Shartarapty koronavırýs pandemııasymen sharshatqan 2020 jyl da aıaqtalyp keledi. Bıylǵy indet halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy, jer-jahandaǵy birqatar máseleniń basyn ashyp berip ketti. Máselen, keıbir elderdiń basshylary jeke basynyń múddesin kúıttep, jahandyq máselelerge qyryn qaraǵany esimizde. Kóp uzamaı qaıǵy men qasiretke toly jyl da aıaqtalmaq. Osy oraıda aldaǵy jyldan ne kútemiz? О́tkennen qandaı sabaq alýymyz qajet? Project Syndicate jobasy aıasynda «Egemen Qazaqstan» basylymy osy suraqtarǵa jaýap beretin maqalalar toptamasyn usynady.
NATO-nyń burynǵy bas hatshysy laýazymyn atqarǵan Haver Solana óz maqalasynda XXI ǵasyrdaǵy negizgi túıtkilderge toqtalady. Avtor myńjyldyqtar túıisken tusta álemde keleshekke degen erekshe qulshynys týǵanyn, alaıda is júzinde bári basqasha bolǵanyna qynjylys bildiredi. Osyndaı qatelikterdi tize otyryp, Haver Solana ótkennen sabaq alýdyń mańyzyna ekpin beredi.
Syrtqy saıasat jónindegi Eýropalyq keńestiń dırektory Mark Leonard óziniń maqalasynda 2021 jyldan úmit kútetinin jáne negizgi bes máseleni atap kórsetedi. Onyń aıtýynsha, AQSh prezıdenttigine Djo Baıdenniń saılanýy, koronavırýsqa qarsy vaksınanyń ázirlenýi, klımattyń jylynýyna qatysty jahandyq únqosý, bılikke senimniń oralýy men ǵalamdyq júıeni qaıta qaraý sıyr jylynyń jaqsylyǵy bolmaq.
Aıta keterligi, álemdegi mańyzdy da ózekti taqyryptar jóninde biregeı kontent ázirleıtin Project Syndicate jobasy maqalalary Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen jaryq kórip otyr.
LONDON – Bıyl buǵan deıingi sátsiz áreketimizdiń sazaıyn tarttyq. Koronavırýs pandemııasy kókten túsken jaı oǵyndaı oqıǵa emes. Kerisinshe, ol – adamzattyń qolynan jasaǵan apat, óte nashar jáne qaýipti daǵdylarymyz ben shekten shyqqan áreketimizdiń saldary.
Bárin bylaı qoıǵanda, koronavırýstyń jarqanattardan adamdarǵa juǵýy – jappaı ýrbanızasııanyń, jan-janýarlardyń ómir súretin ortasyn qıratýymyzdyń «jemisi». Al indettiń tez taralýy shekten shyqqan ındýstrıalızasııa, toqtaýsyz saýda jáne zamanaýı saıahat daǵdylaryna tikeleı qatysty. Sondaı-aq álem elderiniń tize qosyp, birlese áreket ete otyryp daǵdarysty eńsere almaýy da bıliktiń gıper-jahandanýdan áldeqaıda keıin qalǵanyn kórsetedi.
Mundaı sátsizdikter pandemııa bastalmaı turyp-aq belgili edi. Kóptegen elde halyq ultshyldardy, popýlıstik ustanymdaǵy basshylardy qoldap, olardyń beıbereket álemge qatysty sheshimderdi ýáde etkenine sendi. Biraq bıyl óte qıyn jyl bolǵanyna qaramastan, 2021 jyldan mol úmit kúttiretin 5 sebep bar.
Birinshisi jáne eń bastysy – AQSh prezıdenti Donald Tramptyń saılaýda jeńilýi. Tańerteń oıanǵanda álemdegi eń áleýetti adam týıtterdegi paraqshasynda uıyqtap jatqanyńda taǵy ne jazyp qoıdy eken dep ýaıymdamaýdyń ózi bir ǵanıbet. Kóp uzamaı AQSh tizgini senimdi qolǵa tıedi. Oǵan qosa prezıdenttikke saılanǵan Djo Baıdenniń jeńisi Amerıkanyń áreketin boljaýǵa múmkindik jasap, ár sheshimine jaýapkershilikpen qaraýyna áser etip qana qoımaı, álemniń túkpir-túkpirindegi demokratııany órkendetýge úles qosady.
Eýropanyń óz Tramptary – Vengrııa premer-mınıstri Vıktor Orban men Polsha premer-mınıstriniń orynbasary, de-fakto basshysy Iаroslav Kachınskıı Tramptyń jeńilisinen keıin jetim qalǵandaı kúı keshti. Eýropalyqtardy keler jyly birneshe saıası doda kútip tur. 2021 jyly Nıderland pen Germanııada, 2022 jyly Fransııada saılaý ótedi. Osy básekelerde popýlıstik partııalardyń tarıh tolqynyna jarmasýyna múmkindigi az. Ulybrıtanııada maıtalman saıası flıýger, premer-mınıstr Borıs Djonson jańa saıası jelge ilesip, baǵytyn ózgertýge kiristi. Tramptyń jeńilisinen keıin ol aqyrynda «Breksıt» boıynsha popýlıstik gýrý atanǵan Domınık Kýmmıngsti qyzmetinen bosatty. Sóıtip, Tramptan keıingi álemde jańa baǵyt ustanatynyn ańǵartty.
Keler jyldan kútetin taǵy bir úmit – COVID-19 vaksınalary qoldanýǵa ázir. Ekpe egý birden burynǵy qarapaıym ómirimizge birtindep oralýǵa jaǵdaı jasaıdy. Oǵan qosa vaksınalardy ázirleýdegi áreketimiz halyqaralyq yntymaqtastyqty qoldaýǵa taǵy bir sebep. Eń alǵashqy ekpeni ázirlegen BioNTech kompanııasy ekenin kórgenniń ózi erekshe sát. О́ıtkeni kompanııany Eýropalyq odaq qarjylandyrady, negizin qalaǵan túbi túrik Germanııanyń eki ǵalymy. Keıingi kezde jıi talqylanyp júrgen «vaksına ultshyldyǵy» qaýpin eskersek, adamdardyń ózimshildik emes, halyqaralyq yntymaq osy indet pen basqa da jahandyq daǵdarystardan shyǵatyn jol ekenin kórgeni mańyzdy.
Aldaǵy jyldan kútetin úshinshi úmitim – klımattyń ózgerýine qatysty serpilis bar. Kóptegen sarapshy atap ótkendeı, klımattyń ózgerýi koronavırýstan da qıyn daǵdarysqa ákelýi múmkin. Bıyl parnıkti gazdyń 7 paıyzǵa azaıýy, keleshekte mundaı qadamǵa bara alatynymyzdy kórsetti. Bılik ókilderi tótenshe jaǵdaıda bárin jumsaýǵa qabiletti ekenin dáleldegendikten, aldaǵy ýaqytta olar taza energııaǵa qajetti tehnologııalarǵa ınvestısııa salýǵa májbúr bolady.
Úmit kúttiretin tórtinshi sebep – bılikke senimniń oralýy. COVID-19 indeti memlekettik basqarýdyń qundylyǵyn qaıta eske salyp ótti. Sondaı-aq tabysty bólýge jańa kózqaras qalyptastyrdy. 2008 jylǵy qarjylyq daǵdarystan keıin kópshilik basymdyqqa ıe ortodoksty neolıberalızm sahnadan ketip, onyń ornyn áleýmettik demokratııa basyp, ekonomıkaǵa saıası baqylaý kúsheıedi dep kútken. Onyń ornyna, bankterge qarjy quıylyp, «baılarǵa sosıalızm, kedeılerge kapıtalızm» ustanymynyń basqa da «ozyq» mysaldaryna kýá boldyq.
On jylǵa sozylǵan únemdeý men odan týyndaǵan saıası tóńkeristerden keıin bılik aqyr aıaǵynda qoǵamdyq ál-aýqat úshin úlken jaýapkershilik aldy. Negizgi partııalar, sonyń ishinde AQSh-taǵy demokrattar bar, jumysshylar men orta tapty qoldaý saıasatyn alǵa tartyp, kópshilikte «artta qalý» sezimin qalyptastyratyn qurylymdyq teńsizdik sheshiledi dep úmittenedi.
Bul sońǵy úmitke jeteleıdi. Pandemııa ǵalamdyq júıeni qaıta qaraýǵa túrtki boldy. Rettelmegen gıper-jahandaný ornynda kóptegen jetekshi derjavalar arzan taýarlarǵa, aldyńǵy qatarly tehnologııalarǵa jáne ishki isterge úlken baqylaý jasap, saýdanyń basqa da artyqshylyqtaryn qoldanýdyń jolyn izdeýge kiristi. AQSh-taǵy «bóliný», Qytaıdaǵy «qos aınalym» nemese Eýropadaǵy «strategııalyq avtonomııa» týraly áńgime qozǵalsa da, uzaq merzimge sozylatyn saıası pikirtalas bastalyp ketti.
Men úshin eýropalyq pikirtalas ózekti kórinedi. О́ıtkeni onda ózin qurtatyn ásire ultshyldyqqa jol bermeıtin tásilderdi baqylaýǵa erekshe kóńil bólingen. Eýropalyq odaqtyń egemendik jónindegi ustanymy bes baǵytty qamtyǵan (ekonomıka, qarjylyq máseleler, qoǵamdyq densaýlyq, sıfrlaný, klımat saıasaty jáne qaýipsizdik). Eýropalyqtar osynyń bárinde zor tabysqa jetti. Quny 750 mıllıon eýrony quraıtyn qalpyna keltirý qoryn qurý Germanııa sekildi elderdiń nıettestigin kórsetý úshin ózine qajet mol qarajatty qaltasynan sanap berdi.
Árıne, qazir indetpen kúresimizde jeńiske jettik dep aıtýǵa áli erte. Baıden Respýblıkashylardyń qarsylasýy men bir polıarly eldi basqarýda qarsylyqqa tap keledi. Vaksınany búkil álemge jetkizý aýyr logıstıkalyq qıyndyq týǵyzady. Baqtalas derjavalar qarashada Glazgoda ótetin COP26 klımat sammıtiniń kún tártibin buzýy múmkin. Resessııa qaýpi jáne qaryzdyq daǵdarys teńsizdikti kúsheıtip, zııandy saıasatqa qaıta oralýdy kúsheıtýi yqtımal. Eýropalyq armannyń qaıta órleýi úlken daý týdyrǵan ulttyq saılaýdyń nátıjesine baılanysty.
Biraq 2021 jyl jaqyndaǵan saıyn keıingi birneshe aıǵa qaraǵanda jaǵdaı áldeqaıda túzelgeni baıqalady. Endi, Jańa jyldy toılaýymyzǵa bes úlken sebep bar.
Mark LEONARD,
Syrtqy saıasat jónindegi Eýropalyq keńestiń dırektory
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org