Bul oqıǵa budan jıyrma jyl buryn bolǵan-dy. Bári kúni keshegideı oıyma oralyp, kókiregimde saırap tur. Toqsanshy jyldyń orta kezi. Bólmedegi telefon syldyr etti. Kóterdim, bas redaktor Jaqsylyq Rahmýtýlla eken. Sálemdesip jatyr.
– Maǵan soǵyp ketińizshi, Qaıreke. Qaısykúni kezekshi bolǵan edim, gazetten qate ketip qaldy ma dep júregim dúrsildeı jóneldi. Joq, redaktorym jaıdary, bııazy qalpymen áńgime sherte bastady.
– Álgi ázirde oblys ákimi Berdibek Saparbaevtyń qabyldaýynan keldim. Másele bylaı, qalam alyńyz, tyńdaı berińiz?!
Ákim:
– Aqyn Ábdilda Tájibaevtyń kózi kórýden, aıaǵy júrýden qalypty. Júdeý kórinedi. Halin bilýimiz kerek. Qandaı kómek kerek, nege zárý? Qazaqtyń Ábdildasy ǵoı ol. Syrdyń birtýar perzenti. Syrdy, dala akademıgi Ybyraı Jaqaevty, Móráli Shámenovty tógilte jyrlaǵany kimniń esinde joq. Nemis aqyny Geıne Reınesin jyrlasa, men Syrda týǵan Syrdarııany nege jyrlamaımyn dep minbege talaı kóterilgeni bar. Bir jýrnalısti jiberseńiz durys bolar edi. Buǵan kimdi qalaısyz, Jaqsylyq? – depti.
– Jýrnalıst Qaıyrbek Myrzahmetuly durys bolar...
– Durys, qosylamyn. Aqynmen áńgimelessin. Sodan soń bolǵan jaıdy aıtyńyz, – depti Berdibek.
Almatyǵa sýyt is-sapar bastaldy. Erteńine dereý ushaqqa bılet alyp, jolǵa shyqtym. Oıym otyz bólek. Qaıdan izdeımin, aqyndy tabý qıyn bolmasa bolar edi dep tolǵanyp kelemin. Suraqty qalaı bastaımyn, aqynǵa ákimniń lebizin jetkizýge sheberlik kerek. Birden «nege zárýsiz?» desem aqynnyń kaharyna ushyrap ketemin be degendeı oıdyń qursaýyna túskendeı kúı keship kelemin. Aqyn Muqaǵalı aıtqandaı, Ábdilda aqyn patsha Ivan Groznyı ǵoı, taıaq qaı jerge tıer dep oıǵa tústim.
Almatyda baıyrǵy baspager, jýrnalıst Serik Ábdiraıymuly degen azamat bar. Burynnan tanyspyz. Sol azamatty taýyp alaıyn degen sheshimge keldim. Qoıyn dápterimde keńse telefony bar bolatyn. Almatyda ushaqtan túse, taksıletip, qonaqúıge kelip, jaıly bólmege ornalastym. Sodan Serikke telefon soqtym. «Sanat» baspa úıinde eken. Ústinen tústim, aman-saýlyqtan soń sapar maqsatyn baıandadym.
– Aqyn Ábdildany úıinen tappaısyz. Ol kisi kópten saıajaıda, men bir-eki kezdesip, halin bilgenim bar. Qazir birge baramyz. Syrtqa shyǵyp turyńyz.
Baǵytymyz – aqyn saıajaıy. Seriktiń qyzmettik «Volgasymen» Almatyny qaq jaryp kelemiz. Saıajaı Almatynyń bir qıyrynda bolar dep oılaǵanmyn. Joq, Almatynyń qaq ortasynda bolyp shyqty. Saıajaı degen qala shetinde bolýshy edi, bul qalaı?
– Aqyn saıajaıy Taımanov kóshesinde eken. Bul jer bir kezde jaǵalaı baý-baqshalyq bolǵan. Almaty mańaıy jaǵalaı kolhoz edi. Qazir bir-bir mıkroaýdan, – dedi Serik. – Ýaqyt shirkin bárin ózgertedi ǵoı, Qaıreke?!
– Keldik, mańaı jasyl jelekke oranyp tur. Esik aldynan bir áıel shyqty.
– Aqyn Ábdilda atanyń saıajaıy ma, qaraǵym?
– Iá, aǵa!
– Siz kim bolasyz?
– Men aqynnyń saıajaıyndaǵy kúzetshimin, úı sypyrýshymyn.
– Aqyn úıde me?
