2013 jylǵy 27 tamyz Astana qalasySeleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý qaǵıdalaryn bekitý týraly
Qazaqstan Respýblıkasynyń 2003 jylǵy 8 shildedegi Orman kodeksiniń 77-babynyń 2-1-tarmaǵyna sáıkes, buıyramyn: 1. Qosa berilip otyrǵan seleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý qaǵıdasy bekitilsin.2. Qazaqstan Respýblıkasy Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıteti (Q.J.Ústemirov) zańnamada belgilengen tártippen osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelýin jáne buqaralyq aqparat quraldarynda resmı jarııalanýyn qamtamasyz etsin.3. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵan kúnnen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi.Mınıstr N.Qapparov.Qazaqstan Respýblıkasy Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstriniń2013 jylǵy 27 tamyzdaǵy №258-О́ buıryǵymen bekitilgen
Seleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý qaǵıdasy
1. Negizgi erejeler1. Memlekettik orman qory ýchaskelerinde seleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý erejesi (budan ári – Ereje) Qazaqstan Respýblıkasy Orman Kodeksiniń 77-babynyń 2-1 tarmaǵyna sáıkes ázirlendi jáne memlekettik orman qory ýchaskelerinde turaqty orman tuqymdary bazasynyń obektilerin anyqtaý jáne qurý jónindegi is-sharalardy júrgizý tártibin aıqyndaıdy.2. Osy Erejede paıdalanylatyn negizgi uǵymdar:1) artyqshylyǵy bar ekpeler - orman ósirýdiń belgili bir jaǵdaılarynda ónimdiligi joǵary jáne turaqty ekpeler;2) birinshi rettiń (urpaqtyń) orman tuqymdary plantasııalary – otyrǵyzý kezinde bastapqy materıal retinde fenotıptik belgileri boıynsha suryptap alynǵan analyqtar (artyqshylyǵy bar aǵashtar) paıdalanylatyn orman tuqymdary plantasııalary;3) vegetatıvtik jolmen otyrǵyzylǵan orman tuqymdary plantasııalary – vegetatıvtik jolmen alynǵan materıaldy paıdalanyp otyrǵyzylatyn orman tuqymdary plantasııalary;4) ekinshi rettiń (urpaqtyń) orman tuqymdary plantasııalary – kombınasııalyq qabileti tekserilgen bastapqy materıaldy paıdalaný negizinde qurylatyn orman tuqymdary plantasııalary;5) ıntrodýsentter – olar budan buryn ósip-ónbegen orman ósirý aýdanyna ósirilgen ósimdikter;6) klon – vegetatıvtik kóbeıtý jolymen bir bastapqy daraqtan nemese apomıktıkalyq qurylymnan alynǵan jáne genotıpi birdeı barlyq urpaqtardyń jıyntyǵy (ramet);7) klondyq orman tuqymdary plantasııalary – artyqshylyǵy bar nemese elıtalyq aǵashtardyń vegetatıvtik urpaǵyn (klondaryn) paıdalanyp qurylatyn orman tuqymdary plantasııalary;8) orman bonıteti – orman ónimdiliginiń kórsetkishi. О́sip-óný jaǵdaılaryna baılanysty jáne basty tuqym aǵashtarynyń ortasha bıiktigi men ortasha jasy boıynsha aıqyndalady;9) orman tuqymy plantasııasy (budan ári – OTP) – berilgen tuqym qýalaýshylyq qasıetteri jáne sebý sapasy joǵary sorttyq, elıtalyq nemese býdan tuqymdaryn júıeli túrde (uzaq ýaqyt boıy) alýǵa arnalǵan artyqshylyǵy bar aǵashtardyń tuqymdy, nemese vegetatıvtik urpaǵy bolyp tabylatyn ósimdikterdiń arnaýly genetıkalyq shema boıynsha otyrǵyzylyp, qoldan ósirilgen ekpesi;10) plantasııalardy oqshaýlaý – OTP-nyń negizinen