Kisilik kelbeti

Synaptaı syrǵyp, qolǵa ustatpas ýaqyttyń bıligine baǵynbaıtyn jan joq. Búgingi aıaǵyn apyl-tapyl basqan balaqaı erteń aptal azamatqa aınalsa, búgingi jas erteńgi qarııa. Al sol ýaqyt bıligine baǵyna júrip, qaı kezeńde de, ol meıli balǵyn balalyǵynda bolsyn, qýaty temirdeı, qylshyldaǵan jastyq kezeńinde bolsyn, álde boıdaǵy bula qaırat kemip, esesine aqyly kemeldengen, úlkendigimen birge keletin túrli salmaqty parasatymen kótere biletin, barlyǵyn oı-tarazysyna salyp bezbendep, ólsher abyroıly aqsaqalǵa aınalǵanda kisilik qalybynan taımaıtyn jandar tym sırek bolar. Tamyryn tereńge jibergen tektiligi bar, kórgeni men túıgeni bar, kisige jasaǵan qaıyrymy men keńdigi bar, keıde janyna jaqpaıtyn isti kórse tilip aıtar sheshendigi bar, oıynyń oralymy men kóńiliniń kórkemdigi bar Kárimjan aǵaǵa únemi tańdanýmen kelemin.

Synaptaı syrǵyp, qolǵa ustatpas ýaqyttyń bıligine baǵynbaıtyn jan joq. Búgingi aıaǵyn apyl-tapyl basqan balaqaı erteń aptal azamatqa aınalsa, búgingi jas erteńgi qarııa. Al sol ýaqyt bıligine baǵyna júrip, qaı kezeńde de, ol meıli balǵyn balalyǵynda bolsyn, qýaty temirdeı, qylshyldaǵan jastyq kezeńinde bolsyn, álde boıdaǵy bula qaırat kemip, esesine aqyly kemeldengen, úlkendigimen birge keletin túrli salmaqty parasatymen kótere biletin, barlyǵyn oı-tarazysyna salyp bezbendep, ólsher abyroıly aqsaqalǵa aınalǵanda kisilik qalybynan taımaıtyn jandar tym sırek bolar. Tamyryn tereńge jibergen tektiligi bar, kórgeni men túıgeni bar, kisige jasaǵan qaıyrymy men keńdigi bar, keıde janyna jaqpaıtyn isti kórse tilip aıtar sheshendigi bar, oıynyń oralymy men kóńiliniń kórkemdigi bar Kárimjan aǵaǵa únemi tańdanýmen kelemin.

Jumysta otyr edim. Kárimjan aǵa telefon soqty. Daýysy tym aqyryn, jaı shyǵady: «Jańa ǵana Qostanaıdan Ráshıd telefon soqty, aıtqan áńgimesinen qatty aýyryp otyrmyn. Qıbash atańnyń balasy Qarjaý aǵań qaıtys bolypty, arty daýǵa ulasqandaı, soǵan qazir júrgeli otyrmyn. Qý soǵystan aǵaıyndy Sháký men Qıbashtyń Álıhany men Mal­baǵary aman kelgende osy daý týmas edi ǵoı». Aǵa shamaly ún­siz qaldy. «Qaıteıin, Qıbash atań­nyń atyn atatyp júrgen Qar­jaýdyń ózine daý týǵanda, erteń...sonda...». Aǵanyń aıta almaı, qınalyp turǵan oıyn túsingen men eshqandaı jubatatyn da, kóńil aldarqatatyn da esh sóz taba almadym. Oıyma ákem Qıekeń dep qadirlep otyratyn Qıbash ata tústi.