– Úıde. Sizderdi kim keldi deıin.
– Qyzylordadan jýrnalıst Qaıyrbek degen azamat deńiz. Qasynda baspager Serik Ábdiraıymuly degen jýrnalıst bar deńiz.
Esik qaqtyq.
– Kirińder! – degen aqyn daýysy kúndeı kúrkirep estildi. Sálem berdik, ózimizdi tanystyrdyq. Aqyn menen góri Serik Ábdiraıymulymen shúıirkelesip otyrdy.
– Ýa, qaraǵym, aınalaıyn Serik ekensiń ǵoı. Dımashtyń – Qonaevtyń qasynan qalmaı júrgen azamatsyń. Áı, bárinen habarym bar. Adam túgili at úrker kezinde týǵan inisindeı qasynda júrdiń, seskenbediń. Dımashtyń talaı kitabyn qurastyrdyń. «D.Qonaev», «Elý jyl el aǵasy» atty kitaptary – naǵyz shejire ǵoı. Suhbattaryńdy súısine oqyǵanmyn, aınalaıyn Serik, qalamyń ushqyr. Atań qazir oqýdan, kóz kórýden, aıaq basýdan qaldy. Dalany serýendeý muń. Kózkórgenderden Ábdijámıl, Áljappar ǵana kelip tur. Ul-qyzdarym bir-bir shańyraq. Shúkir bárine. Al, myna qasyńdaǵyń kim?
– Ábeke, men Qyzylorda oblystyq «Lenın joly» gazetiniń qyzmetkerimin. Atym – Qaıyrbek, ákemniń aty Myrzahmet. Sizge oblys ákimi Saparbaev halin bil dep arnaıy jiberdi. Suhbattasýǵa keldim.
– Ýa, aınalaıyn Berdibekjan-aı! Meniń jaıymdy bireý jetkizgen ǵoı. Salamat bolsyn. Aǵasy eshnársege zárý, muqtaj emes de. Baıaǵy kókirekti jaryp shyǵar óleń joq. Daýyl bar, ekpin joq, naızaǵaı bar, jarqyl joq, tolqyn bar, aǵysy joq darııadaımyn...
Jazǵan kitaptaryma qalamaqy kelip jatyr. Zeınetaqym jeterlik. Men ózim qol joıýǵa joq adammyn. Aqynyn izdeıtin Berdibekteı azamattar kóbeıgeı, kóp jasasyn. Aǵasy Ábdilda baıaǵydaı burqyratyp óleń jazýdan qalǵan, japyraǵy túsken butadaı de. Alla qýat berip jatsa, týǵan jerimdi – Syrdarııany, Qaraózekti bir sharlap qaıtsam dep otyrmyn. Ulym Rústem kóligimen serýendetem dep ýáde berip tur. Adam armanǵa toımaıdy ǵoı, qaraǵym?! Ajalǵa sabyr berse týǵan jerge bir aýnap, qaıtsam ǵoı, shirkin-aı!
Aqyn biraz syr aǵytty. Berdibekke degen shynaıy yqylasyn tógiltti. Zamandastary jaıynda estelik aıtty. Anasy Aımankúl, súıikti jary Sarany aýzynan tastamaı otyrdy. Sodan soń ǵasyr Gomeri – Jambyldyń qasynda kóp jyl júrgenin, jyrlaryn kitap etip shyǵarǵanyn, buǵan Qalqaman, Taıyr, Ǵalı, aýdarmashy Pavel Kýznesovtiń, Qasym eńbegin tizbektedi. Bárin umytpaǵan aqynnyń qabileti tańyrqatty.
– Jambyl dańqy qalaı shyqty, Ábeke? – dedi Serik.
– Bul uzaq áńgime. Suradyń ǵoı, aıtaıyn.
– Narkom Temirbek Júrgenov maǵan telefon soqty. Men ol kezde halyq-aǵartý komıssarıatynda qyzmet atqaratynmyn. Parıjden Mırzoıan telefon soqty, dedi Temekeń. О́z oıyn aldymen Oraz Isaevqa aıtypty. Qazaq aqyn halyq deısizder. Bul ras bolsa, aldaǵy Máskeýdegi dekadaǵa bir qart aqyn aparmaı bolmaıdy. Bizdiń mártebemizdi, qazaqty aqyn kóteredi. Súleıman Stalskıı sııaqty bir qart tabyńdar. Oraz muny maǵan tapsyryp edi. Men muny saǵan tapsyrǵaly otyrmyn. Kim laıyqty?
– Jambyldan qolaılysy joq!
– Dál taptyń, iske kiris, Ábdilda! – dedi Narkom.
Uzynaǵashta turatyn Jambyldy taýyp alyp, Máskeýdegi dekadaǵa ázirledik. О́leń-jyrlarynyń tigisin jatqyzýǵa shyqtyq. Buǵan bilek sybana eńbek etken Ǵalı, Qalqaman, Taıyr, sodan soń men boldym. Tógilip turǵan, tunyp turǵan jyr. Toqsanǵa bet bursa da dombyra shertisi múldem bólek. Sodan soń arada birer aı ótti.
Máskeýdegi onkúndikke poıyzben bes kúndeı jol júrdik. «Pravda» gazeti Jambyldyń sýreti men óleńderin jarııalady. Máskeýlikterdiń qolynda gazet. Tus-tustan «Jambyl, Jambyl»! – degen qoshemetten qulaq tunady.
Dekada sońynda Stalınniń qabyldaýynda boldyq. Kósem Jambylǵa bas ızep, peıil baıqatqandaı boldy. Qabyldaý bitti. Jambyl qabyldaýdan shyǵar kezde:
– Stalın qonaqqa shaqyrady degenderiń qaıda, úıine bir kún qonbaı ketemiz be? – dep qarap tur. Bárimiz dý kúldik. Sodan keıingi taǵy bir qyzyqty oqıǵany umytyp barady ekenmin, esterińde bolsyn.
Bir ǵajaby, dekada kúnderinde Jambyl bes ýaqyt namazyn qaza jibermedi. Kremldiń keń saraıynda jaınamazyn jazyp berip, namaz oqyp bolǵansha qasynda turǵanymyz bar. Bul da sol ýaqytta sál ersileý kóringen bolar, kósemge bul habardy sýyt jetkizdi degendi de estip jattyq. Biraq kósem toqsanǵa kelgen adamǵa tımeńder, namazyn oqysa oqı bersin dep keri qaıtarypty degen ras-ótirigi aralas áńgime jeldeı eskenin qulaǵymyz estidi. Dekadada Jambyl mártebesi odan ári bıiktedi. «Lenın» ordenimen nagrattaldy. «Dekada» qalaı ótti degen saýalymyzǵa Patshalardyń 300 jyldyǵynan kem bolmady dep dombyrasyn shertýmen boldy.
Uly Jambyldyń Máskeýdegi dekada kezinde Kreml saraıynyń tórinde namaz oqyǵanyna aqyn-jazýshylardyń talaıy áńgime, estelik, jyr arnaǵany oıǵa orala beredi. Aqyn Tursynaı Orazbaevanyń «Dana Jambyl bir dara» atty óleń shýmaqtarynda sol bir sátti qaıtalap turǵan sekildi kórindi. Zer salyp kórelik:
Ne ǵajaptar bolmaǵan bul ómirde,
Jambyl namaz oqypty Kremlde.
Sol kezdiń tártibinen taısalmaǵan,
Batyrdyń oty bar ma júreginde?!
Jetkizip jyr-sálemin, toıǵa nazyn,
Tógiltip dombyrasy maıda sazyn.
Atqaryp óz kezegin bolǵan Jákeń,
Jaıypty bir buryshqa jaınamazyn.
Úırengen quraq ushyp susty ómirge,
Basshyǵa san búgilgen qysqa kúnde.
Kómekshi qyzmetkeri esi shyǵyp,
Bul jaıdy jetkizedi Stalınge.
Jymıyp mıyǵynan kúlip murtty,
– Jaıyna qaldyr, – dedi úrikpe sen,
Namazyn oqyp bolsa, jaılap surap,
Ne qajet ekendigin bilip kel, sen...
Tımeńder, qurmetteńder, aıalańdar,
Bul qartty teńemeńder jaı adamǵa.
Kórmegen raqatyn kórsin endi,
Toqsannan júzge jasy taıanǵanda.
О́miri – tunǵan tarıh,
О́neri – jyr,
Jyrymen kóńilderge sebedi nur.
Daryny, danalyǵy darııadaı,
Jıyrmasynshy ǵasyrdyń
Gomeri bul!
Aqyn Ábdilda Tájibaevpen kezdesý, sol bir issapar esten ketpeıdi. Bul jaıynda kezinde oblys ákimine qaz qalpynda baıandaǵanymyz bar. Ákim sonan soń óziniń meıirim shýaǵy men shapaǵatyn kórsetkeni óz aldyna bólek áńgime.
Qaıyrbek MYRZAHMETULY,
Qazaqstannyń Qurmetti jýrnalısi