tabıǵı ekpelerden qajetsiz tozańmen tozańdaný prosesine jol bermeıtin jaǵdaılar;11) tuqym seýip ósirilgen OTP – otyrǵyzý kezinde analyqtardyń baqylanatyn tozańdanýynan (sıbstar) nemese erkin tozańdanýdan (jartylaı sıbstar) alynǵan tuqymdar paıdalanylatyn plantasııalar;12) turaqty orman tuqymy ýchaskesi (budan ári – TOTÝ) – osy orman ósirý jaǵdaılarynda uzaq ýaqyt boıy tuqym alýǵa arnalǵan artyqshylyǵy bar ekpelerde, tuqym plantasııalarynda artyqshylyǵy bar aǵashtardan daıyndalǵan tuqymdardan ósirilgen, egilgen nemese otyrǵyzylǵan kóshetterden jasalǵan joǵary ónimdi tabıǵı túrdegi nemese orman daqyldary ekpeleriniń qalyptasqan ýchaskeleri.3. Seleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy maqsatyndaǵy obektilerdi qurýdy ormandardy molyqtyrý jáne orman ósirý úshin tuqymdar men kóshet materıaly jónindegi qajettilikke sáıkes, orman seleksııasy men tuqym sharýashylyǵy salasyndaǵy mamandandyrylǵan uıymdarmen (budan ári – mamandandyrylǵan uıym) júzege asyrylady.4. Memlekettik orman qory ýchaskelerindegi turaqty orman tuqymdary bazasy kelesi seleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy maqsatyndaǵy obektilerdi qamtıdy:1) orman tuqymdary plantasııalary;2) turaqty orman tuqymdary ýchaskeleri;3) artyqshylyǵy bar ekpeler;5. Seleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy maqsatyndaǵy obektilerdi anyqtaý men qurýǵa arnalǵan ólshemder orman ósetin aımaqqa, ormannyń ósý jaǵdaılarynyń turpatyna, orman ósimdikteriniń jekelegen túrleriniń bıologııalyq erekshelikterine, olardyń jasy men jaı-kúıine, sondaı-aq olardy anyqtaý men qurý maqsattaryna baılanysty.6. Seleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy maqsatyndaǵy obektilerdi qalyptastyrý, memlekettik orman qory ýchaskelerinde olardy paıdalaný rejımi osy salada mamandanatyn orman ornalastyrý, jobalaý-izdestirý jáne ǵylymı uıymdar ázirlegen, memlekettik ekologııalyq saraptamadan ótken jobalarmen aıqyndalady. Osy jobalardy iske asyrýdy memlekettik orman ıelenýshiler júzege asyrady.2. Seleksııalyq-tuqym sharýashylyǵy maqsattaǵy obektilerdi anyqtaý jáne qurý tártibiParagraf 1. Orman tuqymdary plantasııalary7. OTP úsh sanatqa: birinshi rettegi, genetıkalyq qundylyǵy joǵary jáne ekinshi rettegi OTP-ǵa bólinedi.8. Bastapqy materıaldy kóbeıtý tásili boıynsha OTP vegetatıvtik jolmen otyrǵyzylǵan (klondyq), onyń ishinde artyqshylyǵy bar aǵashtardyń túınekterin jas shybyqtarǵa telý arqyly alynatyn telimdik jáne analyq aǵashtardyń tamyrlanǵan bólikterin otyrǵyzý arqyly alynatyn óz tamyry bar OTP jáne tuqym seýip ósirilgen (tuqymdastar) nemese artyqshylyǵy bar aǵashtardyń tuqymynan ósirilgen ekpeler (kóshetter) otyrǵyzý arqyly nemese osy aǵashtardyń tuqymyn sebý arqyly qurylatyn OTP bolyp bólinedi.9. OTP otyrǵyzý tásilin tańdaý jobalarda aǵash tuqymynyń bıologııalyq erekshelikterine, ormannyń ósý jaǵdaılaryna jáne óńirdegi orman sharýashylyǵyn júrgizýdiń qarqyndylyǵyna sáıkes aıqyndalady.10. Seleksııa maqsattaryn basshylyqqa ala otyryp, birinshi rettegi OTP-da bir nemese birneshe seleksııalanatyn belgileri boıynsha iriktep alynǵan artyqshylyǵy