О́tkenge kóz júgirtsek, árdaıym memlekettiń memlekettik-saıası egemendik alýy buqaranyń tarıhı sanasynyń qalyptasýymen ushyrasyp otyratynyn baıqaımyz. Elbasynyń «Abylaı ańsaǵan azattyq» atty maqalasynda: «Búgingi tańda, táýelsizdik alǵan jyldary boıynda jınaqtalǵan tásildemelerdi paıdalaný arqyly ulttyq tarıhty túbegeıli qaıta zerdeleý oryn alyp otyr», – degen sózderi de osyny aıǵaqtaıdy.
О́tkenge kóz júgirtsek, árdaıym memlekettiń memlekettik-saıası egemendik alýy buqaranyń tarıhı sanasynyń qalyptasýymen ushyrasyp otyratynyn baıqaımyz. Elbasynyń «Abylaı ańsaǵan azattyq» atty maqalasynda: «Búgingi tańda, táýelsizdik alǵan jyldary boıynda jınaqtalǵan tásildemelerdi paıdalaný arqyly ulttyq tarıhty túbegeıli qaıta zerdeleý oryn alyp otyr», – degen sózderi de osyny aıǵaqtaıdy.
Tarıh ǵylymy saıası fılosofııamen, memlekettik bılikpen baılanysty. Qandaı da bolmasyn memlekettik bılik tarıhty zertteý úderisin óziniń saıası-ıdeologııalyq negizdeýine jáne nyǵaıtýyna paıdalanady. Bul turǵyda tarıh ǵylym retinde bılikke táýeldi, oǵan belgili bir dárejede baǵynyshty. Bıliktiń uzaq ýaqytqa tarıh ǵylymyn óziniń nazarynan tys qaldyrý memleketke tıimsiz jáne durys emes. Reseı prezıdenti V.Pýtınniń reseılik tarıhı sanany qalyptastyrýǵa negiz bola alatyn arqaýlyq oqýlyqty jasaý ıdeıasyn usynýy osy jaǵdaımen baılanysty dep oılaýǵa tolyq negiz bar. Túpki oı boıynsha, mundaı oqýlyq Reseı tarıhynyń faktologııalyq jáne teoretıkalyq qyrlaryn baǵalaýda bir ymyraǵa kelý bolyp tabylady. Bul málimdeme antılıberaldyq bolyp kóringenmen, mundaı oqýlyqtyń jazylýy qajettilikten týyndap otyr, óıtkeni, ol memleket pen qoǵamnyń rýhanı negizderin nyǵaıtý ıdeıasyna qyzmet etýge baǵyttalǵan.
Ásirese, jas memleketke tarıhty qaıta zerdeleý kezeńinde tarıh ǵylymynyń durys, arqaýlyq ádisnamalyq negizin, dálirek aıtqanda, tarıhtaǵy óziniń halqynyń, memleketiniń ornymen baılanysty jalpy teoretıkalyq qaǵıdattardy, ıdeıalardy, túsinikterdi tabý mańyzdy. Atalmysh teorııalyq-arqaýlyq túsinikterdi negizdeý memleket úshin halyqtyń jalpy rýhanı qalpyna tikeleı áser etetin otandyq tarıhı sananyń jaǵdaıynyń erekshe mańyzdylyǵymen aıshyqtalady. Ony eskermeý memlekettiń ulttyq qaýipsizdigin de álsiretedi.
Osyǵan baılanysty Baltyq respýblıkalary, Ýkraına jáne keıbir basqa da postkeńestik memleketterdiń bılik tizginin ustaýshylar ózderiniń tarıhshy ǵalymdary arqyly ulttyq tarıhtarynyń jeke faktilerine basqasha túsindirmeler berýmen shektelmeı, oǵan qosa ózderiniń halyqtarynyń áýelgi ádisnamalyq túsinikterin ózgertýge tyrysyp baǵýda. Bul umtylystyń negizinde osy máseleniń sheshilýine baılanysty eldiń bolashaǵy qandaı bolatyndyǵyna alańdaýshylyq jatyr. Bul memleketterdiń saıasatkerleriniń kommýnızm jáne nasızmdi bir maǵynada qarastyrýlary, «Uly Otan soǵysy» túsiniginen bas tartyp, «Golodomor» túsinigimen aýystyrý jáne onyń zardabyn keńestik bıliktiń qasaqana jasaǵan qylmysy deýi kezdeısoq emes.
