Aqtańdaqty emdeýdiń jańa ádisi

Keıipkerimiz kez kelgenniń tisi bata bermeıtin mundaı kúr­deli taqyrypqa kezdeısoq kelmegen. Qazaqstandyq qana emes, halyqaralyq uıymdar tarapynan grant qarastyryla qoımaıtyn, bıýdjet bólinisimen aınalysatyn atqaminerler nemquraıly qa­raǵanmen, naýqastar úshin kúı­zelispen teń aýrýdy zertteýge, bir ná­tıje shyǵarýǵa shynymen qu­­lyqty bolǵandyqtan bet burdy. О́ıt­­keni ol ózi de vıtılıgomen aýyrdy.

«Oqýshy kezimde terimde aq daq­tardyń paıda bola bastaǵanyn baı­qadym. Dermatologqa kórindim, dáriger maǵan «vıtılıgo» degen dıagnoz qoıdy. Bul ýaqytta mundaı uǵymnyń bar ekeninen de beıhabarmyn. Ýnıversıtette oqyp júrgende denemdegi aq daqtar kóbeıe bastady. Sodan soń bul aýrý týraly ınternetten qaraı bastadym. Shyny kerek, meniń bili­mim osymen shekteldi. Sebebi sol kezde Qazaqstanda vıtılıgo­ny zertteýmen aınalysatyn arnaıy ǵylymı ortalyqtar bolma­dy. Vıtılıgoda qandaı da bir aýyr­syný belgileri joq, adamnyń syrt­qy kelbetinde ózgeristerdiń paıda bolatyny bolmasa, bul aýrý adamnan adamǵa juqpaıdy. Sońǵy zertteýlerge súıensek, vıtılıgo aýtoımmýndyq aýrý túrlerine ja­tady. Terige tús beretin mela­nosıt jasýshalarynyń ólýine baı­lanysty aǵara bastaıdy. Iаǵnı aǵzamyzdaǵy aýtoımmýndyq jú­ıemiz osy melanosıtterdi shabýyldap, joıady. Sonyń nátıjesinde adam denesinde aq daqtar paıda bo­lady. Vıtılıgomen aýyrǵan adam­­dar, sonyń ishinde jastar kó­bine ózin ózgelerden kem sanap, kúı­zeliske túsedi. О́ıtkeni dene­sinde aq­tańdaqtary bar adamdy qo­ǵam kóz­qarasymen shettetedi, olar­ǵa úr­ke qarap, alystaǵysy keledi. Qor­qynyshyn túsinýge de bolady, kóp halyq vıtılıgony alapes­ke uq­satady. Al alapes juqpaly aýrý­­lardyń qataryna jatady», deı­­di «Daryn» syılyǵynyń ıegeri.

Onyń bıologııa ǵylymyna degen qyzyǵýshylyǵy mektep kezinen bastaldy. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń 2-kýrsynda oqyp júrgen ýaqytta birinshi ret M.Aıtqojın atynda­ǵy Molekýlıarlyq bıologııa jáne bıo­hımııa ınstıtýtyna jumysqa turdy. Sodan beri atalǵan ıns­tıtýtta eńbek etip keledi. Negizi ǵylymǵa degen alǵashqy qadamy osy ınstıtýttaǵy ǵylymı-zert­teýlerge qatysý arqyly jasaldy. Onda júrip týberkýlez, omyraý bezi isigi sekildi qaterli aýrýlarǵa qatysty zertteýler júrgizip, bıo­logııa salasyndaǵy negizgi ádis­terdi meńgerdi. Keıin bilimin tereńdetý maqsatynda «Bolashaq» baǵdarlamasyna tapsyryp, AQSh-taǵy 1848 jyly negizi qalanǵan Wisconsin-Madison ýnıversıtetine bıotehnologııa ǵylymy boıynsha magıstratýraǵa tústi.

«Magıstratýrada bilim ala jú­rip farmasevtıka salasynda jumys istedim. О́ıtkeni magıstrlik dıssertasııam da dárilik preparattar óndirisine qatysty edi. Sondyqtan farmasevtıkada qa­la­myn degen oı boldy. Biraq keıin meniń jolym ǵylym ekenin túsindim. Sol sebepti ózimniń al­ǵash­qy ýnıversıtetime oralyp, «Bıo­logııa jáne bıotehnologııa» fa­kýltetiniń doktoranty atandym», deıdi J.Muqataev.

Keıipkerimiz doktorantýra­nyń 1-kýrsyn oqyp júrgende óz ta­qy­ryby boıynsha zertteý júr­gize­tin ǵalymdardy izdestirdi. О́ki­­­nish­ke qaraı Qazaqstanda vıtılı­gony zerttep júrgen ǵalymdar qazirgi tańda joq. Osylaısha ol Norzvestern ýnıversıtetiniń (Northwestern University) professory, PhD doktory, vıtılı­go týraly álemniń aldyńǵy qa­tar­ly zertteýlerin júrgizgen ǵa­lym Kerolaın Le Pýlǵa (Dr. Caro­line Le Poole) hat jazdy. Dok­to­ran­týranyń talaby boıynsha 3 aılyq zertteý tájirıbege ba­rýy kerek bolatyn. Biraq Kero­laın Le Pýl qazaqstandyq dok­torantýra­nyń baǵdarlamasy bo­ıynsha be­riletin 3 aılyq taǵy­lymdama ná­tıjeli ǵy­lymı ju­mys­pen aına­lysý­ǵa jetkiliksiz ekenin jet­kizip, Jú­sip­bekke qosymsha 1 jyl­dyq grant taǵaıyndap, vıtılıgo­ny zertteýmen aınalysatyn ózi­niń zerthanasyna jumysqa qa­byldady.

Ondaǵy mańyzdy tájirıbesi men jemisti jumysy jóninde: «Aqı­qatynda men dál osy AQSh-ǵy Le Pýldyń zerthanasyndaǵy eń­begimmen, jumys tájirıbem­men tolyq­qandy ǵylym jolyna kelgenimdi sezindim. Atalǵan zerthanada vıtılıgony emdeýge arnalǵan DNK vaksına­nyń (gen­dik terapııa) tıimdiligin tyshqan jáne úlken janýarlar­­da tekserýmen aınalystym. Nátı­jesinde atalǵan tehnologııamen Kishi ınnovasııalyq zertteý kásipkerlik grantyn (Small Business Innovation Research) je­ńip aldyq. Al kásipkerliktiń qol­daýy búginde Start-Ap, Temprian Therapeutics kompanııasyn qurýǵa negiz boldy. Sonymen qatar eń ma­ńyzdysy – sheteldik jetekshim, doktor Le Pýldyń bastamasymen PhD doktorlyq dıssertasııamda jasýshalyq negizdegi ımmýnoterapııany qoldaný arqyly vıtılıgony emdeý jáne aldyn alý joldaryn qarastyrdyq. Iаǵnı adam aǵzasynan ımmýndyq jú­ıeni retteýshi jasýshalardy alyp, olarǵa bıotehnologııalyq ádis­termen hımeralyq antıgen resep­toryn engizip, arnaıy nysanǵa ba­ǵyttalǵan transgendi jasýshalardy qaıta aǵzaǵa jiberemiz. Sonda ózgertilgen retteýshi jasýshalar aýrýdyń oshaǵyna baǵyttala ala­tyn qabiletke ıe bolyp, sol aımaqtaǵy aýtoımmýndylyq­ty ret­teýge jáne tejeýge yqpal etedi dep tujyrymdaldy. Osy tu­jy­rymdy tekserý úshin, naq sol tájirıbeni doktorlyq zertteýimde alǵash ret vıtılıgo aýrýymen aýyratyn tyshqandarǵa jasap kórdim. Nátıjesinde joǵary jetistikke qol jetkizip, tájirıbe týraly ǵy­lymı maqalalarym Q1 (98%, 94%, 94%) joǵary ımpakt faktory (7,8; 7,2; 5,08) bar ımmýnologııa já­ne dermatologııa salasyndaǵy halyq­aralyq bedeldi jýrnaldarǵa ja­rııalandy», dedi jas ǵalym.

Ǵylymı jumysynyń bary­synda jaryqqa shyqqan úsh eń­bek­tiń ekeýi – birinshi avtorlyq ma­qala, al bireýi – qosalqy avtor re­tinde jarııalanǵan maqala. Budan bólek 4 otandyq maqala men 7 tezıs sheteldik jáne jergilikti konferensııa materıaldarynda ja­ryq kórdi. Atalǵan ǵylymı jumystardy halyqaralyq konferensııalarda baıandama jáne poster retinde jasady. Aıta keteý kerek, jas ǵalym bul jumystaryn vıtılıgo aýrýynyń terapııasyna oraı AQSh jáne Halyqaralyq PCT patentin alýǵa tapsyrǵan.