bar aǵashtardyń urpaǵy toptastyrylady.11. OTP-da osy orman tuqymdary aýdanynyń bir nemese birneshe taralymdarynyń artyqshylyqtary bar aǵashtarynyń urpaǵy shoǵyrlandyrylady. Tuqymdardy paıdalaný óńirin keńeıtý maqsatynda kórshiles orman tuqymdary aýdandarynyń artyqshylyqtary bar aǵashtarynyń urpaqtarymen, al ıntrodýsentter úshin – kórshiles orman ósetin aýdandardyń artyqshylyqtary bar aǵashtarynyń urpaqtarymen OTP qurylady.12. Bul jemis berýin kúsheıtýge jáne tuqymdardyń pisýin jaqsartýǵa járdemdesetin bolsa, orman tuqymyn aýdandastyrýdy keńeıtý maqsatynda tabıǵı taralý aımaǵynan tys jerlerde OTP qurý úshin klondardyń (tuqymdastardyń) ornyn aýystyrý júzege asyrylady. Osyndaı OTP tuqymdary bastapqy artyqshylyǵy bar aǵashtar ósken aýdan úshin orman tuqymdaryn aýdandastyrýǵa sáıkes paıdalanylady.13. Taý jaǵdaılarynda OTP bıiktik beldeýleri nemese taralymdary, artyqshylyǵy bar aǵashtar ósetin jerler boıynsha nemese artyqshylyǵy bar aǵashtar ósetin jerlermen salystyrǵanda bıiktigi shamaly jerlerde otyrǵyzylady.14. OTP-da ornalastyrý úshin aǵashtar iriktep alý osy aǵashtar ósetin jerlerdiń jaǵdaılary turpattaryn nemese turpattary toptaryn eskere otyryp ótkiziledi. Fenologııalyq beınesi baıqalatyn aǵash tuqymdary úshin (qaraǵaı, shyrsha, qaıyń, sekseýil) OTP otyrǵyzý erte jáne kesh qalyptasatyn beınelerimen bólek júzege asyrylady.15. OTP-daǵy artyqshylyǵy bar aǵashtar klondarynyń ókildigi tuqymdyq urpaqta tabıǵı taralymdardyń genotıptik san alýandyǵyn saqtaýdy, túr ishindegi býdandastyrýdy barynsha azaıtýdy jáne seleksııalanatyn nyshandardyń barynsha baıqalýy qamtamasyz etiledi, bul úshin OTP-da keminde 25 (jıyrma bes) artyqshylyǵy bar aǵashtyń urpaǵy bolady.16. OTP-ny bloktarmen (tanaptarmen) qurý kezinde artyqshylyǵy bar aǵashtar urpaqtarynyń kórsetilgen sany úshten kóp emes japsarlas blokta (tanapta) bolady.О́zine tán kombınasııalyq qabileti bar artyqshylyǵy bar aǵashtardyń ókilderinen OTP qurý kezinde, klondar sany tańdap alynǵan artyqshylyǵy bar aǵashtardyń sanymen shekteledi.OTP qurý kezinde jersindirilgen túrler úshin klondar sany orman ósimdikteriniń árbir túri boıynsha aıqyndalady.17. OTP-da artyqshylyǵy bar aǵashtardyń urpaǵy ózdiginen tozańdanýdy shekteý maqsatynda bir klon ósimdikteriniń keńistikte oqshaýlanýyn qamtamasyz etetin júıeli túrde qaıtalanyp otyratyn (júıeli) nemese rendomızırlengen (kezdeısoq) oryn aýystyrý prınsıpterine negizdelgen shemalar boıynsha ornalastyrylady.18. Birinshi rettegi OTP qurý jobalaryn ázirleý kezinde mynalar eskeriledi:1) ýchaskelerdi mashınalar men mehanızmderdi paıdalanýǵa bolatyn ańyzaq jelden qorǵalǵan jáne qatty aıaz soqpaıtyn aıtarlyqtaı tegis relefti jerlerde ornalasqan ónimdiligi bonıtettiń 1 (birinshi)-2 (ekinshi) synyptarynan tómen emes orman ósimdikteriniń naqty túrlerin ósirýdiń orman ósirý-bıologııalyq talaptaryna sáıkes keletin orman ósirý sharttary boıynsha tańdalady;2) plantasııanyń jersindirý alqaby 5 (bes) gektardan kem bolmaýǵa tıis, ýchaskeniń budan kem alqaby orman ósimdikteriniń naqty túrleriniń tuqymdaryna shekteýli qajettilik bolǵan jaǵdaıda qabyldanady;3) eki