Qos jıyrmany tirkestirgen tyshqan jylynda tosyn táýekelderge tap keldik. Álbette, áýelde qalyptasqan tirlik júrisinen jańylmady. Biraq araǵa kóp uzamaı álemdi jaılaǵan pandemııa bizge de jetti. Áıteýir ár máseleniń adamǵa bir sabaq beretini sekildi, bárimiz tájirıbe jıǵandaı boldyq. Qıyndyqtyń kóbi artta qaldy desek te, alǵa oń qadam jasaý úshin ótkenge kóz júgirtip, eń mańyzdylaryna mán berip, qorytyp, qatelikterdi qaıtalamaıtyndaı oıǵa túıip alý kerek. Osy rette eń mańyzdy sala – bilim men ǵylymdaǵy jyldyń eń negizgi oqıǵalaryna toqtalýdy jón kórdik.
Mektepke deıingi tárbıe men bilim. Jyl basynda balalar balabaqshaǵa bardy. Qazaqstanda tótenshe jaǵdaı jarııalanǵannan bastap memlekettik jáne jekemenshik mektepke deıingi bilim berý uıymdary ýaqytsha jabyldy. Alaıda birqatar óńirdegi balabaqshalar jumys istep turdy. Sebebi onda epıdemııalyq jaǵdaı qalypty boldy. Soǵan qaramastan, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ata-analarǵa balalaryn úıde qaldyrýǵa keńes berdi. Jyl ortasyna qaraı epıdemııalyq jaǵdaıy jaqsy óńirlerdegi balabaqshalar aqyryndap, bir toptaǵy bala sanyn 15-ten asyrmaı jumys isteı bastady. Al jyl sońyndaǵy aılarda mektepke deıingi uıymdar karantındik talaptardy saqtap birte-birte qalypty qyzmetine kóshti.
Osyndaı turaqsyz tirliktiń arasynda josparly jumystar da júrgizilip otyrdy. Máselen, bıyl ata-analardyń kókeıinde júrgen kókeıkesti másele túbegeıli sheshilgen syńaıly. Sebebi balabaqshadan oryn alý tártibi júıelendi. Endi ata-analar kezekke qoıý qyzmetin tek bilim berý bóliminiń keńsesi arqyly ǵana emes, sondaı-aq óz betimen «Azamattarǵa arnalǵan úkimet» bólimderi nemese «Elektrondy úkimet» veb-portaly arqyly júzege asyra alady. Sondyqtan kóptegen qujatty jan-jaqtan jınap júrýdiń qajeti joq.
Aıtpaqshy, alǵash ret balabaqsha kezegine tirkelgender arasynda basymdyq eń aldymen pedagogterdiń balalaryna jáne múgedek balasy bar otbasylardyń búldirshinderine beriletin boldy.
Orta bilim berý. Shyny kerek, 2020 jyl elimizdiń ǵana emes, dúnıe júzindegi orta bilim berý júıesine aýyr júk túsirdi. Álemdegi 100-den asa memleket, sonyń ishinde Qazaqstan da balalarǵa orta bilim beretin mektepterin karantınniń kesirinen oqytýdyń bárimizge tańsyq, jańa formatyna kóshirýge májbúr boldy. Tek keıindeý epıdemııalyq ahýaly durys óńirlerdegi shaǵyn jınaqty mektepterge dástúrli formatta oqytýǵa ruqsat berildi. Elimizdegi orta bilim alýshylardyń bári negizinen sońǵy tórtinshi toqsandy qashyqtan oqydy.
Muǵalimder jumys júktemesiniń eki-úsh esege artýynan ábden ábigerge tústi. Basty baǵyt beretin, kúndelikti kórip úırengen muǵalimderinen alystaǵan oqýshylar enesinen kóz jazǵan qoshaqandardaı kúı keshti. Ata-analar abdyrady. Balalaryn mektepke jiberip qoıyp, jaıbaraqat jumysyna jóneletin olar endi úıde muǵalim bolýǵa aınaldy. Sol sátten bastap ata-analar tarapynan oqýdy jazǵa qaldyrý týraly usynystar, petısııalar joldandy. Osydan soń Úkimet kóp balaly otbasylar men tehnıkaǵa muqtaj muǵalimderdi kompıýtermen qamtamasyz ete bastady. Mekteptegi tehnıkalar ýaqytsha paıdalanýǵa taratyldy, satyp alynǵany da kóp. Mınıstrlik 30 shaqty bilim berý platformasymen kelisimge kelip, ony ınternetsiz qoldanýǵa jaǵdaı jasady. Artynsha kóp ata-ana jańa formatqa boı úıretip, pedagog qaýymnyń qadirin túsinip, qoldaýǵa kóshti. О́ıtkeni oqýdy jazǵa qaldyrý oqýshylardyń fızıologııalyq jaǵdaıy, boljap bilýge kelmeıtin karantın, oqýshylar men muǵalimderdiń demalysy, mektepterdegi jazǵy jóndeý, artyq ketetin qarjylyq shyǵyndar, balalardyń naǵyz oqıtyn kezindegi ýaqytyn ketirip alý qaýpi, shól de, shóleıt te bar ulan-ǵaıyr dalamyzdyń klımattyq (ońtústikte qatty ystyq, al mektepterde jeldetkish joq) erekshelikteri eskerilmegen usynys boldy.
«Tótenshe toqsan» bilim berý prosesin úılestirýshilerge de, uıymdastyrýshy muǵalimderge de, oǵan atsalysatyn ata-analar men bolashaǵymyz balalarǵa da úlken tájirıbe bolyp, jańa formatta bastalǵan qyrkúıektegi jańa oqý jyly birden bir izge tústi. Munda árıne, pedagog qaýymnyń qajyrly eńbegi eren. Osyǵan oraı muǵalimderdiń jalaqysy bıyl taǵy 25 paıyzǵa ósti. Buǵan qosa olar biliktiligine, dápter tekserip, synypqa jetekshilik etkenine, sondaı-aq magıstrlik dárejesine qosymsha ústemeaqy ala alady.
Jalpy, oqýmen qatar memlekettik bıýdjet esebinen salynyp jatqan mektepterdiń qurylysy da toqtaǵan joq. О́ıtkeni elimizde úsh aýysymdy jáne apattyq mektepterdiń sany kóp. Bul máseleni sheshýdiń jalǵyz joly – jańa mektepter salý. Mınıstrliktiń málimetine súıensek, 2020 jyly 100-ge jýyq jańa mektep paıdalanýǵa berilgen. Bul – shamamen 50 myń balany jańa oqý oshaǵyndaǵy jańa orynmen qamtamasyz etý degen sóz.
Bárinen buryn bıyl bitirýshi túlekter úshin tosyn synaqqa toly jyl retinde este qalǵandaı. Sebebi oqý prosesi ǵana emes, UBT da burynǵydan bólekteý boldy. Akademııalyq adaldyqty qamtamasyz etý maqsatynda engizilgen jańa normaǵa sáıkes testileý talaptaryn buzǵan talapkerler emtıhanǵa jiberilmedi. Nátıjesinde, tyıym salynǵan zattardy emtıhanǵa kirgizýge áreket etetinder sany 70 esege azaıdy, 2019 jyly 128 myńnan asa telefon tabylsa, 2020 jyly olardyń sany 2500-ge jýyq boldy. Alaıda emtıhan qorytyndysyn joıý faktisi 100 esege kóbeıdi: 2019 jyly 128 telefon alyp kirý faktisi oryn alyp, 24 talapkerdiń ǵana UBT nátıjeleri joıylsa, bıyl tyıym salynǵan zattar tabylǵan barlyq 2500 adamǵa qatań shara qoldanyldy. Bul týraly Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov: «Iá, UBT-nyń ortasha upaıy tómendedi, paıyzdyq mólsherde shekti ball jınaǵan talapkerlerdiń sany edáýir azaıdy. Bul – testileýdiń ádil ótýi úshin jasalǵan qadam. Bıyl UBT ótkizý erejelerin buzǵany nemese jumysty nashar uıymdastyrǵany úshin 20-dan asa komıssııa músheleri men basshylary jazalandy. Negizinen sıfrlandyrý dáýirinde komıssııa quramynda birneshe myń adamnyń bolýyn qamtamasyz etý úshin 1,5 mlrd teńge jumsaýǵa jol berilmeýi kerek, onyń ústine bunyń nátıjesi tıimsiz. Sondyqtan atalǵan rásim zamanaýı proktorıng pen beınebaqylaý júıesi qamtamasyz etilgen elektrondy formatqa ótedi», dedi.
Kásiptik-tehnıkalyq bilim berý. Kolledj stýdentteri de bıylǵy qıyndyqtardy kóppen birge, anyǵy barlyq bilim alýshymen birdeı eńserdi. Aıaqasty qabyldanǵan sheshim, qashyqtan oqytý sońǵy ýaqytta dýaldy bilim berý júıesine kóshken kásiptik-tehnıkalyq bilim berý uıymdaryna da ońaı tıgen joq. О́ıtkeni endi mamandanyp kele jatqan stýdentter úshin óndiristegi tájirıbeniń mańyzy zor. Biraq kóp kolledjderde kásiptik tájirıbeden ótý keıinge qaldy.
Qashyqtan oqytý kezinde keıbir kolledjder jataqhanalardy tegin ınternetpen qamtamasyz etip, stýdentterdiń oqýyn oıdaǵydaı jalǵastyrýyna jaǵdaı jasady. Sonyń nátıjesinde stýdentter aýylyna shapqylamaı, jataqhanada jatyp oqýǵa múmkindik aldy. Al karantın kezinde qashyqtan bilim bergen elordadaǵy 35 kásiptik-tehnıkalyq bilim berý uıymynyń ishindegi jataqhanada jatyp oqýyn jalǵastyrǵan 157 stýdentke tamaqtanýy úshin ótemaqy qarastyryldy. Qosa ketý kerek, stýdentterdiń stıpendııasy saqtaldy.
Joǵary bilim. Bilim berý sapasynyń artýy – bilikti kadrlardyń qolynda. Bıyl bolashaq pedagogterdi daıarlaý isinde ilgerileý baıqaldy. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń mamyr aıyndaǵy otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev pedagogıkalyq mamandyqtarǵa túsetin abıtýrıentterge qoıylatyn talaptardy arttyryp, stıpendııa mólsherin 42 myń teńgege deıin ulǵaıtýdy tapsyrdy. Osyǵan oraı 1 qyrkúıekten bastap bolashaq pedagogterdiń stıpendııasy 42 myń teńgege kóterildi. Bul barlyq mamandyqtyń ishindegi eń joǵarǵy stıpendııa boldy. Bolashaq pedagogterdiń stıpendııasy artyp qana qoımaı, pedagogıkalyq mamandyqtarǵa túsý talaptary da kúsheıtildi. Bıylǵy maýsym aıynan bastap pedagogıkalyq mamandyqtarǵa túsý úshin shekti ball birden 70 bolyp belgilendi. Osynyń nátıjesinde bıyl «Altyn belgi» ıegerleriniń arasynda pedagogıkalyq mamandyqty tańdaǵandar sany 1,7 ese ósti, al kóptegen baǵyt boıynsha ortasha ball 100-den asty.
Biz bilikti kadr daıarlaýǵa kóńil bólip, sol kadrlardy oqytatyn joǵary oqý oryndarynyń oqytýshylaryn nazardan tys qaldyrǵandaı edik. Bul olqylyqtyń da orny tolǵandaı boldy. Osy turǵyda eń ózekti másele – álbette muǵalimderden de tómen alatyn oqytýshylardyń jalaqysy. Atalǵan másele jóninde vedomstvo basshysy A.Aımaǵambetov: «Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev JOO oqytýshylarynyń eńbekaqysyn arttyrýdy tapsyrdy. Bıyl Prezıdenttiń qoldaýymen bıýdjetten qarjy bólinip, 2020 jyldyń qyrkúıeginen bastap memlekettik bilim berý grantynyń quny arty. Sonyń esebinen oqytýshylardyń eńbekaqysy kóbeıtildi. 1 qyrkúıekten bastap orta eseppen ulttyq JOO-da jalaqy kólemi 28%-ǵa, al memlekettik ýnıversıtetterde 20%-ǵa ósti. Árıne biz munymen ǵana shektelmeı, osy baǵyttaǵy jumysty ári qaraı jalǵastyramyz», dedi.
JOO oqytýshylarynyń jumys ónimdiligin molaıtyp, eńbekke degen yntasyn arttyrýǵa tek jalaqy máselesi tosqaýyl bolyp tur desek, qatelesemiz. Oqytýshylardyń basty mindeti – bilim berý. Biraq esep berý, josparlar toltyrý sııaqty qajeti shamaly mindettemeler negizgi jumyspen aınalysýǵa kedergi keltiredi. Osyny eskergen mınıstrlik oqytýshylar toltyratyn qujattar kólemin edáýir qysqartty. Sonyń nátıjesinde qazir tapsyryp júrgen 11 qujat alynyp tastaldy. Olardyń arasynda oqý ýaqytyn aı saıynǵy jáne jyldyq esepke alý vedomostary, bilim alýshylardy aralyq jáne qorytyndy attestattaýǵa arnalǵan birneshe emtıhan vedomostary, qorytyndy attestattaýdy ótkizý jónindegi komıssııa otyrystarynyń ártúrli hattamalary jáne taǵy basqasy bar.
Ǵylym. Bıyl aqıqatynda ǵylymnyń, otandyq ǵalymdarymyzdyń mártebesi artqan jyl boldy. Sebebi pandemııa bizge ǵalymdar eńbeginiń qanshalyqty mańyzdy ekenin uǵyndyrdy. Prezıdent Q.Toqaev Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵyna baryp, ǵalymdarmen kezdesýde: «Qazir barsha álemniń jáne búkilálemdik ekonomıkanyń taǵdyry ǵalymdardyń qolynda. Bul artyq aıtqandyq emes. Álemniń taǵdyryn fýtbolshylar, shoý-bıznes ókilderi emes, ǵalymdar sheshedi. Biz osy jaǵdaıdan sabaq alýǵa tıispiz», dedi.
Otandyq ǵylymnyń bıylǵy eń úlken jetistigi – COVID-19-ǵa qarsy vaksınany jáne koronavırýsty anyqtaıtyn test-júıeni ázirlegeni boldy. Bul ǵalymdarymyzdyń álemdik deńgeıdegi zertteýshilermen, damyǵan elderdegi myqty mamandarmen terezesi teń, áleýeti joǵary ekenin kórsetti. Ǵalymdarymyzdyń koronavırýsqa qarsy kúresi osy eki eńbekpen ǵana shektelip qalmady. Ǵalymdar men zertteýshiler arasynda uıymdastyrylǵan «Stop koronavırýs» baıqaýynyń jeńimpazdary men jas ǵalymdarǵa arnap Young Researchers Alliance bólgen granttyń ıegerlerinen ókpeni jasandy jeldetý apparatyn, koronavırýsty 15 mınýtta anyqtaıtyn test-júıe, vırýsqa qarsy ımmýnıtetti kóteretin taǵamdyq bıoónim, bıologııalyq belsendi zattyń oılap tabylǵanyn bildik. Mine, qataryn tolassyz tolyqtyra berýge bolatyn tizim – otandyq ǵalymdarymyzdyń qandaı qoldaýǵa bolsyn laıyq deńgeıdiń anyq kórsetkishi.
Ǵylym ádette doktorantýradan bastalady. Al doktoranttardyń stıpendııasy bıyl 102 myń teńgeden 150 myń teńgege artty. Desek te doktorantýrada oqý ońaı emes, oqyp bitken soń doktorlyq dıssertasııany qorǵaý odan eki ese qıyn. Sebebi doktoranttyń 7 maqala tapsyrý mindetin oryndaý kúndiz kúlkini, túnde uıqyny umytýǵa alyp keledi nemese jeńil jolmen satyp alýǵa májbúrleıdi. Mine, osy problemaǵa bıyl núkte qoıyldy. Endi sapasy tómen jýrnaldarda 7 maqala jarııalaǵannyń ornyna, joǵary kvartılge kiretin basylymdarda 1-2 eńbek jarııalansa jetkilikti. Sonyń ishinde birinshi kvartıl quramyna kiretin jýrnaldarda 1 ǵylymı maqala shyqsa, ózge jarııalanymdar tipti talap etilmeıdi de. Bul ǵalymdardyń kásibı áleýetin arttyrýǵa septesetini sózsiz.