Joǵaryda atalyp ótilgen jaıttar, árıne, Otan tarıhyn zertteýde naqtylaýdyń qajettiligin esh kemitpeıdi. Kerisinshe, tarıhı tanymnyń ádisnamasynyń durys qaǵıdattaryn tabý naqty tarıhı oqıǵalar men faktilerdi tıimdi zertteýdiń qajetti negizi men sharty bolyp tabylady. Biraq búgingi tańda, Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy M.Tájın ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda Astanada ótken ulttyq tarıhty zerdeleý jónindegi vedomstvoaralyq jumys tobynyń otyrysynda sóılegen sózinde aıtqandaı, Qazaqstannyń tarıh ǵylymy teorııalardyń artyqshylyǵy men molshylyǵynan góri, jetispeýshilik pen tapshylyqtan japa shegip otyr. Otandyq tarıhshylardyń bir bóliginiń eńbekteri sapasy men mazmuny jaǵynan tereń maǵynaly zertteýlerge emes, kóbinde anyqtamalarǵa, maǵlumatnamalyq qujattarǵa, aqpar-kitapshalarǵa uqsaıdy.
Mundaı zertteýlerde tarıhı faktilerdi teorııalyq turǵydan taldaý tártibiniń qajettiligi, tarıhtyń damýynyń jalpy zańdylyqtaryna tán úrdisin zertteý jáne anyqtaý jaǵy eskerile bermeıdi, tipti, nazarǵa da alynbaıdy.
Máseleniń máni, árıne, tarıhı faktilerdi teorııamen aýystyrýda emes, al tarıhtyń ádisnamasynyń máselelerin barynsha tereń maǵynaly qylyp jasaý qajettiliginde tur. Faktologııalyq irgetas árqashanda Otan tarıhynyń myzǵymas arqaýy bolyp keldi jáne alda da bola beredi. Tarıhı faktiler árdaıym tarıhshylardyń aıǵaq zaty bolyp tabylady. Bul arada áńgime, qazirgi otandyq tarıhı zertteýlerdiń teorııasy men faktileriniń organıkalyq birligin qamtamasyz etýde, tarıhtyń ádisnamasy men empırıkalyq bazasyn durys baılanystyrý joldaryn tabýda bolyp otyr. Basqasha aıtqanda, otandyq zertteýlerdiń tarıhı faktilerine teorııalyq, ádisnamalyq negizdeý jetispeıdi. Kóbinde, bul jaǵdaı, otandyq tarıhshylardyń teorııalyq bilimge qarsy baǵyttalǵan qate túsinikteriniń, tarıh ǵylymynyń ádisnamalyq apparatyn jasaý qajettiligin jete túsinbeýiniń saldary. Eskeretin jaı, tek bul ǵana emes. Qazirgi ýaqytqa deıin KSRO-nyń tarıh ǵylymynda tarıh fılosofııasynyń máseleleri men ádisnamasyn jasaý basymdylyǵy men quzyry kóp jaǵdaıda eldiń ortalyqtary bolyp tabylatyn Máskeý men Lenıngrad ǵalymdarynyń enshisinde bolǵanyn esten shyǵarmaýymyz kerek. Bul degenimiz, shet aımaqtardyń zertteýshilerine kóp jaǵdaıda derektik-statıstıkalyq túsiniktemeshi róli berildi, sol sebepti olardyń eńbekterinde teorııalyq-ádisnamalyq máseleler az qarastyryldy. Sondyqtan qazirgi tańda teorııalyq izdenis retinde qazaqstandyq tarıh ǵylymy alǵashqy qadamdaryn jasap jatyr dep tolyq negizben paıymdaýǵa bolady.
Osyǵan baılanysty otandyq tarıhty teorııalyq-ádisnamalyq qaıta zerdeleý Qazaqstannyń memlekettik-etnıkalyq ózin-ózi anyqtaý, bıleý, kóp ǵasyrlyq ózindik damý tarıhy bar baıyrǵy ult qazaq múddelerin negizge alý turǵysynan júrgizilýi kerek. Búginde otan tarıhynyń damýyn tarıhı tanýdyń ádisnama salasynyń mańyzdy bir bóligi bolyp tabylatyn tarıh fılosofııasynyń máseleleri jete jasalmaǵandyǵy erekshe sezilip tur. Bárimizge málim jáne tolǵandyryp júrgen másele, áli kúnge deıin otandyq fılosofııa otandyq tarıhı úderisiniń dúnıetanymdyq, irgeli suraqtaryn qajetti deńgeıde qaıta zerdeleı ala almaı otyrǵandyǵy, sonyń ishinde, biz, qazaqtar, kimdermiz, dúnıejúzilik tarıhta qandaı oryn alamyz, bizdiń arǵy atalarymyzdyń tarıhta qandaı róli bolǵan degen sııaqty saýaldarǵa jaýap berilmegendigi. Qazaqstan tarıhyndaǵy ult tulǵalarynyń rólin anyqtaý, tarıhı úderiske órkenıettik paradıgmalardy qoldaný, qazaqtardyń kóshpeli qoǵamynda memlekettiliktiń rólin qaıta qarastyrý máseleleri de osy qatarda tur.
Ras, osy suraqtarǵa jaýap tabýǵa umtylys tipten bolmady dep aıta almaımyz. Bul suraqtarǵa árqaısysy óz túsinigine saı jaýap berýge tyrysyp baǵýda. Sóıtip, qalyptasqan jaǵdaı tarıh fılosofııasynyń atalmysh máselelerin qarastyrýda qazaq halqynyń tarıhyn kemsitip qorlaıtyn jáne tómendetetin eýrosentrıstik kózqarastyń ústemdilik etýine ákelip otyr. Sondyqtan, otandyq tarıhshylar aldynda tek ǵylymı ǵana emes, sonymen qatar, buqaralyq sanany mundaı psıhologııalyq stereotıpten aryltý mindeti tur.
Biraq tarıh ádisnamasy tek tarıh fılosofııasynyń máselelerine ǵana kelip tirelmeıdi. Otan tarıhynyń ádisnamalyq máselelerin jasaý Qazaqstan tarıhy ǵylymynyń tikeleı teorııasy retinde mańyzdy bolyp tabylatyn qazaqtardyń etnogenez máselesi, Qazaqstannyń Reseıge qosylýy, Qazaqstan tarıhyn dáýirlerge bólý, ult-azattyq qozǵalystar, keńestik modernızasııalaý jáne t.b. sııaqty tar maǵynada da qarastyrylýy qajet.
Tarıhty zertteýdiń tanymdyq tetigi bolyp tabylatyn ádisnamany qoldanýdyń ózi de ózgeristerge zárý. Bárimizge málim, álemdik tarıhı oı, ásirese, Batys tarıhty tanýda alýan túrli teorııalyq quraldardy tabysty paıdalanady. Bul turǵyda, germenevtıka teorııasynyń tanymdyq quraldary, Annalovtyń tarıhı mektebiniń jetistikteri, V.Dılteıdiń ilimderi jáne kóptegen basqa tarıhty tanýdaǵy Batys ádisteri qyzyǵýshylyq týdyrady. Osy atalǵan ádisterdi qoldaný, sóz joq, otandyq tarıh ǵylymynyń tanymdyq sıpatyn aıtarlyqtaı baıyta túsedi.
Demek, Otan tarıhy tanymdyq qural retinde qoldanyp júrgen birqatar ǵylymı bedelinen aıyrylǵan ádisterden bas tartýy kerek. Aıtalyq, tarıhı tulǵalar jaıly oıymyzdy qazirgi ýaqyttyń qundylyqtary jáne moralimen salystyryp, piship-kesetinimiz bar. Bul úlken qatelik. Tarıhqa tórelik júrmeıdi desem, kelisetin shyǵarsyzdar. Mundaı quqyqtyq jeligýdi eńserýge, atap aıtqanda, tarıhı mátinderdi zertteý barysynda zertteýshilerden nazardaǵy dáýirge ábden berilýdi talap etetin, osy dáýirde ústem bolǵan qundylyqtardyń shyndyǵyna jetip, sol zamanda ómir súrgen tarıhı tulǵalardyń oı-pıǵylyn, nıetterin, yqylas-tilegin, yntyzaryn túsinip, taldap jáne eskerip baryp, olardyń jasaǵan isteri men tarıhtaǵy rólderin baǵalaýǵa germenevtıka ádisi kómektese alady.