Ol kisi kindikten de jalǵyz emes, Sháký degen aǵasy, onyń Malbaǵar degen balasy bolǵan, balasyz da emes, Álıhan at­ty erjetken uly bar, eldiń qadir­mendi adamynyń biri. Soǵys bastal­ǵanda Álıhan men Malbaǵar alǵashqylardyń qatarynda maı­danǵa attanady. Ekeýi de so­ǵys­tan oralmaǵan soń, Qıbash atam áıeli Sálók ájeniń inisi Naqyptyń bir balasyn baýyryna salady. О́ıtkeni, Naqyptyń áıeli Qymbat ta ózine atalas týys qaryndasy edi. Ákesi jaǵynan áıeline, sheshesi jaǵynan ózine jaqyn, armandap júrgen atbaılar balany úıge alyp kelgende, Qıbash atanyń kóńili jazdyń jaılaýyndaı keńeıip, jadyrap, masaıraǵannan óńi kirgen dóńgelek júzine kórik bergen sulý saqalyn sıpap, aınalaǵa nuryn tógildire shashyp, úlken toı jasaǵan. Kishkentaı Qarjaýdyń otyrǵany da, talpynǵany da, eńbektegeni de, júrgeni de bir-bir qýanysh bolyp, tek sol úı ǵana emes, búkil aýyl Qıekeńniń jal­ǵyzy dep álpeshtep, úlken shaldardyń ózi Qarjaýdyń kóshede ózine sálem bergenin, ósip qalǵanyn kádimgideı jyr ǵyp aıtatyn. Ýaqyt óz degenine baǵyndyryp, Sálók áje de, Qıbash ata da ómirden ozdy. Artynda qalǵan uly Qarjaý Qıbashuly Belgibaev bastap, búkil el bolyp qostap, ol kisilerdi sońǵy saparyna shyǵaryp saldy. Al Qarjaý aǵa qaıtqanda: «Erteń, o dúnıede aldynan suraq-jaýap shyqqanda, shyn ákesiniń aty atalýy tıis», depti molda. Kárimjan aǵanyń janynyń qınalyp turǵany osy sóz eken. Qarjaý aǵanyń aýy­lyna barǵan soń Kárimjan aǵa moldaǵa: «Qaraǵym, qasıetti Quran Kárimde, Paıǵambardyń hadısterinde arazdasqan adamdardy tatýlastyrý úshin ótirik aıtýǵa ruqsat beriletini ras pa? Eger ras bolsa, tirisinde biri apa­syna, biri aǵasyna: «Qudaı aldynda suraýsyz», dep berip, sharanaǵa asyq jilik ustatyp, anttasqan adamdardyń «ótirigin» shyǵarǵanyńdy Quran ne deıdi?» – degen saýal qoıypty. Áıteýir, ne kerek, Qarjaý aǵanyń denesi jer qoınyna Qıbashuly bolyp qoıyldy. Artynan Kárimjan aǵa ózi júrip, qarajatyn qaltasynan shyǵaryp, Qarjaý aǵanyń kók tasyn Astanada jasatyp, ony jáne ózi aparyp, qabiriniń basyna ornatyp keldi.

Aǵanyń anasy Shárıpa ájemniń ózi de, isi de iri bolatyn. Syrttan úıge kirip kele jatyp: «Qarańǵy úıdiń jaryǵy» dep erkeletetin Kárimjanynyń jalǵyz bolmasy úshin Shárıpa áje qandaı qadamdarǵa barmady? Ol kisiniń sol isteri kúni búginge deıin el ishinde ańyzdaı bolyp aıtylady. Birde Kárimjan aǵadan osy jaıttyń anyq-qanyǵyn suradym.

– Ol ras, esh ótirigi joq, – dep bastady áńgimesin aǵa. – Ájem qarýly, qaıratty kisi bolatyn. Qaınylaryn qoltyǵyna qysyp kóterip ketip, jurtty qyran-topan kúlkige qaldyratyn. Men mektep oqýshysymyn, ákem qoı baǵady, al syrtqa shyǵyp, úıge qajetti ana-mynany alyp keletin ájem. Ájem qarap júrmeı ákeme bala týyp beretin áıel qarastyrady eken. Baryp ózi sóılesip, beretinin berip, arbasyna otyrǵyzyp, úıge alyp keledi. «Myna kisi kim?» – dep suraǵan ákeme: «Qaıtesiń ony surap, osy úıdiń adamy», – dep 1 jyl, 2 jyl ustap, týsa týdy, týmaı jatsa, taǵy da bos qaıtarmaı ózi aparyp tastaıtyn. Sóıtip júrgende, ekinshi sheshemizge toqtaldy. Odan aldymen Isataı (Sısa deımiz qazir), odan arasyna eki jyl salyp Jetpisbaı inim týdy. Ájemniń sol isinen ne zııan kórdim. Qazir aqar-shaqar el boldyq. Jetpisbaı bir aýyl el, men bir aýyl. Sısam men Jetpisbaıymdy maǵan kim berer edi. Artymnan ergen bir týǵan inim men qaryndasym bar, menen baı adam joq. Balalarymnyń kókesi men tátesi dese shyǵarda jany joq. Kórmese kóńilderi izdep, kórse qýana qaýyshyp jatady.

Ájemdeı adam sırek qoı. At ústinde júretin. Shıliden Torǵaıǵa deıin 120 shaqyrym ǵoı, sodan qysty kúnderdiń ózinde salt atpen keledi. Men Torǵaıda pansıo­natta jatyp oqımyn, sonda maǵan ákeletini eki qalta sók. Qartaıǵanda da sol iriliginen jańylǵan joq, eshqashan bir nárseni jasyryp-pysyrýdy bilmeıtin. Jaqsy kórgenin bar peıilimen jaqsy kórip, tileýin tilep otyratyn da, jaratpasa onysyn da betke aı­typ, áıelderdiń arasynan góri er kisilermen áńgimeleskendi unatatyn, jaryqtyq. Topyraǵy torqa bolǵyrlar. Ájem men keli­ni Ǵaısha arasynda ǵajap túsinistik ornady. Ǵaısha jeńgeń er kóńildi adam edi ǵoı. Osylaı, dep aǵa áńgimesin qaıyrdy. Aǵa ras aıtady, Ǵaısha jeńeshemniń ańqyldaǵan peıili keremet edi. Aǵaıyn-týys, jaqyn-jýyq qýansa shashýyn arqalap, bir qoıyn soıyp alyp baryp, toıǵa janyn salatyny, qýanysh, tipti, jer shetinde bolsa da, qınalǵanyna qaramastan, arqalanyp, dorbalanyp jetetini osy kúni kórgen tústeı. Meniń óz anam da kelininiń osy isine rıza bolyp, birde: «Aınalaıyn, Kárimjan jumysbasty ǵoı, sony ómiri joqtatpaı salyp uryp jetip keledi jáne tapqan balalary qandaı, shetinen Kárimjannyń aýzynan túskendeı», dep Sa­par­kúl, Qaıyrǵalı, Saparǵalı, Bıbigúlderdiń aǵadan aınymaı qalǵan uqsastyǵyna rızashylyǵyn bildirip, jeńeshemniń kózi joq jerde syrtynan maqtap otyratyn.

Aǵa áńgimesin ári qaraı jal­ǵady. Ol kezde 4 jany bar úıge bir shelek qara tary beriledi. Sony kebegimen bir aıǵa jetkizý kerek. Birde úıge qonaq keldi me, sol tary jetpeı qaldy. Ájem salyp uryp, ortalyqtaǵy Orazbek qaınysyna barady. Eki kese bergen tarysyn alyp, úıge qaraı keteıin dese, kesh batyp qalǵan. Qaınysy Shoqanbaıdyń úıine toqtap: «Áı ul, men tańerteń erte shyǵyp ketemin, ógizderimniń shóbin durystap sal», – deıdi. Sosyn, qaınysynyń úlken aıyrmen shanshyp turyp mol etip shóp salǵanyn kórgen ájemniń kóńili demdelip, úıge kiredi. Zamannyń tar, ýaqyttyń qıyn kezi edi. Shamasy shóp az bolsa kerek, biraz ottaǵan soń, aǵaı ógiz aldyndaǵy shópti jınap alsa kerek. Ertesine ájem shyǵyp ketedi. Aýyldan uzaǵan soń, ash ógiz basyn shaıqap, júrmeı turyp alady. Qaınysyn sybap júrip, elge qas qaraıǵanda bir-aq jetken ájeme endi ákem uryspaı ma: «Osylaı júrip bir kúni qasqyr jep ketedi seni, erterek shyqsań bolmaı ma?», – dep...

Sodan birshama ýaqyt ótse kerek, men aýylǵa qysqy dem­alysqa kelip jatqanmyn. Kesh­ki ýaqytta syrttan bir qu­shaq bý men aıazdy alyp ishke «Assa­laýmaǵaleıkým», dep enip, syrt kıimin sheship Shoqanbaı aǵa otyra bergeni sol edi, ákem artqa burylyp, ilýli turǵan qamshyny alyp, inisin qaq basynan tartyp jiberdi. Qan burq ete tústi, tymaǵy men shekpenin qystyra aǵa dalaǵa tura qashty. Ájemniń burynǵy aıtqany esten shyqqan, shalyna aıqaılap, qaınysynyń sońynan tura qýdy. Túni boıy ájem ekeýmiz aǵany aınala izdedik. Aty tur, ózi joq. Amal joq, aqyry taba almaǵan soń biz de kelip or­­nymyzǵa jattyq. Tańerteń ákem qoı baǵýǵa shyqqany sol eken, shekesine qan qatqan Shoqań úıge kirdi. Ájem báıek bolyp, peshte turǵan jyly sýdy alyp, qaınysynyń qanyn jýyp, úıdegi bar tamaqty salyp qazan kóterdi. Túste ákem keldi. Shoqań júresinen otyra qalyp et týrap, túk bolmaǵandaı as ishtik. Seniń onyń ne degen, ıa bolmasa basqa aıtqan esh áńgime bolǵan joq. Eke­ýi otyryp áńgimelesip, aǵam aýylyna qaıtyp ketti.

Jetpisbaı mektep bitirip, oqý­ǵa bararda aýdan ortalyǵyna júretin boldy. Inimnen: «Qazir qaıda baryp túsesiń?» desem, bir týystyń atyn aıtady. Sodan oǵan: «Joq, sen óıtpe, qazir úlken isekti alyp, Shoqanbaı atań­nyń balasy Tólepbergen aǵańnyń úıine baryp tús», – dedim. Barsa, úıde Shoqań bar eken. Jón surasyp, Bekbolattyń bala­symyn degendi estigen Shoqań otyryp Jetpisbaıǵa jo­ǵarydaǵy áńgimeni aıtady jáne: «Aıtshy, eger seni Tólepbergen osylaı sabasa sen ne ister ediń, kóterer me ediń?» dep suraıdy. Qandaı áýlıe kisiler, qazir aǵaıyn turmaq, ákesi eseıgen balasyna sózdi baıqap-baıqap aıtady. Qadir-qasıet, úlkendi ulyqtaý qazaqtyń qanyna sińgen qasıet edi, amal ne, zamanyna qaraı adamy da, – dep sózin aıaqtaǵan aǵa únsiz qaldy.

Kisini jamandyqtan jı­ren­tetin, «ókpege qısa da ólimge qımaıtyn», kishisi úlkenin syılap, kesip ótpeıtin, áke men bala, aǵa men ini, jeńge men qaıny, naǵashy men jıen, qudandaly jermen syılastyqtyń qadirin bilgen qazaqy qalyptyń qaı­maǵy buzylmaǵan dástúrinen tárbıe alyp, ony zamanyna saı oqyǵan bilimi men biligi arqyly tolyqtyra túsken zerdeli jannyń kisilikti kelbetin aýyldas aıtqan bir áńgime tirilte tústi. Aǵanyń maǵan jaqyn ekendigin biletin sol kisi: «Shirkin, Kákeńder asyl ǵoı. Ol 20 jyl keńshardyń dırektory bolyp turǵanda, bizdiń aýyldan bir adam isti bolyp sottalǵan joq. Aýdannyń, birinshi hatshysynyń ózi: «Kókalatqa sot ta, prokýror da qajet emes, azamattyń aza­mattyǵy osyndaıda degen», dep tam­sana otyryp aıtqany bar. Kárimjan aǵadan osy sózdiń anyq-qanyǵyn suradym.

– Kim aıtsa da shyndyǵyn aıtqan eken. Eki keńshardyń dırektory boldym, sonda quryǵyn súıretip jylap kelgen jylqyshy da, taıaǵyn ustap qalǵan qoıshy da, moınyna aqsha mingen dúkenshi de kezdesti, qalqam. Biraq sonyń birin sottatqan joqpyn. Eldiń ishi bir-birine aǵaıyn-týys, jegjat, qudandaly bolyp keledi ǵoı, aqsaqaldardy jınap aqyl­dasatynmyn, birde tipti somanyń kóptigi sondaı, aýyl­daǵy 5-6 ózge ult ókiline kredıt alǵyzyp (kóbine saıda sany, qumda izi joq, tek kúneltisi úshin júrgen jandarǵa), ony retin taýyp jaýyp otyrdyq, sóıtip, eshkimniń de kóz jasyna qalmadym dep kóńilim toǵaıyp aıta alamyn, – degen aǵanyń kisilik kelbeti kóz aldymda burynǵysynan da bıikteı tústi.

Anar TО́LEÝHANQYZY,

«Egemen Qazaqstan».