Shalqar kólin saqtap qalýdyń basty joly

Buryn kóldiń uzyndyǵy 18, eni 15 shaqyrym bolsa, búgingi ýaqytta bul aıdyny ájeptáýir tarylyp qalǵany kózge aıqyn baıqalady. Jalpy aýdany 260 gektardy quraǵan Shalqar kóli 1994 jyly memlekettik bıogıdrologııalyq qoryq dep jarııalandy. Arada on bir jyl ótken soń, ıaǵnı 2005 jyldyń mamyr aıynda Úkimet qaýlysyna sáıkes Ekologııalyq-ǵylymı jáne mádenı mańyzy bar qorshaǵan ortany qorǵaý nysandarynyń tizbesine endi.

Shalqar kóli men onyń ma­ńaıy balyqtyń kóptegen túrine jáne ósimdikter men janýarlar dúnıesine asa baı bolǵany búgin­de ertegige aınalyp bara jat­qandaı. Kól sýy­nyń azaıýy osy tabıǵı baı­lyq­tardyń báriniń quryp ketý qaýpin týǵyzýda. Buǵan birqatar tabıǵı jáne tehnogendik faktorlar áser etkeni eshqandaı talas týǵyzbaıdy. Negizinen kóktemgi qar sýymen qorlanatyn kólge yl­ǵaldyń az jınalýy nemese múl­dem túspeýi jáne Shalqarǵa quıy­latyn bulaq kózderiniń bitelýi kóldiń tynysyn taryltty. Al kólge tartylǵan kanaldardyń sýyn bógep, sharýashylyq maq­sat­tardy paıdalaný jáne ishki sý qoımalaryndaǵy sý deńgeıiniń tómendep ketýi jaǵdaıdy odan saıyn ýshyqtyrdy.

Taǵy bir aıta keterlik má­se­le, budan biraz jyl buryn gıd­roınjenerlik nysandardy iske qosý arqyly Jaıyq ózeninen Sha­l­qarǵa sý jiberilgen bolatyn. Búginde bul tásilden múldem bas tartýǵa týra kelip tur. О́ıt­keni Jaıyqtyń sý deńgeıi qazir tizeden keledi. Sondaı-aq soń­ǵy ýaqytta atalǵan kól sýynyń deńgeıin belgili bir mólsherde us­tap turýǵa septigi tıetin Sho­laq Ańqaty men Esen Ańqaty ózen­deriniń de qurǵap qalýdyń sál aldynda ekenin aıta ketý kerek.

Mundaı jaǵdaıda aıdyndaǵy balyq qoryn saqtaý jónindegi máseleniń tym qısynsyz ekeni túsinikti. Joǵaryda aıtylǵandaı, tabıǵı jáne tehnogendik faktorlar kólde tirshilik etetin balyq ýyldyryǵynyń jetilýine keri áserin tıgizip, shabaqtardyń qyrylýyna ákelip soqtyrýda. Al endi osyndaı qolaısyzdyq pen qordalanyp qalǵan problemalardy retteý men jolǵa qoıý úshin ne istegen jón?

Bul oraıda, M.О́temisov atyn­daǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵalymdary soń­ǵy jyldary Shalqar kólinde bıologııalyq jáne tehnıkalyq baǵyttarda ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgize bastaǵanyn aıtý paryz. Atalǵan is negizinen kól arnasyn tabıǵı joldarmen qalpyna keltirýdi kózdeıdi. Soǵan sáıkes joba aıasynda tıisti ǵylymı negizdemeler ázirlengen. Osy arqyly tabıǵı basseınde qalyptasyp otyrǵan kúrdeli jaǵ­daılarǵa tıisti ǵylymı taldaý júrgizý qolǵa alynǵan. Mu­nyń bári memlekettik lısenzııa negizinde ótkizilip, onyń to­lyq esebi joǵary oqý ornynyń ǵy­lymı keńesinde tyńdalǵan.

Biz osy ǵylymı zertteýler aıasynda júrgizilgen ekspe­dı­sııa­nyń quramynda bolǵan Batys Qazaqstan oblysy bo­ıynsha ekologııalyq uıymdar qaýym­das­tyǵynyń prezıdenti Ǵazız Haı­mýldınmen kezdesip, Shal­qar kólinde qalyptasyp otyr­ǵan kúrdeli ahýaldy saýyq­tyrý jóninde pikirin bilgen edik. Aqjaıyqtyń ardaqty aqsa­qa­lynyń aıtýynsha, qazirgi jaǵ­daıda munyń eń basty joly – kún­nen-kúnge tartylyp bara jat­qan sý arnasyn qalpyna kel­tirýdiń tabıǵı joldaryn paıdalaný. Bul rette tabıǵat janashyry ǵylymı zertteýler júrgizý ba­rysynda kól deńgeıin qalpyna keltirý úshin 168 mln tekshe metr sý qajettigi anyqtalǵanyn alǵa tartty.

Biz joǵaryda Shalqar kóliniń tóńireginde kóptegen bulaq bar ekenin aıtqanbyz. Onyń jalpy sany jıyrmadan asady eken. Bú­ginde osy bulaqtar túgelge jýyq bitelip qalǵany belgili bolyp otyr. Sondyqtan Ǵazız Haımýldın aqsaqal tikeleı ózi­niń bastamasy boıynsha beldi býyp, jeńdi túrip jiberip, eki bu­laqtyń kózin tazartyp, sýyn qalpyna keltiripti. Sonymen qatar Ekologııalyq uıymdar qaýym­dastyǵynyń jetekshisi ýnıversıtet ǵalymdarynyń kómegine súıene otyryp, bir ǵana bulaqtan kólge táýligine 3,5 myń tekshe metr sý quıylatynyna kóz jetkizgen. Iаǵnı budan ózge bulaqtardyń kózi ashylǵan kezde bári birigip, jy­lyna mıllıondaǵan tekshe metr sý Shalqarǵa quıylady. Mi­ne, osyndaı tabıǵı tásilderdi iske asyrý arqyly Shalqar kólin­degi sý tapshylyǵyn qarjy shyǵyndamaı-aq retteýge bolady.

Ǵalym ǵylymı-zertteý ju­mystarynyń qorytyndylary boıynsha shyǵarylǵan usynym­dar Batys Qazaqstan oblystyq tabı­ǵı resýrstar jáne tabı­ǵatty paıdalanýdy retteý bas­qar­masynyń quzyryna berilgenin aıtty. Atalǵan memlekettik mekeme bul turǵyda tıisti is-qımyl baǵdarlamasyn ázirleıdi degen oıdamyz.

Temir QUSAIYN,

jýrnalıst

Batys Qazaqstan oblysy,

Terekti aýdany