jáne odan da kóp vegetasııalyq kezeń ishinde OTP qurý kezinde onyń alqaby tanaptar (bloktar) boıynsha bólinedi jáne ıgeriledi;4) qajetsiz tozańnyń ushyp kelýin shekteý úshin OTP qurýǵa arnalǵan ýchaske basqa túrler ekpeleriniń arasyna ornalastyrylady. Eger bul múmkin bolmasa, zııankester men sańyraýqulaq aýrýlarynyń aralyq qojaıyndary bolyp tabylmaıtyn aǵashtardyń jyldam ósetin usharbasy qalyń aǵashtarynyń 5 (bes)-10 (on) qatarynan turatyn qorǵanyshtyq súzgish jolaqtar qurylady.Súzgish jolaqtarmen OTP qurý kezinde kemshiligi bar aǵashtar keminde 300 (úsh júz) metrge alastatylǵan artyqshylyǵy bar aǵashtardy qorǵaý kózdelmeıdi.19. Jaqyn mańda artyqshylyǵy bar aǵashtar bolmaǵan jaǵdaıda OTP úshin ýchaskeler sol túrdiń jaqyn mańdaǵy qalyń qalypty ekpelerine qatysty jel soqpaıtyn jaǵynan otyrǵyzylady.20. Klondy OTP qurýdyń negizgi tásili memlekettik standarttardyń talaptaryna sáıkes keletin tamyr júıesi jabyq kóshetter otyrǵyzý bolyp tabylady. Qysqa merzimde OTP qurý úshin olardy otyrǵyzý túınekterdi telitýshi daqyldarǵa telý arqyly júzege asyrylady. Ońaı tamyr jaıatyn túrlerdiń plantasııalary kóshetter egý arqyly júrgiziledi.21. Telitýshi daqyldar ekpeler (kóshetter) otyrǵyzyp, ósimdikterdiń iri jemisti túrleriniń (sekseýil) tuqymdaryn sebýmen alynady. Telitýshi daqyldardy ósirý úshin, orman tuqymdary aýdany sheginde, artyqshylyǵy bar aǵashtardan daıyndalǵan telitýshi daqyl sııaqty sol túrdiń jáne fenologııalyq qalyptyń jaqsartylǵan tuqymdary paıdalanylady. Jersindirilgen túrlerdiń OTP-syn otyrǵyzǵanda býdandastyrý kezinde osy túrlerdiń úılesimdiligi jáne osy is-sharalardy ótkizýdiń sharýashylyq jáne bıologııalyq qajettiligi anyqtalǵannan keıin telitýshi daqyl retinde basqa túrdiń ósimdikteri paıdalanylady.22. Artyqshylyǵy bar aǵashtardyń vegetatıvtik urpaqtaryn jappaı kóbeıtý maqsatynda analyq plantasııalar qurylady.Analyq plantasııalar klondy OTP-da jáne seleksııalyq otyrǵyzý materıalyn ósirýge mamandanǵan pıtomnıkterde otyrǵyzylady. Analyq plantasııalardy qurý klondy OTP-nyń alǵashqy tanaptaryn (bloktaryn) otyrǵyzýmen bir mezgilde nemese ol bastalǵanǵa deıin bastalady. Analyq plantasııanyń alqaby jáne ony paıdalaný merzimderi kóshetter jáne OTP-da vegetatıvtik kóbeıtýge jatatyn artyqshylyǵy bar aǵashtardyń qajetti mólsheri jónindegi qajettilikti basshylyqqa ala otyryp aıqyndalady.Otyrǵyzý aıaqtalǵannan keıin árbir analyq plantasııaǵa klondardyń naqty ornalastyrý shemasy jasalady. Olarda kóshetterdi daıyndaý aǵashtardyń 4 (tórt)-5 (bes) jasynda bastalady.23. Tuqymdas OTP qurý úshin tuqym daıyndaýdy tikeleı budan buryn qurylǵan OTP-da artyqshylyǵy bar (elıtalyq) aǵashtardan nemese olardyń klondarynan júrgiziledi. Pıtomnıktiń tuqym sebiletin jáne mektep bólimshelerinde tańdap alynǵan aǵashtardyń urpaǵyn tuqymdastary boıynsha bólek ósiriledi. О́sirilgen ekpeler men kóshetter arasynan OTP otyrǵyzý úshin osy tuqymdastan bıiktigi, sapasy jáne tózimdiligi boıynsha tańdaýlylary iriktelip alynady.24. OTP otyrǵyzý kezinde topyraq pen aǵashtarǵa kútim jasaý, búrler (jemister, tuqymdar) daıyndaý kezinde mashınalar men mehanızmderdiń emin-erkin ótýin qamtamasyz etetin qatarlar men qatararalyqtardaǵy ósimdikter arasyndaǵy qashyqtyq alynady. Orman ósý jaǵdaılaryna, orman ósimdikteriniń bıologııalyq erekshelikterine jáne OTP otyrǵyzýdyń tańdap alynǵan tásiline baılanysty qatarlardaǵy otyrǵyzý oryndarynyń arasyndaǵy qashyqtyq 5 (bes) metrden 8 (cegiz) metrge deıingi, qatararalyqtarda – 7 (jeti) metrden 10 (on) metrge deıingi aralyqty quraıdy.25. OTP úshin genetıkalyq qundylyǵy joǵary jáne ekinshi rettegi aǵashtar tańdaýdy klondardyń seleksııalanatyn nyshandary boıynsha kombınasııalyq qabiletin jáne olardyń reprodýktıvtik qabiletin qamtıtyn tuqymdyq jáne vegetatıvtik urpaqtardy keshendi baǵalaý nátıjeleri boıynsha júrgiziledi.26. Seleksııanyń maqsattaryna, paıdalanylatyn analyq aǵashtardyń genetıkalyq qasıetteri men sanyna baılanysty genetıkalyq qundylyǵy joǵary jáne ekinshi rettegi OTP mynadaı kóp klondy, klondar sany shekteýli jáne bir klondy OTP bolyp qurylady:1) kóp klondy OTP-da joǵary ortaq kombınasııalyq qabiletke (budan ári – OKQ) ıe urpaqtar ósiriledi. Osy sanattaǵy OTP-nyń klondyq quramyn qalyptastyrý jáne klondardy aýystyrý shemalaryn tańdaý kezinde klondar muraǵattary men birinshi rettegi OTP-daǵy artyqshylyǵy bar aǵashtardyń klondyq urpaqtaryn zertteý kezinde anyqtalǵan olardyń generatıvtik damý erekshelikteri eskeriledi. Qaıshylap tozańdanýdy qamtamasyz etetin molynan jáne ortasha gúldenetin analyq turpattaǵy klondarǵa artyqshylyq beriledi. OTP-da tozańdandyrýshylar retinde ómirsheńdigi joǵary tozańnyń erkek turpatty klondary engiziledi;2) klondar sany shekteýli OTP ózine tán joǵary kombınasııalyq qabiletimen (JKQ) sıpattalatyn aǵashtardyń shamaly (ádette, ekeý) sanyn paıdalaný negizinde qurylady. Osyndaı OTP otyrǵyzý úshin mindetti talap klondardyń bir mezgilde gúldenýi bolyp tabylady. Osy sanattaǵy OTP-da tańdap alynǵan klondardyń artyǵymen barynsha jaqsy tozańdanýyn qamtamasyz etetin shemalar qoldanylady. Túraralyq jáne alystan túr ishindegi býdandastyrý negizinde tuqym alýǵa arnalǵan tuqymdyq-býdan plantasııalary dál osylaı qurylady;3) bir klondy OTP-yny joǵary OKQ nemese JKQ-men sıpattalatyn artyqshylyǵy bar aǵashtyń urpaǵymen qurylady. OTP-da joǵary OKQ aǵashy paıdalanylǵan kezde sol túrdiń qorshaǵan ekpeleriniń tozańymen plantasııalardy emin-erkin tozańdandyrý ne osy túr tozańynyń qospasymen jasandy jolmen tozańdandyrý kózdeledi.27. Joǵary JKQ aǵashtarynyń urpaǵymen qurylǵan OTP-da tozańdandyrý JKQ-da synaý barysynda tańdap alynǵan áriptestiń tozańyn paıdalanyp, tek jasandy jolmen júrgiziledi.OTP-nyń osy túrleri úshin orman ósý jaǵdaılaryna, orman ósimdikteri túrleriniń bıologııalyq erekshelikterine baılanysty qatarlarda otyrǵyzý oryndarynyń arasyndaǵy qashyqtyqty 7 (jeti) – 10 (on) metr, qatararalyqtarda – 10 (on)-12 (on eki) metr mólsherinde alady. Bul oraıda osy túrlerdiń ekpelerinen qorǵanyshtyq súzgish jolaqtar qurý nemese keńistik boıynsha oqshaýlaý mindetti túrde kózdeledi.Osy talap joǵary OKQ aǵashtarynyń urpaǵymen qurylatyn bir klondy OTP-ǵa qoldanylmaıdy.28. Genetıkalyq qundylyǵy joǵary jáne ekinshi rettegi OTP klondyq quramyn qurý prınsıpteri orman ósý jaǵdaılarynyń túrleri men fenologııalyq qalyptary boıynsha, sondaı-aq olardy otyrǵyzý tehnologııasy osy Erejeniń 24-25-tarmaqtarynda baıandalǵan talaptarǵa sáıkes keledi.Paragraf 2. Turaqty orman tuqymdary ýchaskeleri29. TOTÝ uzaq ýaqyt boıy olarda orman tuqymdaryn alý úshin shyǵymdylyǵy joǵary jáne joǵary sapaly tabıǵı ekpelerde nemese shyǵý tegi belgili orman daqyldarynda qurylady.30. TOTÝ-dyń eń az mólsherli alqaby – 5 (bes) gektar. Ekpelerdiń eńis (taý jaǵdaılarynda) nemese shoqtalyp ósý sıpaty jaǵdaılarynda, sondaı-aq osy aǵash tuqymyna qajettilik shekteýli bolǵan kezde TOTÝ budan da az alqapta otyrǵyzylady. Kirme joldary bar tegis ýchaske tańdap alynady.31. TOTÝ qalyptastyrý úshin qalypty nemese shyǵymdylyǵy bonıtettiń 2 (ekinshi) synybynan tómen emes neǵurlym joǵary seleksııalyq sanattaǵy orman ýchaskeleri tańdap alynady. TOTÝ men kemshiligi bar ekpeniń nemese sol tuqymnyń kemshiligi bar aǵashynyń arasyndaǵy jol beriletin qashyqtyq keminde 300 (úsh júz) metr.Eki qundy tuqym (qaıyń men qaraǵaı) birge ósetin tabıǵı ekpelerde TOTÝ qalyptastyrý eki tuqym boıynsha júrgiziledi.32. Ekpelerdiń sapalyq quramyn jaqsartýǵa, tuqymdyq aǵashtardyń usharbasyn damytýdy qamtamasyz etýge, erte turaqty jáne molynan jemis berýge, sondaı-aq TOTÝ-da búrler (jemister, tuqymdar) daıyndaý úshin jaıly jaǵdaılar týǵyzýǵa 3 (úsh)-5 (bes) ret áreket jasaý arqyly birkelki nemese dálizdik tásildermen ótkiziletin ekpelerdi sıretý esebinen qol jetkiziledi.33. Orman daqyldarynda TOTÝ qalyptastyrý kezinde ekpelerdi birkelki sıretý ótkiziletin tuqymdyq qatarlar aldyn ala bólip alynyp, dálizdik tásil qoldanylady.Sıretýdiń árbir amaly aldynda saý, bıiktigi men dińiniń qalpy, usharbasynyń qurylymy men damýy, jemis berý qarqyndylyǵy boıynsha jaqsy tuqymdyq aǵashtar qaz qalpynda tańdap alynady jáne belgilenedi.Sıretýdiń birinshi jáne odan keıingi amaldarynda ilespe tuqymdardyń qurǵaq, óspeı qalǵan ósimdikteri, basty tuqymnyń jemis bermeıtin aǵashtary (ekinshi amaldan bastap), sondaı-aq zııankester men aýrýlar zaqymdaǵan, mehanıkalyq jolmen búlingen, dińi qısyq, butaqty aǵashtar alyp tastalady.34. Orman ósimdikteriniń túrine jáne ósý ornynyń jaǵdaılaryna baılanysty TOTÝ-dyń 1 (bir) gektaryna ony qalyptastyrýdyń aıaq sheninde 150 (elý)-300 (úsh júz) tuqymdyq aǵash qaldyrylady.Paragraf 3. Artyqshylyǵy bar ekpeler35. Artyqshylyǵy bar ekpelerdi suryptaý jemis berý kezeńine kirgen tabıǵı ekpelerdi nemese shyǵý tegi belgili tuqymnan alynǵan orman daqyldaryn seleksııalyq túgendeý kezinde júrgiziledi.36. Artyqshylyǵy bar ekpelerge aldyn ala genetıkalyq baǵa berýdi olardyń tuqymdyq urpaqtary jastyń 2 (ekinshi) synybyna jetkende júzege asyrady. Túpkilikti baǵa urpaǵy basty maqsatta paıdalaný úshin kesýdiń keminde jarty jasyna nemese naqty orman ósý aımaǵyndaǵy ósimdikterdiń árbir túri úshin qabyldanǵan pisý jasyna jetkende aıqyndalady.––––––––––––––––Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2012 jylǵy 1 qazanda Normatıvtik quqyqtyq kelisimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine №7858 bolyp engizildi.