Ábý Nasyr ál-Farabıdiń naqyl sózderi men ǵıbratty oılary

Jınaq Ábý Nasyrdyń ál-Farabıdiń ár jyldary jazǵan birqatar eńbeginen alynǵan.

Hakimniń ol dúnıeleri kezinde Djamal ad-dın ál-Qıftı (1167-1248), Ibn Ábı Ýsaıbıǵa (1203-1270) tizip bergen eń­bekt­eri ishinde shynynda da bar. Jınaq­qa úńileıik. Ony qurastyrýshylar J.Sandybaev, Y.Paltóre danyshpan­nyń naqyl sózderin «Adam», «Qoǵam», «О́rkenıet» degen úlken úsh taraýǵa bólgen. Áýeli Ábý Nasyrdyń ólmes, óshpes eńbeginiń arab, sosyn qazaq, odan keıin orys tilindegi aýdarmalaryn bergen. Áýeli basty taqyryp «Adam» máselesine toqtalaıyq. Munda Ábý Nasyrdyń adam balasy tolyqqandy adam bolý máselesin sóz etetin 44-ke jýyq danalyq oılary jınaqtalǵan. Adam adam degen ardaqty atqa jetý jolynda «baqytqa jeteleıtin ustazǵa muqtaj». О́te oryndy aıtylǵan. Sondaı-aq «adam bilimdi jáne tájirıbeli bolmaı turyp, kóptegen nárseni teristep, negizsiz dep tabady, olardy absýrd dep oılaıdy, al ǵylymdy meńgerip, tájirıbesin molaıtqan shaǵynda ol úshin olar qajetti nárselerge aınalady. Sóıtip ózi buryn absýrd dep oılaǵan atyna qaıran qalady», deıdi Otyrarlyq danyshpan. Buǵan alyp, qosar eshteńe joq qoı dep oılaımyn.

«Adam bilimdi bolý úshin oqý men bilim­ge atústi qaramaıdy» degen Ábý Nasyr ári qaraı óz oıyn «Adam oqýǵa atústi qa­ra­­maýy kerek. Sokrattyń shákirtteri bol­­ǵan, Platon men Arıstotelde de shákirt bolǵan. О́ıtkeni ǵylym – kómi­lip jatqan qazyna, oǵan Alla jolyn jeńildetken adam ǵana qol jetkize alady», dep tujyrymdaıdy. Otyrar perzenti taǵy bir naqyl sózinde «bilimge jetýi eń kemel bolǵan adam eń joǵary rahatqa ıe bolady. Jany eń kemel ári izgi bilimge jetken adamnyń alatyn árbir rahaty eń tolyq ári kemel rahat sanalmaq» deıdi. Ábý Nasyr ál-Farabıdi adam balasynyń jetilýi, naǵyz adam degen atqa laıyq bolýy árqa­shan tolǵandyrǵan. Ony bul másele grek ǵalymdary Sokrat pen Arıstotel sııaqty únemi tereń oıǵa jetelegen.

Adam izdený, ǵylym, bilimge umtylyp, jetis­tikke jetýi úshin shynynda da ony zert­teı jáne tereń paıymdaı alýy qajet. Osy izdenis jolynda ol «olardyń keı­biri­niń senimdi jáne myǵym, al keıbi­riniń álsiz jáne mańyzsyz ekendigin kóredi». Sol sebepti de adam balasy bilimge umty­lys kezinde maqsatyn aıqyndaı alýynyń ma­ńyzy zor. Sebebi «adam ózi úshin qajetti jáne ózi úshin mindetti etýi tıis bilim – naqty bilim». Sondaı-aq «adam eń joǵar­ǵy kemeldilikke jetý úshin onyń minezi men tabıǵaty jáne áreketterimen birge taǵy praktıkalyq jáne teorııalyq oılaý kúshteri qajet». Bul dál de oryndy aıtylǵan pikir.

Adam ǵylym, bilim jolynda adas­pas úshin ne kerek? Ol úshin Ábý Nasyr ál-Farabı «adamnyń aqyl-oıy óziniń kemeldik shegine jetse, onda máni boıynsha [áreketshil] aqyl-oıdyń mánine jaqyn bolady» deýmen qatar «adam baqytty tek teorııalyq aqyl-oı kúshi arqyly ǵana tanyp-biledi, basqa eshqandaı kúsh arqyly emes» deıdi. Adam balasynyń negizgi muraty ıgilikti is istep, baqytty ómir súrý desek, Ábý Nasyr ál-Farabıdiń bul máselede de ózindik aıtar-bereri bar. «Eger adam baqytqa jetip, tanyp, biraq ony óziniń muraty qylmasa, ony kóńili qalamaı nemese selqos qarasa, sóıtip ózine basqa nárseni ómirlik maqsat qylyp, soǵan jetý úshin bar kúshin salsa, onda budan absolıýt zulymdyq týady» nemese «Eger adam ómiriniń maqsaty baqytqa – eń joǵarǵy kemeldilikke jetý bolsa, onda ol qabiletine sáıkes soǵan jetýine kómegi tıetin nárseniń bárin alýy tıis», deıdi. Abaı da bes nársege asyq, bes nárseden qashyq bolýdy aıtqan. Soǵan qaraǵanda bul shyǵys danalarynyń bári ustanǵan basty qaǵıdalar deýge bolady.

Baqyt týraly 10 jerde sóz etken ol adam ózi jeke dara kemeldilikke jetip, ba­qyt­ty bola almaıtynyn, adam balasy ózara yqpaldasa, birine-biri súıeý, medeý bola bilýi arqasynda ǵana bıik beleske shyǵa alatynyna kóńil bóle kele «árbir adam óziniń shamasyna qaraı kemeldilikke jetýi úshin basqa adamdardyń qorshaýynda bolýǵa jáne solarmen birigýge muqtaj» deıdi jáne «adam jaratylysynan ózi tektes qaýym ókilderiniń arasynan pana izdeıdi, solardyń qorshaýynda turýdy kózdeıdi», sondaı-aq óz oıyn «baqyt degenimiz – absolıýttik izgilik» deı otyryp «shyn baqyt degen – bul izgilik, sulýlyq pen jaqsylyq, al osydan basqanyń barlyǵy zulymdyq, jamandyq pen kúnáharlyq» dep túıindeıdi.

«Keıbir adamdar baqytty baılyq dep esepteıdi, basqalar baqyt dep rahattanýdy aıtady, kebireýler bılikti baqyt dep sanaıdy, endi basqalary baqyt dep ǵylymdy aıtsa, baǵzy bireýler baqytty basqa nárse dep tanıdy». Osylaı Ábý Nasyr bul máselede tańdaýdy adamnyń ózine qaldyrady. Biraq ol shyn baqytty baılyqtan, rahattan izdemeýge shaqyryp turǵan sııaqty. Bile bilgenge izgi oıly, ıgi maq­satty ǵylymnan tap dep turǵandaı. Ábý Nasyrdyń ózi de baqytty ǵylymnan tapty dep oılaımyn.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń taǵy bir naqyl sózi kimdi bolsa da oılantpaı qoı­maıdy. Ol «qaısybir salada oń nátı­je­ge qol jetkizýge qabileti mol adam qabileti joq adamǵa basshy bolady» deıdi. Qolyńnan kelmeıtin iste, bilimsizderge bilimdi adam jetekshilik etýi kerek dep esepteıdi úlken oıshyl. Onyń bul sóziniń du­rystyǵyna ǵylym, bilim salasyn alar bol­saq ta kóz jetkizýge bolady. Men rýha­nııat salasynan oqý, ǵylym salasyna kel­ge­li 7 jyl ishinde 5 mınıstr, 5-ten astam ǵylym komıtetiniń tóraǵalary aýysty.

Bul oılanarlyq jaıt emes pe? Ábý Nasyr «biz naqty senimdi bolmaǵandyqtan jaq­sy dep oılap júrgen adamymyz sum­paıy ári ótirikshi bolyp shyǵýy múm­kin nemese ózimizdi aldap, mazaq etip júr­­gen adamdy bilmeı qoldap júrýimiz de yqtı­mal» deıdi. Bul ómir kórgen tájirı­be­li adamnyń sózi.

Islam dini ustaz jáne tárbıe arqyly alǵan bilimde qaıyr bar dep esepteıdi. Osy pikirdi Ábý Nasyr ál-Farabı de aıtqan. Ol «Adamnyń barlyǵy birdeı jaratylysynan «baqyt» uǵymyn jáne bilýi tıis basqa da nárselerdi bile bermeıdi». Ol úshin aqylgóı ustaz ári tálimger kerek» dep esepteıdi. Ábý Nasyr sondaı-aq «adamdar ishindegi eń tańdaýly jan birinshi basshy bolýǵa tıis, ol teginde, kópshilikke qajet dep esepteletin bilimmen áste shektelip qal­maıdy» degen Otyrar oıshyly bilim alýda shek joq, umtyl, bilim al, bilimiń kemel bolsyn deıtin sııaqty.

Osy bólimde ol adamdaǵy aqyl kúshi, júrek sezimi, ashý men qatygezdik, kórkemdik sekil­­di minez kemeldiligi, ojdan, izgi qa­sıet­­ter, myrzalyq, qarapaıymdylyq, ustam­dylyq, qaıyrymdylyq, páktik, mate­rııany da sóz etken. «Eger adam óz bo­ıynda joq nárselerdi qalaýynsha ózine tańa beretin bolsa, onda ol adamda kólgir­sýshilik paıda bolady» deý arqyly ol jalǵan maqtangershilikti, ataq­qumar­lyqty, dańǵoılyqty aıtyp turǵan joq pa? Sondaı-aq ol memleket qaıratkeri boıynda bolýy tıis nársege de toqtalǵan. «Adam» taraýy Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «adam­ǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe kerek. Tárbıesiz berilgen bilim adam­zat­tyń qas jaýy» degen danalyq sózimen aıaq­talǵan.

Ol ustaz jaıly: «Ustazdyq minez-qu­lyq normasy mynadaı bolýǵa tıis: ol tym qatal da, tym yryqqa da jyǵyla bermeýi kerek. О́ıtkeni tym qataldyq sh­á­kirtti óziniń ustazyna qarsy qoıady. Al tym yryqqa kóne berý ustazdyń qadi­rin ketiredi. Onyń bergen sabaǵy men ǵyly­myna shákirti selsoq qaraıtyn bolady», deıdi. Bul aıtylǵandar uzaq jylǵy izdenis, ustazdyq jaıly oılaný-tol­ǵanýdan týǵandaǵy sózsiz jáne ol búgin­de­ri de ózekjardy dep oılaımyz.

Ábý Nasyr ál-Farabıdi adam tárbıesi ony jetildirý, rýhanı baıytý ár kez tol­­ǵandyryp otyrǵan. Bul rette oıpaz «Ustaz tarapynan barynsha ynta men ta­ban­dylyq qajet. О́ıtkeni bular jurt aıt­qandaı tamshysymen tas tesetin beı­ne­bir sý tárizdi» degen tujyrym jasaıdy. Budan asyra, budan tereńirek aıtý kez kelgenniń qolynan keletin is emes dep oılaımyz.

«Otaǵasy otbasy músheleriniń tárbıe­shi­si ári ustazy bolǵany sekildi basshy da ha­lyqtyń tárbıeshisi ári ustazy. Dál sol sııaqty balalar men jasóspirimderge ja­­ýapty adam olardyń tárbıeshisi hám ustazy. Mine, bulardyń bári meıirim jáne ılandyrýmen tárbıelese, endi biri basqasyn májbúrleý arqyly tárbıeleıdi. Basshy da osylaı tárbıelenýi tıis» deıdi ol taǵy bir betterde.

Otyrar oıshylynyń «Qoǵam» jaıly oılary da ornyqty ekendigin aıtqan jón. Ol aldyńǵy bólimmen úndes. Munda ǵy­lym, parasat, etıka, myrzalyq, sarań­dyq, ysyrapshyldyq, izgilik, meıirbandyq se­kildi t.b. adam boıyndaǵy qasıetter tilge tıek bolǵan.

Iá, uly oıshyldy qoǵam máselesi de eshýaqyt beıjaı qaldyrmaǵan. «Adam qo­ǵamy uly, ortasha jáne shaǵyn qoǵam­dar­ǵa bólinedi. Uly qoǵam degenimiz – birimen- biri birikken jáne birine-biri kómek kór­se­tetin kóp halyqtyń jıyntyǵy. Orta­sha qoǵam degenimiz bir halyq. Shaǵyn qoǵam – bir qalanyń tóńireginde toptasqan qoǵam. Qoǵamnyń osy úsh túri kámil qoǵam bolady» deıdi.

Basshy jáne basqarý. Basshy degen kim? Kim basshy bola alatyny másele­si­ne ol «basshy – basqaǵa úıretip, jol kór­setýge qudiretti adam» dep jaýap be­r­­e­di. Sondaı-aq «basqarýdyń eki túri bar» deıdi ol, «bir túri shyn baqytqa jetkizetin áreketterdi, minez-qulyqty, erik qasıetterin nyǵaıtady jáne bul izgi basqarý. Osyndaı basqarýǵa baǵynatyn qalalar men halyqtar izgi qalalar men halyqtar bolyp sanaldy». Mundaı joldardy Ábý Nasyr ál-Farabıdiń «Izgi qala turǵyndarynyń kózqarasy» atty ataqty traktatynan oqımyz. «Qoǵam» taraýynyń taǵy bir jerinde otyrarlyq kemeńger «basqarýdyń ekinshi túri qalalarda shyn baqyt bolyp sanalmaıtyn qııaldaǵy ba­qyt­­qa qol jetkizetin áreketter men qa­sıet­­terdi nyǵaıtady, mundaı basqarý nadan basqarý bolmaq» deıdi. Ádil basshy, ádiletti de izgi qoǵam jalpy adam balasy da, ǵalymdar men oıshyldar da ǵasyrlar boıy armandap kele jatqan jaıt. Onyń qoǵam túrlerine berilgen osyndaı anyqtamasy da, árıne qyzyq.

Halyq. Danagóıdiń bul másele týra­ly aıtqany da kóńil aýdararlyq. «Bir ha­lyq­tyń ekinshi halyqtan mynadaı tabıǵı aıyrmashylyǵy bar: tabıǵı jaratylysy, tabıǵı minez-qulqy jáne úshinshisi – sóıleıtin tili».

Baqyt máselesine ol birneshe ret qaı­rylyp otyrǵan jáne baqytqa jetýdi ol qaıyrym­dylyqpen baılanystyrǵan. «Qaıyrym­dylyq baqytqa jetý úshin qa­jet» dep sanaıdy Ábý Nasyr ál-Farabı.

Al qaıyrymdy qoǵam degen ne degen saýalǵa ol: «halqy ózara baqytqa jetki­ze­tin nárseler úshin bir-birine kómek beretin qoǵam – qaıyrymdy qoǵam. Baqytqa qol jet­kizý úshin qalalary bir-birine kómek kórsetetin úmbet – qaıyrymdy úmbet» dep jaýap berdi. Al adam balasynyń ba­qyt­qa jetýine ne kedergi degende ol «zu­lymdyqty» ataıdy. Osy oıdy ol «qala­lar men halyqtarda zulymdyq joıylǵanda ǵana baqyt ornaıtynyn» aıtqan jáne de «eger qaısybir qala turǵyndarynyń is-áreketi baqytqa jetýge baǵyttalmaǵan bolsa, onda ol jamandyqqa ushyraıdy» deıdi. Sol sebepti kez kelgen baqytty ómir­ge qol jetkizý úshin halqyn, qoǵamyn adal eńbek etýge jeteleýi kerek» deıdi ol.

Zulymdyq adam balasynyń jáne jal­py qoǵamnyń qas jaýy ekenin bári biledi. Sol sebepti Uly dala perzenti «qala­lar men halyqtarda zulymdyq joıyl­ǵanda ǵana baqyt ornaıdy» dep sanaı­dy. Mem­le­ketti, qalany, jalpy eldi bas­qa­ratyn patshaǵa, sultanǵa, rýhanı basshy ıaǵnı ımamǵa, qazirgi tilmen aıtqan­da prezıdentke, mınıstr men ákimge birinshi basshy bolý úshin tómendegideı qasıet­ter bolýy kerek dep esepteıdi otyrarlyq dana:

«Bul adam – ımam, izgi qalanyń birinshi basshysy. Mundaı jaǵdaıǵa tek boıynda jaratylysynan daryǵan on eki qasıeti bar adam ǵana jete alady:

1) osy qasıetterdiń biri – onyń múshe­leri kemshiliksiz jáne saý bolýy, bul múshe­lerdiń ony jáne ózderine qatysty áreketterdi jasaýǵa qabiletti bolýy;

2) ol ózine aıtylǵan bar nárseni jaqsy túsinip, qabyldaý qabiletine jaratylysynan ıe bolý kerek;

3) túsingen, kórgen, estigen, qabyldaǵan nársesin esinde saqtaýǵa qabiletti bolýy qajet;

4) kókirek kózi oıaý, óte aqyldy bolýy tıis;

5) osyndaǵy nárseni tolyq jetkize alatyn kórkem sóıleý qabileti bolýy qajet;

6) úırenýdi, izdenýdi súıýi kerek, oǵan ózin arnaýy kerek, úırenýdiń qıynshy­lyq­taryn jeńip, qıyndyqtarǵa sabyr etýi tıis;

7) durystyqty, durys adamdardy súıýi kerek, jalǵandy jáne ótirikshilerdi jek kórýi qajet. Rýhy bıik jáne namysty bolýy tıis;

8) Iship-jeý men jynystyq lázzatqa umtylmaıtyn, olardy qalamaıtyn adam bolýy kerek. Qumardan boıyn aýlaq salyp, ondaı nárselerden týyndaıtyn lázzatty jek kórýi qajet;

9) rýhy bıik bolýy kerek, namysty, jomarttyqty súıýi kerek, rýhy jaman jáne tómen nárselerden joǵary bolýy tıis, eń joǵary nárselerge qaraı umtylýy kerek;

10) kúmis, altyn jáne sol sekildi dúnıelik nárselerdi elemeýi qajet;

11) ádiletti jáne ádil adamdardy súıip, qy­sym men zulymdyqty jáne osylardy is­teı­tinderdi jek kórýi kerek;

12) istelýi mindetti dep tapqan nársege baılanysty jigerli, sheshimge berik bolyp, qorqynysh pen álsizdik tanytpaı, batyldyqpen ony júzege asyrýy kerek.

Shyn baqyt degen ne? Jurt ony qalaı tú­sinedi. Ol týral Ábý Nasyr: «shyn ba­qyt degen – bul izgilik, sulýlyq jáne jaq­sylyq, al osydan basqanyń barlyǵy zu­lymdyq, jamandyq jáne kúnáharlyq» deıdi. Osylardan ol qashanda qashyq bolýǵa shaqyrady.

Ábý Nasyr ál-Farabı traktattarynda ási­rese órkenıet máselesine de erekshe mán berilgen. «Fılosofııanyń máni men mańyzy – bolmysty zertteý» degen ol ári qaraı «Platon men Arıstotel – fılosofııany jasaǵan eki danyshpan. Olar fılosofııanyń bastamasy men negizin qalap, onyń keıbir salalaryn so­ńyna jetkizip támamdady. Dara men jalpyda, usaq jáne mańyzdy máselelerde osy ekeýine silteme jasalady» deıdi de, ǵylymnyń zertteıtin obektileri men páni ne metafızıkalyq, ne fızıkalyq, ne logıkalyq, ne matematıkalyq nemese saıasat óneri bolady. Al fılosofııa olardan nátıje shyǵaryp, barlyǵyn qorytyp otyrady. Sóıtip álemde fılosofııanyń qatysy bolmaǵan zat qalmaıdy» dep naǵyz fılosof, hakim danasha sóılep ketedi.

Fılosofııany Otyrar oıshyly «bar­lyq ǵylymnyń áýelgisi» sanaıdy. Al fılo­­sofııanyń máni men mazmuny ne degen sa­ýalǵa «bolmysty zertteý, al maqsaty – adam qabiletiniń qabileti ketkenshe bolmysty taný» dep esepteıdi.

Jaratýshy Iemiz Alla Tabaraka ýa Ta­ǵa­la týraly: «Ol – Jalǵyz, Aqıqat bar­lyǵyn Jaratýshy. Onda paıda bolý da, jo­ǵalý da joq» deıdi:

«Arıstotel logıka ǵylymyn damytty ári Platon bastaǵan fılosofııanyń basqa da salalaryn tolyqtyrdy», «Pla­ton men Arıstoteldiń zertteýleri syrt­qy kóriniste ártúrli bolǵanymen, maq­sat­ta bir» deıdi. Shynynda da solaı. Ábý Nasyr ál-Farabı osyndaı kóne grek oıshyl­darynyń shyǵarmalaryna túsin­dir­me jasady. Ol ómir súrgen kezde túsin­dirme jazý, jasaý ǵylymnyń ózekti bir sa­lasy bolatyn.

Memleket basshysy qandaı bolýy kerek? Bul máselege de ol qaıyryla soǵyp otyrǵan. Ábý Nasyr ál-Farabı: «basshy – bas­shyǵa úıretip, jol kórsetýge qudiretti adam» jáne de «absolıýttik maǵynada birin­­shi basshy degenimiz – basqa bireýdiń ba­­shylyǵyn múldem kerek et­peıtin, ǵy­lymy men biliminiń jetilgeni sonsha – bul jóninde ózine jol kórsetetin basqa adam­­ǵa múldem táýeldi bolmaıtyn adam» dep oı qorytqan. Sondaı-aq ol: «bu­rynǵy halyqtardan jazylyp kelgen zań­dardyń negizinde qalany bıleýshi ákim – jal­ǵas­ty­rýshy ákim» deıdi.

«Ádil (abzal) patsha. «Qulqynnyń quly bolmaı, (qulqynyn) tyıyp ustaǵan patsha – eń izgi (abzal) patsha», «Patshalarǵa ja­qyn­dastyratyn eń jaqsy nárse eki túr­li bolmaq: kúlimsiregen júz ben asty tarta jeý». «Patshalar nemquraıdylyq tanyt­paý­ǵa tıis úsh nárse: qalyń jurtty (qara halyqty) qorǵaý, ádiletsizdikke jol bermeı, jiti baqylaý jasaý, isteriniń basy-qa­syna ıgi jaqsylardy (salıh adamdardy) jı­naý (tańdaý)» deıdi.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń joǵaryda ar­na­ıy sóz bolǵan danalyq sózderi, oı men ǵıb­ratty sózderi Otyrar perzenti shy­ǵar­malarymen sýsyndaǵysy, ol jaıly ta­nym biligin tereńdetkisi, ilim-biliminen úı­rengisi keletinderge mol maǵlumat, tyń ser­pin beretindigi sózsiz.