Tarıh ádisnamasynyń bir bóligi bolyp tabylatyn tarıhı tanymnyń otandyq epıstemologııasy tarıhty tanýda is-júzinde qoldanylatyn ádisterdiń ártúrliligin qajetsinedi. Bul maqsatqa jetý úshin tarıhshylar óz ýaqytynda jemisin bergen, biraq qazir iske tusaý bolyp otyrǵan oqshaýlaný qursaýynan shyǵýǵa tıis. Otandyq tarıh ǵylymyna fılosofııamen, tek qana onymen emes, ózge ǵylymdarmen, atap aıtqanda, psıhologııamen, etnologııamen, arheologııamen, paleontologııamen, jaratylys ǵylymdary – matematıka, bıologııamen jáne t.b. odaq qurý kerek. Bul odaq, irgeles ǵylymı pánderdiń toǵysýy, olardyń jetistikteri men quraldaryn qoldaný – ári qaraı tarıh shyndyǵyn tanýdyń olqylyqtaryn jeńýdiń joly, jalpy, otandyq tarıh ǵylymynyń damýynyń jetistiginiń kepili bolatyndyǵy sózsiz.
Taǵy bir nazar aýdaratyn jaıt, otandyq tarıhtyń damýyndaǵy qazirgi ózgeristerdi, keıbireýler kóbine derektemetaný sıpattaǵy jańa qujattardyń Qazaqstanda jáne shetelderde ǵylymı aınalymǵa engizilýimen baılanystyrady.
Biraq, bul otan tarıhynyń qazirgi jaǵdaıyndaǵy ózgeristiń qajetti jáne mańyzdy jaǵynyń bir ǵana baǵyty. Mańyzdylyǵy jaǵynan kem túspeıtin taǵy bir mindet – bizdiń ǵalymdardyń otandyq tarıhı oılaryn tarıhtyń ádisnamalyq suraqtaryn jasaýda belsendilik tanytýǵa burý.
Mundaı ózgeristerdi eń aldymen, tarıhshylardyń jas býyn ókilderi júzege asyra alady, óıtkeni, olarǵa qazirgi ýaqyt talap etetin jańashyldyqty qabyldaý kóp jeńil. Biraq munyń ózi, memlekettiń tarıhshylardy daıyndaýǵa qatysty ustanymyn belgili deńgeıde ózgertýin qajet etedi. Bul turǵyda, tarıh zertteýshisiniń mamandyǵy bedeldi bolýy kerek, «tarıh» mamandyǵyna tek qana zertteýshilik qabileti bar, daryndy jastardyń aǵylýyn qanaǵat tutpaı, sonyń ishinde tarıhı prosesti teorııalyq, ádisnamalyq ıgerýde ıkemi men daǵdysy barlardy kóptep tartýǵa kúsh-jiger salý kerek. Stýdent tarıhshylardy ádisnamalyq negizde daıyndaý maqsatynda tarıh fakýltetteriniń oqý baǵdarlamalaryna «Tarıh fılosofııasyn» mindetti kýrs retinde engizý de eleýli kómek bolar edi.
Sonymen, otandyq tarıh ǵylymynyń ádisnamalyq apparatyndaǵy ózgerister óziniń keshendi sheshimin talap etip otyr. Otandyq tarıhtyń teorııalyq máselelerin jasaýdyń mańyzdylyǵyn jete túsiný, zertteýshilerdiń tarıhpen irgeles basqa ǵylymdar ókilderimen tyǵyz odaqtasýynyń qajettiligi, stýdent-tarıhshylardy daıyndaýda bilim berý júıesin ózgertýdi.
Sapar KOLDYBAEV,
A.Baıtursynov atyndaǵy
Qostanaı memlekettik ýnıversıteti fılosofııa kafedrasynyń meńgerýshisi,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor.