Qaı kezde de nege bolsa da táýeldilik jaqsylyqqa ákelmeıdi. Al jasóspirimniń esil-derti esirtikege aýyp, oǵan táýeldi bolsa, balaýsanyń kóktemeı jatyp solǵanymen teń.
Jetkinshek kózimen
Oı-sanasy qalyptasyp, baǵyt-baǵdaryn áli anyqtap úlgermegen jetkinshek jas shybyq tárizdi, qısyq ósip bara jatqanyn kórip turyp jóndemeseń, sol qalpynda damyp, dińi qataıyp ketedi. