireletin Termezge deıingi alym-salyq ár tonna unǵa 60 dollardan keledi. Munyń syrtynda, Qostanaıdan temir jol arqyly shyqqan bir tonna un О́zbekstan shekarasyna deıin 20 dollarmen jetedi. Sonda Aýǵan asatyn ár tonna unnyń jol shyǵynyna 80 dollardan ketip otyr. Sondyqtan sońǵy kezderi otandyq eksportshylar Aýǵanstanǵa Túrikmenstan arqyly un asyrǵan tıimdi bolady dep boljaıdy. О́ıtkeni óz terrıtorııasynyń tranzıttik áleýetin arttyrýǵa yntaly Túrikmenstan tranzıttik tarıfke 30 paıyz jeńildik usynyp otyr.
Mamandardyń pikirinshe, un eksporty básekesindegi basymdyqty joǵaltyp almaý úshin, otandyq taýardyń О́zbekstan naryǵyna shyǵýyna qolaıly jaǵdaı týǵyzatyn tıimdi sharalar qabyldanýy kerek. Atap aıtqanda, un tranzıtiniń joǵary tarıfine jaýap retinde Qazaqstan arqyly ótetin ózbek taýarlaryna joǵary tarıf belgilenip, ońtústik shekaradan shyqqan taýardyń bárinen kedendik alym salynýy qajet.
Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, Qostanaı oblysy bıyl qarashaǵa deıin Aýǵanstanǵa – 447,8 myń tonna, О́zbekstanǵa – 73,9 myń, Túrikmenstanǵa – 19,4 myń, Tájikstanǵa – 34,0 myń, Qyrǵyzstanǵa – 26,9 myń tonna un jóneltken. Keıingi kezde Qostanaı unyna Qytaı da qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Alpaýyt memleket byltyr Tobyl óńirinen 6,8 myń tonna un satyp alsa, bıylǵy 10 aıda 2 jarym myń tonna un Qytaı asqan.
Qostanaı oblysy