Bul eńbek cóıtip asyl baba murasymen hal­qyn taǵy bir ret qaýyshtyrǵan ǵıb­rat­ty da ónegeli, este saqtar is boldy.

Ábý Nasyr ál-Farabı rýhanııat pen túrli ǵylym salalaryn ózara ushtastyra, úılestire tereń oı qozǵap, salıqaly oı-pikirler aıta bilgen Uly dalanyń shyn mánindegi qaıtalanbas dara tulǵasy.

Osy kúnderi qundylyqtar ózgerip, kapıtal atqa minip, ǵylym, bilimge degen umtylys, talpynys azaıǵan, jurt ǵylym, bilim úırenýde kim úlgi bolýy kerektigi máse­le­si kún tártibine kóterilgen kezde, til úı­rený, ǵylym, bilim, alýda jastarymyz ǵana emes, jasampazdarymyz úshin de Ábý Nasyr ál-Farabı bizge adastyrmas baǵdar bola­tyn naǵyz jaryq juldyz.

Ábý Nasyr uly ǵalym, tereń paıym, parasat ıesi bolǵandyqtan da ǵy­lym máselesine tereńirek úńildi, oǵan asa mán bere qarady. «Ǵylym ekige bó­li­nedi: bireýiniń maqsaty izgilikke jetý, ekin­shi­siniń maqsaty paıdaǵa ıe bolý» (kenelý – Á.D.) degen ol ári qaraı maqsaty tek izgi­lik­ke jetý óneri fılosofııa dep atala­dy jáne ol absolıýt maǵynada – adamı da­na­lyq» deıdi.

Fılosoftardy ol jalǵan óresiz, dúm­bi­lez dep bóledi.

Ábý Nasyr ál-Farabıdi, sondaı-aq mi­nez máselesi de qyzyqtyrǵan. «Jaman minez-qulyq – rýhanı dert. Bul dertten aıyǵý úshin tán keselin emdeýde qol­da­na­tyn dárigerdiń tájirıbesine elikteýiń kerek» dep esepteıdi. Uly ustazdyń osy­laı tárbıe máselesin birinshi orynǵa qoı­ǵa­nyna rıza bolasyń.

Ábý Nasyr ál-Farabıdiń ósıet sózderi tek osylarmen shektelip qalmaǵan. Ol sondaı-aq ádep, ádeptilik, sabyr etý, kisige jaqsylyq jasaý, ádildik, qyzǵanysh, aqyl, opasyzdyq, nadandyq, jábir kórsetý, uıat, ashý, ázil, qulqynyń quly bolmaý, adal dostyq máselesin de sóz etýdi umytpaǵan.

Jaqsylyq. «Jaqsylyq jasaǵan adam ja­saǵanyn sol sátte umytýǵa tyryssyn. Jaq­sylyq kórgen adam ony eshqashan esi­nen shyǵarmasyn», «Adamǵa jaqsylyq etseń qarymta kútpe» dep eskertedi.

Nadandyq. «О́z pikirin ózgege (adam­dar­ǵa) kúshtep tańý – nadandyqtyń belgisi» deı­di. Muny da este bolar ósıet degen jón.

О́z tarapymyzdan biz Ábý Nasyr ál-Farabı sııaqty dana, kóregen oıshyl ǵalym týdyrǵan jáne dana perzentiniń usynys-pikirlerine qulaq qoıa bilgen, ony tııanaqty oryndaǵan – baqytty adam, ba­qyt­ty qoǵam, órkenıetti el dep qory­tyn­dylar edik.

Sóıtip adam, qoǵam, órkenıet bólim­de­riniń óz aıtar, bereri, tálim tárbıesi, ǵıb­ratty oı-pikiri bar deýge tolyq negiz bar. Otyrar perzentiniń oı men ónegege toly osyndaı joldaryn tek joǵaryda atal­ǵan shyǵarmalarynan ǵana emes, ózge de dúnıelerinen tabýǵa bolady.

 

Ábsattar qajy Derbisáli,

UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor