Qazaqstandyq ǵylym koronavırýspen kúreske qaýqarly ma?

Búkil álem ǵalymdardyń ále­­­ýetine ıek artyp otyr, se­be­bi mundaı tyǵy­ryqtan bizdi ǵy­­lym ǵana alyp shyǵady. Ál­­bette dárigerlerdiń eńbegi eren, tipti ólsheýsiz deýge bo­la­dy. De­genmen olar da ǵy­ly­mı turǵyda zerttelip, ázir­len­gen nusqaýlyq­qa súıenip em­deıdi. Son­dyqtan biz de aza­mat­tarymyzdyń aman­dy­ǵyn, daǵdarysqa dýshar etken dert­ten qutylýdyń jolyn oı­la­ǵanda otandyq ǵylymǵa, ǵa­lym­­darymyzǵa moıyn sozamyz. Son­daıda eń aldymen kóńilge ke­letini – «Qazaqstandyq ǵy­lym koronavırýspen kúreske qaý­qarly ma?» degen saýal. Mun­daı salmaqty saýalǵa jaýap tabý úshin álbette olardyń «ish­ki ashanasyna» úńilip, jumys­ta­rymen jiti tanysyp kórý kerek.

Qytaıdaǵy Shanhaı ýnıver­sı­tetiniń Materıaltaný ma­gıstri atanyp, elge oralǵan soń Na­­zar­­baev Ýnıversıtetine «Me­ha­­­­nı­­kalyq ınjenerııa» bo­ıyn­sha doktorantýraǵa túsken Ba­qyt­jan Sarıev elimizde alǵash ret qoljetimdi materıaldardan ók­peni jasandy jeldetý ap­pa­ratynyń úlgisin jasady. Biz jas zertteýshi ınjenerdiń óni­mi­men Young Researchers Alliance uıym­dastyrǵan jas ǵalym­dar­dyń II forýmynda tanys­tyq. Sondaǵy sóılegen sózinde ol: «Pan­demııa elimizde ókpeni jasandy je­l­detý apparatynyń (JJA) je­tis­­peıtinin kórsetti. Bul – asa qa­jet qural. Biz koronavırýs­pen kú­restiń aldyńǵy shebinde júrgen dárigerlerdi, basqa da mamandardy qorǵa­ýy­myz kerek. Al qıyn jaǵ­daıda atal­ǵan apparattyń qan­sha­lyq­ty mańyzdy ekenine kó­zi­miz jetti. Biz ónimimizdi YRA-1 dep ata­dyq. Sebebi bul al­ǵash­­qy proto­tıp jáne Young Researchers Alliance qoldaýymen ázir­­len­gen jumys. Aldaǵy ýaqyt­ta muny jetildiremiz. Ne­gi­zi osyn­daı appa­ratty jasaý ke­zin­de qu­­rastyrýǵa qa­jetti ma­te­rıal­dar­­dyń joqtyǵynan qı­nal­dyq. Bo­la­shaqta kóp mól­sherde shyǵarý úshin kerekti ból­shekterdi shetelderden, sonyń ishinde Qytaıdan al­dyratyn shy­ǵarmyz. Al qazirgi ázir­lengen ónim qoldaǵy bar ma­terıaldar­dan jasaldy. Eń ma­ńyz­dysy, apparat jumys istep tur. Biraq jappaı óndi­riske qol jetkizý úshin álbette ınves­tısııa kerek», dedi.

Osy jerde kez kelgen saýatty adamda «Jaqsy, biz ınves­tı­sııa tartaıyq, tipti memleket­ten qarjy qarastyraıyq. Biraq bul qanshalyqty tıim­di?» degen suraq týatyny zańdy. Oǵan taǵy «Jasatyp júrgenshe, bálkim sa­typ alǵan áldeqaıda únemdi shy­ǵar» dep oı qosa­myz ǵoı. Jas ǵalym bul jaǵyn da al­dyn ala saralaǵan syńaıly. Se­­bebi B.Sarıev: «Búginde na­ryq­­ta júr­gen О́JJ apparattary 2 mln teń­ge­den bastalady. Al biz ap­parat­tyń al­ǵash­qy úlgi­sin 1 mln teńgege jasap shyq­tyq. Keleshekte kóp mól­sher­de ón­dire alsaq, onda shy­ǵyn­dy taǵy 150-200 myń teń­ge­ge deıin azaı­týǵa bolady. Me­niń­she, bul memlekettik meke­­meler úshin de, tipti jeke tulǵa­larǵa da sheteldik ónimnen álde­qaıda qol­jetimdi baǵada bolary sózsiz», dedi.

Baqytjan apparatty erikti túr­de jáne ǵylymı joba retin­de jasaǵan. Bo­­lashaqta ın­ves­torlar óndiriske engi­zý­ge qu­lyq­­ty bolsa, jetildirýge, jo­ba­ny aıaǵyna deıin jetkizýge ázir. Taǵy bir tańǵalǵanymyz, ol eli­miz­de koro­navırýstyń ke­zek­ti tolqy­ny júrip, halyq qıyn jaǵ­daı­ǵa tap kelse, óziniń dokto­ran­týra­da­ǵy oqýynyń qaýyrt eke­nine qaramastan kómekke kelýge, ja­laqysyz jumys isteýge daıyn ekenin aıtty. Sebebi jas zertteýshi О́JJ appa­­ratynyń qoljetimdi úlgisin jasap shyq­qanda materıalyna bolmasa, óziniń jumsaǵan ýaqyty men eńbe­gine de aqy almady.

Densaýlyq saqtaý mınıs­tr­ligine qa­ras­ty Masǵut Aıqym­baev atyndaǵy asa qaýipti ın­fek­­­sııalar ulttyq ǵylymı or­ta­­ly­ǵynyń ǵalymdary ázir­le­gen PTR test-júıesimen elimizde kú­­nine qan­­­­­shama adam synaqtan tegin ótti. Áli de qol­danylyp keledi. Iá, áýelde Qa­zaqstan she­teldik test-júıelerdi paı­dalandy. Eks­porttalǵan ta­ýar­dyń qym­bat bolatyny túsinikti. Bú­ginde ǵalym­da­ry­myzdyń arqa­synda otandyq ónim­di paıdalanyp, memleket qorjynyna sal­­­­maq salmaı otyr­myz. Álbette maq­tan jaza salǵanǵa ońaı, bi­raq ǵa­lym­dar osy deńgeıge jetý úshin qansha­ma ke­­­der­gilerdi eń­ser­di, kúni-túni eńbek­tendi.

Joǵaryda atalǵan ortalyq­tyń je­tek­shi ǵylymı qyzmetke­ri, medısına ǵylymdarynyń kan­dı­daty, joǵary dárejeli dári­ger Aıgúl Aǵzamqyzy ko­ro­na­vırýsty anyqtaıtyn PTR test-jú­ıesi ortalyq ǵalymdarynyń kúsh birik­tirýi nátıjesinde jasalǵanyn aıtady.

«Bizdiń ortalyq – bıolo­gııa­lyq qaýip­sizdik deńgeıi 3-dáre­jeli (BSL-3) zerthanasy bar Qa­­zaqstandaǵy eki meke­meniń (ekin­­shisi Otardaǵy «ja­byq» ıns­tı­týtta) biri. Osyn­daı zertha­na­myzǵa qosa ón­dirispen aınalysatyn múm­kin­digimiz de bar. Degenmen, ózde­ri­ńiz biletindeı, ǵylymǵa bó­li­­netin qar­­jy kó­lemi teńizdiń tam­­shysyndaı ǵana. Bólingen qa­ra­jatty jos­par­lanǵan ǵy­lymı­-­zertteýlerge jet­kize al­maı jat­­qanda vırýs taral­dy. Qa­rap otyra al­maımyz, sol se­bepti Bilim jáne ǵy­lym mı­nıs­tr­­li­giniń granttyq konkýrsyna qu­­jat tapsyrdyq. Alaı­da dál osy jobamyz bas ba­sylym­da ja­rııalanǵan «Sar­sańǵa salǵan saraptama» atty ma­qa­lada jazyl­ǵandaı, bolmashy sebep­ter­men formaldy tekseristen ótpeı qal­dy. Alaıda test-júıe bizge qazir aýadaı qa­jet. О́ıtkeni aýrýdy emdeý úshin aldy­men onyń bar-joǵyn anyqtap alý kerek. Al ony tek test-júıe anyqtaıdy. Son­dyqtan óz qarajatymyzǵa shy­ǵarýǵa bekindik. Osyǵan deıin túr­li qaterli aýrýlardy anyq­taı­tyn test-júıeler ázirlegen úlken tájirıbemizge súıendik, kóp kúsh jumsadyq. Ortalyq basshysy Toq­tasyn Kenjehanuly bilikti sala ma­mandary, profes­sorlar men ǵy­lym doktorlaryn shaqyryp, arnaıy komıssııa qurdy. Áleýetti mamandar ázirlegen ónimimizdi tek­serdi, ǵy­lymı keńeste qaraldy. Mamyr aıynda ashyq derekkózde­gi vı­rýstyń RNK-sy negizinde ja­saǵan test-júıemiz daıyn boldy», deı­di A.Aǵzamqyzy.

PTR test-júıesin ortalyq ǵa­­lym­dary ázirlep qoıǵanymen, ónim birden ón­di­riske engizilmedi. О́ıtkeni ony al­dy­­men tirkeýden ótkizý kerek. Mamyr aıyn­­da tap­syrylǵan ortalyqtyń ónimi eki aıdan soń, ıaǵnı shilde aıynda ǵana tirkeýden ótti. Sodan soń óndirýge ruq­sat aldy.

«Jaz aılarynda oryn al­ǵan epıde­mııa­lyq shıelenis ke­zinde 10 myńnan asa adamdy biz­diń test-júıemen tekserý­den ót­kiz­dik. Osy ýaqytqa deıin biz se­­­rııa­lyq ón­diris boıynsha 75 myń zert­­teýge arnalǵan PTR test-júıesin shy­­ǵardyq. Orta­lyq­tyń 9 fılıalyn atal­­ǵan ónim­men qamtamasyz ettik. Al­daǵy josparda qańtar aıynda taǵy 100 myń zertteýge arnalǵan PTR test-júıesin shyǵarý kóz­delgen. Osynsha aýqymdy is a­t­qarýǵa ortalyǵymyzdyń ále­ýeti jetip tur. Desek te memle­ketten qarjylaı qoldaý bolsa, kásip­ker­lik qa­ýymnyń otandyq ónimge, ǵylymǵa de­gen kózqarasy ońalsa, budan da jo­ǵa­ry jetistikke qol jetkizýge bolady. Son­da Qazaq­stan naryǵyn tek otan­dyq ónimmen qamtamasyz ete alar edik. Qazir bárin óz kúshimizben, bar múm­­­kindigimizben istep otyrmyz», deı­­­di orta­lyqtyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri.

P.S. Búginde koronavırýspen kúreste aıtarlyqtaı nátıje kórsetip júrgen ǵalymdar barshylyq eken. Tek birazymen sóılesip, ǵylymı jumystaryna, jemisti jetistikterine qýanyp, sáttilik tileýmen ǵana shekteldik. Sebebi qýantarlyq jańalyǵy bar ǵalymdardyń basym bóligi ǵylymı etıkaǵa baılanysty (avtorlyq quqyq, patenttelmegen jaǵdaı, kommersııalyq joba bolǵandyqtan) ashyp aıta almady, jarqyratyp jazýǵa ázirge ruqsat etpedi. Áıtpese talaı talanttarmen toqtaýsyz tolyqtyra berer edik. Degenmen osynyń ózi sóz basyndaǵy «Qazaqstandyq ǵylym koronavırýspen kúreske qaýqarly ma?» degen suraqqa jaýap bere alady. Iá, otandyq ǵalymdarymyz álemdik maıtalman mamandarmen ıyq tirestire alatyndaı, joǵary áleýetke ıe ekenin kórsetip keledi. Bastysy, baǵalaı bilsek bolǵany.