Bozjyra – Mańǵystaýdyń týrıstik «Mekkesi»

Jalpy, ár aımaqtyń nemese eldiń ózine tán tabıǵı ereksheligi bolady. My­saly, Soltústikte – Býrabaı, Shyǵysta – Katon­qaraǵaı, Ońtústikte – Otyrar, Túrkistan sııaq­ty jerler. Al Batystyń betke ustary – Bozjyra shatqaly. Tipti Bozjyrany Mańǵystaýdyń týrıstik «Mekkesi» dep te ataıdy. Qart Kaspııdiń jaǵasynda or­nalasqan Aqtaýǵa tabany tıgen kez kel­gen qonaq pen týrıst Bozjyraǵa atbasyn burmaı kete almaıdy. Ári bul meken ob­lystyń sımvolyna aınalǵan. Birer jyl buryn Bozjyra «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geogra­fııa­sy» jobasy boıynsha óńirlik mańyzy bar qasıetti nysandar tizimine engen.

Bozjyraǵa barý úshin aldymen Aq­taýǵa ushaq nemese poıyz arqyly jete­siz de, Aqtaýdan ári qaraı taǵy 300 shaqy­rymnan asa jol júresiz. Buryndary jol­dyń jarty bóligi qumdy, jarty bóligi tas­ty bolǵan desedi. Keıinirek Aqtaýdy Aty­raýmen jalǵaıtyn jolǵa asfalt tó­sel­gen soń sha­mamen Bozjyraǵa apara­tyn joldyń 90 paıyzy aınadaı tep-tegis bolǵan. Tas jol aıaqtalǵan soń ári qaraı oıqysh-oıqysh  qum joldy basyp ótýge týra keledi. Kóp týrıske Bozjyraǵa jetý biraz qıyndyq týdyrady. Árıne, 300 sha­qyrym jol júrý kez kelgen adam­ǵa ońaı soq­paıdy. Biraq Bozjyranyń sulý­lyǵyn kórgende sharshap jetkenińizdi dem­de umy­typ ketesiz. Sondyqtan jol qıyn­dyǵyna qa­ramastan, Bozjyraǵa kelý­shilerdiń sany jyl saıyn artpasa, ke­migen emes deıdi mań­ǵystaýlyq týrıstik kom­panııalardyń ókilderi. Mədenıet jəne sport vıse-mı­nıstri О́rken Bısaqaevtyń aı­týynsha, Boz­jyra shatqalyna kelýshiler sany ótken jylmen salystyrǵanda bıyl 10 ese artyp, 2 myńnan astam adam­ǵa jetken. Al ke­lesi jyly bul kórsetkish taǵy ese­lenip, ke­mi 10 myńnan asa týrıst ke­ledi degen bol­jam bar.

Bozjyranyń sulýlyǵyn ǵa­lam­tor ar­qy­ly kórgen sheteldik­ter osynaý ta­bı­ǵat tamashasyn ja­qynnan bir kórý úshin myńdaǵan sha­qyrym jerdi artqa tas­tap, arnaıy kelip jatady. Biz týrıs­tik maý­symnyń sońynda bar­ǵan­dyqtan birde-bir tý­rısti kez­des­tire almadyq.

Bozjyra shatqalynyń azý tisteri 15-20 sha­qyrym qashyqtan menmundalap turady. Osy jerde Bozjyra shatqaly jáne Boz­jyra etegi dep ekige bólinedi. Bizge tek 300 metr bıiktikten keremet tabıǵat kóri­nisin kózben kórý baqyty buıyrdy. Eger jol talǵamaıtyn kólikpen barsańyz, tómenge túsip, tylsym tabıǵattyń syryna shatqaldyń eteginen de qanyǵa alasyz. Shatqaldyń janyna jetkende kóz al­dyńyzda ásem peızajdyń jaratylysy ǵasyr­lar  boıy ishine búgip jatqan óz qupııasyn asha túskendeı bolady.

Bozjyra ataýynyń ózi-aq bul tabı­ǵı tyl­symnyń qandaı tús­te ekenin aı­qyndap tur. Iаǵnı aına­lanyń bárin bireý ádeıilep aqboz túske boıap tas­ta­ǵandaı kúı keshesiz. Bul jerdiń kún­dizgi kórinisiniń sulýlyǵy bir bólek te, túngi kórinisi tipti erekshe eken. Jol nusqaýshynyń aıtýynsha, as­pan deneleriniń jáne juldyzdardyń eń áde­mi kórinisin dál osy Bozjyra men Tuz­­baıyr­dan kórýge bolady. Bozjyrada tú­nep, jul­dyzdardy jaqynnan kórý ba­qyty buıyr­masa da, osydan bir jyl buryn fın foto­grafy Iýýso Hıa­mıalıaınniń áleý­mettik jeli­degi paraq­shasynan kózimiz shalyp qalǵan-dy. Tún jamylǵan Bozjyra shat­qaly­nan túsirgen sýretin «Saharadaǵy tún» dep ataǵan ol, sol saparynan my­na­daı oı túı­gen: «Bul taýly aımaq Qa­zaq­stannyń baty­synda ornalasqan Boz­jyra shatqaly dep ata­lady. Biz sýretke túsirýge yńǵaıly jerge toq­tap, kún uıa­syna batqanda búkil Qus jo­lyn kórý múm­kindigine ıe boldyq. Qus joly­nyń eki jaǵynda ornalasqan eki shoq jul­dyz – Satýrn men Iýpıterdi jaqynnan kóremin deý úsh uıyqtasam da tú­sime kirmegen edi. Aı kókjıekten tómen boldy, sol sebepti ja­ryq jetkilikti tústi. Bul myń sýrettiń ishi­nen bir sýrettiń sátti shyǵatyn kezi».

Al Tuzbaıyrdyń ereksheligi – kúnniń tań­men talasa shyǵatyn kezi eken. «Mun­da keletin týrıs­terdiń basym bóligi sý­dyń jaǵa­syna baryp, kúnniń shyǵýyn ta­ǵat­syzdana kútedi. Kókjıekten qy­zara shyǵyp kele jatqan kúnniń sáýlesi sýdyń betine túsken sát jan balasyn tebirentpeı qoı­maıdy. Mundaı kórinistiń kýágeri bol­ǵan sheteldik týrıster birazǵa deıin áse­rinen aıyǵa almaı, tań-tamasha kúıde jú­redi. Al túnde aı men juldyzdardyń ózi sýda turǵan tárizdi jaryq ári aıqyn kóri­nedi. Sheteldikter sol sátti sýretke túsi­rip alýǵa asyǵady», deıdi aqparattyq týrda bizge jol­nusqaýshy bolǵan Lıýdmıla.

Bozjyranyń áıgili Azý dep atalatyn ót­kir ushty jartastar jubynan bólek, bul mańaıdan Batyr taýy men basqa mu­nara taý­lar, bekinis taýlar, kıiz úı pi­shinindegi taýlardy da kóre alasyz. Bir sát qııalyńyzǵa erik berseńiz, shatqaldan túr­li pishindegi taýlardy da kórýińizge bo­lady. Shatqaldyń basynda turyp, bul jer shytyrman oqıǵaly fılm úshin tap­tyrmas túsirilim alańy bola alatynyna kóz jetkizdik. Keıbir shoý-bıznes ókilderi osy Bozjyraǵa kelip, beınebaıan da túsirip jatady  eken. Aıtpaqshy, marqum Batyrhan Shúkenovtiń «Saǵym dúnıe» atty ániniń beınebaıany da dál osy Bozjyra shatqaly men Almaty ob­lysyndaǵy «Altynemel» memlekettik ult­tyq tabıǵı par­kinde túsirilgenin kóp adam bile bermeıtin shyǵar.

Jalpy, Bozjyra shatqaly týraly aıt­qanda, onyń paıda bolý tarıhynan attap óte almaımyz. Jer bederin zert­teıtin ǵalymdardyń paıymdaýynsha, Boz­jyra birneshe mıllıon jyl buryn taý túzi­limderiniń buzylýynan paıda bolǵan de­sedi. Mamandar taýdyń túzilýiniń úsh túrin bó­lip ataıdy: hımııalyq, bıologııalyq jáne organıkalyq. Bozjyra shatqaly osy úsh túzilýdiń qosyndysynan paıda bolǵan. Al Lıýdmılanyń aıtýyn­sha, Bozjyra 5 mıllıon jyl buryn ejel­gi Tetıs muhıtynyń tabanyndaǵy ák­tas shógindileriniń kóterilýinen, mu­hıttyń tartylýynan paıda bolǵan. «Keıin jer betinde klımattyń ózgerýi, yl­ǵaldy muhıt aýasynyń qurǵaq jelmen aýysýy bul dalany ańyzaq shólge aı­naldyryp, muhıt ornyndaǵy áktas shógindiler tabıǵı apattardyń áserinen bir­tindep qıraı bastaǵan. Sodan bul jerde ǵajaıyp relefti taý jynysy paıda boldy. Tarıhtan ejelgi Tetıs muhıtynyń Eýrazııa men Reseı aýmaqtaryn alyp jat­qany belgili, ol eki kontınent – Gondvan men Lavrazııany qaq bólip turǵan», deıdi ol. Tipti bul jerden Tetıs muhıtynyń sar­qynshaqtary sanalǵan qańyltyr ulý qabyq­taryn, akýlanyń tisterin áli kúnge deıin kezdestirýge bolady. Jol­nus­qaýshymyz bizge sonyń dáleli re­tinde ózi kezdestirgen akýlanyń tisin de kór­setti.

«Bizdiń naızaǵaı adam óltirmeıdi»

Lıýdmılanyń aıtýynsha, Bozjyraǵa otandyq saıahatshy­larǵa qa­raǵanda, she­teldik týrıster kóptep keledi eken. Ási­rese japonııalyq jáne ıtalııalyq meı­mandardyń nópiri qa­lyń. Tipti kúnshyǵys eliniń ókilderi tý­rıstik maýsym kezinde lek-legimen aǵy­latynyn aı­tady. Olarǵa Ústirttiń oı­dym-oıdym jol­da­ry men jazyq, keń dalada ornalasqan shatqal­dary qatty unaıdy. «Taǵy qaıda baramyz? Qaı jerdi kór­se­tesizder? Kelesi aıalda­ma qandaı?» dep ár jańa oryndy kórýge asy­ǵyp, qumartyp tu­rady.

Árıne, mundaı sulýlyqty, keń dalany kórgen japondardyń tańdanbasqa esh lajy joq. Ásirese olar eshqandaı ǵımarat soǵyl­maǵan, bos jatqan, alǵashqy ásemdigi joıylmaǵan jerlerge qumar bolady.

Jolnusqaýshydan sheteldik týrıstermen bolǵan eń qyzyqty oqıǵasyn surap, aıtyp berýin ótingende raqattanyp kúlip aldy da, bizge japondarmen bolǵan myna bir oqıǵany baıandap berdi.

«Qatelespesem, osydan úsh-tórt jyl bu­ryn osyndaı týrlardyń birinde japon­darmen Bozjyra shatqalynyń eteginde túnedik. Túngi saǵat ekiniń shamasy bolýy kerek, dem arasynda kún kúrkirep, naı­zaǵaı oınap, nóser jańbyr jaýdy. Naı­zaǵaı oınaǵandaǵy japondardyń túrin kór­seńiz, úreılenip ketken. Quddy bir janal­ǵysh adam qylyshyn súıretip, úıine kelip turǵandaı áserde qalasyz. Sóıtsek, olar naızaǵaıdan qatty qorqady eken. Bar­lyǵy shatyrdan atyp shyǵyp, «keteıik te, keteıik» dep baıbalam salyp jatyr. Ara­synda bireýi «Eger bul jerden tezirek qashpasaq, bárimizge jaı túsip tyraıyp jata­myz» deıdi. Budan ári shydap tura almadym da, shatyrdan shyǵa sap, aıqaı saldym. «Nege sonsha daýryǵyp jatyrsyzdar? Qazir túnniń birýaǵy ári jańbyrdan keıin aınalanyń bári laı, báribir eshqaıda kete almaımyz. Odan da shatyrlaryńyzǵa kirip, demalyńyzdar. Biz jaqtyń jańbyry tez basylady, kerek deseńizder naızaǵaıy da adam óltirmeıdi», dep japondardy sabasyna túsirdim. Olar «ras pa?» dep tań­ǵaldy. «Iá» dep sendirdim. Rasynda, jańbyr tez toqtady. Sonymen bári sha­tyr­­laryna kirip uıyqtap, tań ata jolǵa shyq­tyq. Tańerteń kún shyqqanyn kórip, kóńilderi sol kezde tynshydy», deıdi Lıýd­mıla.

Ústirttiń erekshe beınesi

Joǵaryda Bozjyranyń ma­ńaıyn­da qııalyńyzǵa erik berseńiz, túrli beıneni kórýge bolatynyn aıttyq. Solardyń qatarynda sadaq jebesine de, jolǵa baǵdar berýshiniń de beınesine uqsas týyndyny erek­she atap ótýge bolady. Ǵalymdar sol beıneni kim salǵanyn, onyń qalaı paıda bolǵanyn anyqtaǵysy kelip, 1980 jyldary Ústirtke zertteýshi ǵalymdardan quralǵan túrli ekspedısııalar uıymdastyrylǵan.

Sóıtip, ǵalymdar bul beıne­lerdiń qan­daı maqsatta jasalǵany týraly eki nus­qa usyndy. Birinshisi, sol zamanda ómir súr­­gen adamdarǵa jańbyr sýyn jınaý úshin qajet bolýy múmkin degen boljam. Beı­neniń jan-jaǵy taspen qorshalǵan. Bıik­tigi shamamen 80 sm-ge deıin jetedi. Aımaqta jańbyr óte sırek jaýatyn bol­ǵandyqtan, jańbyr sýy baǵdardyń boıymen tómen qa­raı aǵyp, qudyqqa jınalyp otyr­­ǵan.

Al ekinshi nusqa boıynsha sol jerdi meken etýshilerdiń ań aýlaý úshin qurǵan arnaıy tuzaǵy bolǵan desedi. Adamdar jabaıy janýarlardy sol jerge aıdap ákeletin bolǵan. Eresekter ári eptileri tas­tardan sekirip kete alǵanymen, jastary ol jerden óte almaı, adam­dardyń jemtigine aınalǵan. Baıyrǵy meken etýshiler osylaı ańshylyqpen aınalysqan.

Qazir bul qudyqtar kishireıip, ishine qum tolyp ketken. Al sol zamanda ony qazý úshin qanshama ýaqyt pen eńbek ketkenin baǵamdaı berińiz. Bul meken týraly ǵalymdardyń zertteýin 1980 jyldardaǵy jýrnaldardan kóptep kezdestirýge bolady. Keıbir derekterde tarıhshylar men zertteýshiler bul jerlerden kósh jolyn tappaǵanyn aıtady. Shóldi aımaqtyń ómir súrýge qo­laı­syz­dyǵyna baılanysty, Bozjyra aýma­ǵy­na eshqashan el qonbaǵan degen de boljam bar.

Bozjyraǵa qonaqúı salýǵa bola ma?

Mańǵystaý óńirine jasaǵan saparymyz «Bozjyraǵa qonaqúı salynady eken» degen aqparat qoǵam arasynda jáne áleý­mettik jelide keń talqylanyp jatqan ýaqyt­qa dál túsken bolatyn. Bul týraly jer­­gilikti turǵyndar ne oılaıdy eken dep keı­­bireýlerimen tildesip kórgenimizde, biz­ge kezdeskenderi Boz­jyra­nyń etegine qonaq­­úıdiń salyn­ǵanyna qarsy emes eken­­dikterin aıtty. Olarǵa, eń bastysy, shet­ten týrıs­ter kelgeni men joldyń jón­delgeni kerek eken.

Al bizge jolnusqaýshy bolǵan Lıýd­mıladan suraǵanymyzda, ol birden qarsy ekenin aıtty. «Men qarsymyn. Eger qo­naq­úı salynsa, tabıǵattyń ásem kórinisi bu­zylady. Al Shaqpaq ata, Beket ata syn­dy bıikte ornalasqan kıeli jerlerge sal­sa, qarsy emespin. Biraq mynadaı ta­bıǵat­tyń ózi syılaǵan ásem kórinisti búl­­dirýdiń qajeti qansha? Týrıster tabıǵat­tyń búlin­begen qalpyn jaqsy kórip, tama­sha­laǵysy keledi», deıdi.

Halyqtyń narazylyǵynan keıin máselege aralasqan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jaýapty ókilderge Bozjyra shat­qa­lynda qonaqúı salý jobasyn qaıta qa­raý týraly tapsyrma bergen-di. Sóıtip, kú­ni keshe turǵyndar men ǵalymdardyń, qoǵam ókilderiniń usynysymen qonaqúı orny Bozjyraǵa emes, Jabaıushqan qaý­­mal­ynyń syrtyna salynatyn bolyp keli­sildi.

Mańǵystaýǵa qaı ýaqytta barǵan durys?

Eger Mańǵystaýǵa barýdy, Bozjyra­ny kórýdi josparlasańyz, jergilikti týrıs­tik kompanııalar bul aımaqqa sáýir-mamyr jáne qyrkúıek-qazan aılarynda barýǵa keńes beredi. Qys mez­gilinde bul ól­kede qar sırek jaý­ǵanymen, jeli adam shy­datpaıdy. Jazy da dál solaı. Jaz mez­­gilinde aýa temperatýrasy kóterilip, erek­she ystyq bolady. Kún­dizgi jan shydatpas ystyq, kesh túse birden salqyn aýamen aýysady. Sondyqtan munda dema­lýǵa kelýshiler keshkilik sýyqqa urynyp qalmas úshin qalyń kıim alyp kelgeni abzal.