Áýlıeata aımaǵy men Arqa dalasynyń shekteser tusynda, búgingi Sarysý aýdanynyń Shyǵanaq aýylyna qarasty aýmaqta Qýaral degen jer bar. Qýaral – tómengi Shý ózeniniń boıynda ornalasqan. Shý boıy tunǵan qamys. Tastan ózge eshteńe joq, tórt tarmaǵyn ózen sýy qorshaǵan elsiz meken. Tórt mezgilde de bir tolastamaıtyn jeli tabıǵattyń tańǵajaıyp qubylysyn tanytyp turǵandaı. Áldeqaıdan áldekim qobyz shalyp turǵandaı elesteıtin uly dalanyń bir pushpaǵy ózin-ózi qońyr kúıimen terbetip jatyr. Qýaraldyń eteginde áıgili qobyz piri Yqylas Dúkenulynyń beıiti bar. Arqa dalasynda qaıtys bolǵan uly kúıshini qar sýynyń sońyn ala, jer keńigen shaqta osy Qýaralǵa ákelip jerlegen eken...
Shyǵanaq aýylynan shyǵyp, Arqa dalasyna qaraı qııalaı tarttyq. Aıdaý jolǵa túsip, oı-shuńqyry beımálim jerlermen júrip kelemiz. Jol bastaýshy aýyl aqsaqaly Ahmetjan Baýshenov kezinde qarakól qoıyn ósirýmen aty shyqqan Shyǵanaq aýyly týraly áńgimege kiristi. «Aýyl ejelden Arqa dalasymen shekaralas, qonystas bolyp keledi. Shyǵanaq sovhoz bolyp qurylǵanda Almaty oblysynan jáne ózimizdiń aýdannyń «Baıqadam» sovhozynan qoıshylar keldi. О́zim de osy sovhozda eńbek ettim. Sodan mal jaz mezgilinde Arqa dalasyndaǵy Muńly, Qýly taýlaryna qaraı jaıylady. Qyrkúıek kelgende beri qaıtady. Aýylda qarakól qoıynyń sany kezinde 36 myńǵa deıin jetti. Qalash Bekbaýov, Turǵynbek Esimbaev, Rysbaı Bekejanov degen eńbek ardagerleri boldy. 1991 jyly sovhoz taraǵan soń el aýyl irgesindegi «Úlken Qamqaly» kólinen balyq aýlap, tuz satyp, kúnin kórdi. Shamalary kelgender kóship ketti. Biraq ata-babamnyń súıegi osynda jatqan soń, men eshqaıda kóshken joqpyn», dedi Ahmetjan aqsaqal. Shyǵanaq aýyly týraly áńgimesin osy jerden qaıyrdy da, keń kósilgen dalaǵa uzaq qarap otyrdy. Shý boıy syńsyǵan qamys, odan jazyq dala, batysta munartqan taý, bári de kóne tarıhtyń sherli shyndyǵyn shertip turǵandaı edi. Túrli taǵdyrdan tamyr tartqan dalanyń uly sazy janymyzdy terbetkendeı edi. Az-kem únsizdikten keıin Ahmetjan qarııa Qýaraldyń batys jaǵyn kórsetip, «Myna jer kezinde KarLAG-tyń qystaýy bolǵan. Lagerde bolǵandardy tómengi Shý boıyna ákelip mal baqtyrǵan», dep tyń áńgimeniń shetin shyǵardy. Bul kúnde qystaý bolǵan jerdiń jurty ǵana jatyr. Ný qamystyń keıbir bóligin turǵyndar qaban, qasqyr sııaqty jyrtqysh ańdardan qorǵaný úshin órtep te jiberipti. Sóıtip, túrli taqyrypta áńgime tıegin aǵytqan qarııa Yqylas Dúkenuly týraly óziniń bilgenin áńgimeleı bastady.
Uly kompozıtordyń súıegi jatqan Qýaral – uzyndyǵy jeti, al eni bir shaqyrym bolatyn kádimgi aral. Kisi beısaýat júre qoımaıtyn, anda-sanda ushqan qus, júgirgen ańnan basqa tirshilik belgisi asa kóp bilinbeıtin bir meken. Araldyń etegindegi bıik jerden Yqylas babanyń beıiti kózge shalyndy. Zıratqa 1978 jyly qara mármárdan tas qoıylyp, syrty temirmen qorshalypty. Janynda jeti-segiz qabir qatarynan jatyr. Biraq, munda kimderdiń jatqanyn áli eshkim bilmeıdi eken. Kópshilik bertinge deıin kúıshiniń beıitiniń qasyndaǵy qabirdi Saǵyr Kálpeniń qabiri dep kelipti. Ol kisi kezinde aty belgili emshi-kóripkel bolypty. Alaıda Ahmetjan aqsaqal ózinen burynǵy qarııalardan estigeni boıynsha Saǵyr Kálpeniń zıraty Qýaraldyń arǵy basynda ekenin aıtady. «Buryn Arqa qazaqtary Qýaraldyń basynda qystaıdy eken. Jaz mezgili kelgende Arqaǵa qaraı qaıtatyn bolǵan. Sondaı bir kezeńde, qystyń kózi qyraýda Arqada qaıtys bolǵan Yqylas babamyzdyń súıegin sonda qara jerge amanattap qoıyp, kóktem shyqqanda osy Qýaralǵa ákelip jerlegen. Ilııas degen kisi kúıshiniń súıegin artqan túıeni Arqa dalasynan osynda jetektep kelgen. Ol sol ýaqytta on úsh jastaǵy bala eken. Men muny Ilııastyń ózinen estidim. Men kórgende ol jetpisten asqan qarııa bolatyn. О́miriniń sońyna deıin Jaılaýkól aýylynda turdy. Yqylas Dúkenulynyń beıitin Almaty qalasynan zertteýshiler izdep kelgende, sol kezde jasy alpystan asqan Ilııas aǵamyz osy jerdi kórsetken. О́ıtkeni ol kisi Yqylas babany jerleýge qatysqan adam. Bárin biledi», dedi Ahmetjan Baýshenov. Qýaraldan ári qaraı Betpaqtyń baıtaq dalasy bastalady. Ertede jaz jaılaýyn, qys qystaýyn qazaqtyń qasıetti dalasynyń kez kelgen jerinen saılap alatyn babalardyń izi qalǵan topyraq endi búgin qoınaýyna talaı syrdy búgip jatyr. Qýaraldyń janyndaǵy Tantaı taýynan ári asyp túskende Arqanyń Qarajaly kórinedi. Qazanǵap, Qazaqııa taýlary da kezinde uly kúıshiniń shalǵan qobyzynyń sarynyn bolmysyna sińirip turǵandaı. Kezinde Arqa dalasynan aýǵan kıikter Qýaraldyń jaılaýynda otyrǵan eldiń qazǵan qudyǵynan sý iship, qalyń kódege jaıylyp ketedi eken. Bul kúnde ol kórinistiń bári de saǵymǵa sińip, ótken ýaqyttyń enshisinde qalyp barady.
Yqylas Dúkenuly – qazaqtyń uly kompozıtorlarynyń biri. Qazaq topyraǵyn terbegen onyń kúıleri arada qansha ýaqyt ótse de, óziniń kórkemdigin saqtap keledi. Shora batyrdyń Qazan qalasyna joryǵyn beıneleıtin «Qazan kúıi» sııaqty, onyń árbir kúıiniń óziniń taǵdyr-tarıhy bar. Ataqty Ahmet Jubanov «Ǵasyrlar pernesi» atty kitabynda Túrkistan qalasynan Qarataýǵa deıingi saparyn jazyp otyryp, sonda qobyzshy Jappas Qalambaevtan Yqylas týraly alǵash ret estigenin aıtady. «Qos ishekti halyq qobyzy – Yqylasqa deıin baqsy-balger aspaby bolyp sanalyp kelgen» dep jazady. Ilııa Jaqanov ta ataqty kúıshi týraly biraz jaıdy zerttep, oqyrmanǵa jetkizdi. Jalpy, Yqylastyń kim bolǵany, Qorqyttyń qobyzyna degen qyzyǵýshylyǵy, onyń keıin kúı qudiretine ulasýy sııaqty taǵdyrly jaıttar kóp qamtylǵan. Biz de uly qobyzshy týraly biraz málimet jazyp aldyq. Sodan Ahmetjan aqsaqalǵa razy-qosh aıtyp, Jaılaýkól aýylynda turatyn Jáken qarııanyń úıine tarttyq. Jáken Jambylbekov – Yqylas Dúkenulynyń tikeleı urpaǵy. Bul kúnde jasy jetpiske taqap qalǵan aýyl turǵyny babasy týraly bilgen estelikterin aıtyp berdi. Shejire boıynsha Altynbekten Dúken, odan Yqylas, Yqylastan Túsipbek, Túsipbekten Jambylbek, odan Rústem, Rústemnen Jáken taraıdy eken. Sonda bul kisi uly kúıshiniń besinshi urpaǵy bolady. «Yqylas babamyz Qýaraldyń eteginde jeke úı tiktirip, qobyz shalyp otyrǵanda, kelinderi úıge betin kımeshekpen kólegeılep kiredi eken. Júzine tik qaramaıtyn bolǵan. Úlken kisilerden estigenimiz boıynsha sondaǵy qobyzdyń saryny Shý ózeniniń myna basynan ana basyna deıin jetetin bolypty. Ol kezde ózenniń boıyn jaǵalaı otyrǵan el muny uıyp tyńdaıdy. Jaılaýǵa Arqadan aǵaıyndardyń kelgenin el osy qobyzdyń úninen biletin bolǵan. Yqylastyń uly Túsipbek babamyz kezinde jıyrma myń qoı aıdaǵan eken. Meniń atam, ıaǵnı Túsipbektiń balasy Jambylbek 1924 jyly Lenıngrad qalasynda oqyp júrgende, ókimettiń orystardyń jerlerin alyp jatqanyn kóredi. Bul qaýiptiń qazaq dalasyna keletinin sezedi de, ákesine kelip «Qazaqtardyń da malyn, jerin alatyn kún keletin sııaqty. Maldyń bárin aǵaıyndarǵa taratyp berińiz», deıdi. Biraq atamyz oǵan boı bermeıdi. Aqyry, 1928 jyly ol kámpeskege ushyrap, áýeli Aqtóbege, odan Oralǵa aıdalady. Onymen birge Oralǵa jeti adam jer aýdarylǵan. Túsipbek atamyzdyń janynda Maqajan degen esepshisi bolypty. Biraq ol týraly eshqandaı málimet joq. Bular Betpaqtyń dalasynan shyqqan soń, jaǵalaı qonystanǵan halyq jol-jónekeı malyn soıyp, kútip otyrady eken. Sondaı kúnderdiń birinde janyndaǵy kisiler jasy kishi bolsa da Túsipbekke dastarhan basynda bata bergizipti. Sonda ol kisi «Aýzyń asqa jarymasyn, taqymyń atqa qonbasyn», depti. Mundaı bataǵa tosyrqap qalǵan el munyń mánisin suraǵanda, jaryqtyq atamyz «Men baılyǵymnyń arqasynda aıdalyp bara jatyrmyn» degen eken», deıdi Jáken Jambylbekov.
Negizinen Yqylastyń uly Túsipbektiń taǵdyry qıyn bolǵan eken. Kámpeskelengen ony áýeli Aqtóbe qalasyna alyp barady. Keıinnen Oral qalasyndaǵy túrmege aparyp qamaıdy. Jákeńniń aıtýynsha, Túsipbek Oraldaǵy tar qapasqa túsken soń úsh-tórt aıdan keıin aýyrady. «Aýylda atamyzdyń Shámshá degen kishi áıeli bar edi. Ol kisi atamyzǵa on úsh jasynda tıgen. 1983 jyly qaıtys boldy. Apamyz Janaıdar Sádýaqasovtyń týǵan qaryndasy edi. Sol kisi eki-úsh atqosshysyn alyp, atamyzdy izdep Oralǵa barǵan eken kezinde. О́z qolynan qara shapan tigip, onyń etegine 500 som aqsha jasyryp aparypty. Túsipbek sol shapandy kıip alyp, jumys istep júredi. Bir kúni keshke qaraı atamyzdyń unjyrǵasy túsip, aq qaǵazǵa birdeńelerdi jazyp otyr deıdi. Sóıtse, qara shapanyn joǵaltyp alyp, sony joqtap otyrǵan kezi eken. «Zaýytqa jumys isteı barǵannan soń, ne shara esti Qudaı alǵannan soń» dep bastalatyn óleńi sodan qalǵan. Muny estigen túrmedegiler 1000 som jınap beripti. Ásirese, janynda tatarlar kóp bolypty. Túsipbek atamyz 1930 jyly sol jerde qaıtys bolady. Sonda Shámshá apamyz tatarlarǵa qabirin qazdyryp, ol kisini jerlegenin ózi aıtyp otyratyn. Bir kúni Ilııa Jaqanov maǵan «Jáken, Túsipbek babańnyń súıegi Qýaralda jatyr ǵoı. Bul Keńes ókimeti kezinde aıtylǵan joq. Kezinde adamdar osy jerge ákelip qoıypty», dedi. Biraq men buǵan sengen joqpyn. Bizdiń bilýimizde, Túsipbek atamyzdyń súıegi Oralda jatyr. Al áli kúnge deıin Yqylas babamyzdyń qasyndaǵy qabirlerdiń kimdiki ekenin bilmeımiz. Kezinde Dálibaı, Málibaı degen kisiler bolǵan deıdi. Keıbireýler osy kisiler jatyr degendi aıtady. Anyǵy eshkimge beımálim.
Álginde Ahmetjan Baýshenov aıtqan Ilııas degen kisi – kezinde Mońǵolııadan mal aıdap kelgen (barymtamen emes) eken. Aty-jóni Ilııas Ybyraev, muny aýyldaǵylar dene turqyna qarap «Dáý Tama» deıtin bolypty. Jáken Jambylbekovtiń aıtýynsha, ol ataqty Yqylas qaıtys bolǵanda, Arqadan kúıshiniń súıegin artqan túıeniń buıdasynan ustap kelip, qabirin óz qolymen qazǵan eken. Bul jaǵdaıdy Ermekbaı Dúısenbaıuly degen azamat ta bes jasynda kórgen. О́zi kózi kórgen kónekóz qarııalardyń bul esteligin Jáken Rústemuly bizge jetkizdi. Yqylas Dúkenuly týraly áńgime bolǵanda, onyń qobyzy týraly aıtpaı ketý múmkin emes. Uly kúıshiniń qobyzy týraly áńgime de bir tarıh. Asharshylyq kezinde qalyń el Arqa dalasynan Qýaraldy basyp ótip, beri aýady. Búgingi Jambyl oblysynyń Sarysý aýdany sol shamada qurylǵan. Sol ýaqytta kóshtiń aldyn barlap bes-alty qarýly jigit qoldaryna soıyl, myltyqtaryn alyp alda júredi eken. Yqylastyń kelini Rázııa atasynyń qobyzyn tastamaı, ózimen birge ala shyǵady. Jáken Jambylbekov Rázııany Yqylastyń Túsipbekten keıingi uly Dúısembaıdyń áıeli bolǵanyn aıtady. Alaıda taǵdyrdyń jazýymen Dúısembaı erterek qaıtys bolyp ketedi de, Rázııa ámeńgerlik jolymen týǵan qaınysy Ahymbaıǵa qosylady. «Rázııa apamyzda bala toqtamaǵan eken. Jıyrma eki qursaq kóteripti. Sodan yrymdap Túsipbektiń úıinde turǵan Yqylas babamyzdyń qobyzyn suraıdy ǵoı. Bul 1924 jyly bolǵan oqıǵa. Artynsha Yrym degen apamyz dúnıege keledi. Odan keıin Dáýlet, Sáýlet degen balalary bolady. Yrym apamyz alpysynshy jyldary Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolyp saılanǵan. El údere kóshkende Rázııa apamyz atasynyń qobyzyn ózimen birge alyp shyǵady. Odan bólek qolynda qundaqtaýly sábıi bar eken. Biraq ábden aryp-ashqan el qos tigip, sonda tynyqqanda, bala jurtta qalyp ketedi. Muny estigen Ahymbaı ashýlanyp, Rázııany dyraý qamshymen urǵanda ol qobyzǵa tıip, qobyzdyń moıyny synady. Artynsha álgi qosqa qaıta barsa, bala joq. Ań jedi ma, adam jedi ma, belgisiz», deıdi Jáken Jambylbekov. Jalpy, Yqylas Dúkenulynyń ata-babalary da, urpaqtary da qobyz shalǵan desedi. Muny Jáken qarııa da aıtyp berdi. «Bala kúnimizde Altynbek, Dúken babalarymyzdyń da qobyz shalǵanyn estigen edik. Atam Jambylbek te eldiń aldyna shyqpasa da, qobyz shalǵan eken», deıdi ol. Bul týraly Ahmet Jubanov ta «Ǵasyrlar pernesi» atty kitabynda «Yqylasty tuqymymen ejelden qobyzshylar urpaǵy dep ataýǵa bolady. Qobyzda oınaý óneri onyń urpaǵynan urpaǵyna kóship otyrǵan» dep jazady. Jeti atasynan beri shańyraǵynan qobyzdyń saryny úzilmegen tekti áýlettiń bir baıany osyndaı.
Bul kúnde uly kúıdiń jumbaǵyndaı, sherli shejiresindeı bolyp Yqylastyń beıiti Qýaraldyń eteginde tur. 1972 jyly Ǵabıt Músirepov osy jerge kelip, uly kúıshi arýaǵyna táý etken eken. Kim-kimniń de bolsyn aty ańyzǵa aınalǵan ataqty tulǵanyń jatqan jerin kórgisi keledi. Endi osy jerge jol salynyp, basyna kesene turǵyzylsa, kóptiń kelip kóretin jerine aınalatyn edi. Al búginde munda jol joq. Kúz, qys mezgilderinde aıdaý jolmen júrý múmkin emes. Sondyqtan da «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen qaǵıdany esten shyǵarmaı, osy bir tarıhı keshenge jergilikti bıliktiń qoldaýy bolsa tipti ǵajap.
Jambyl oblysy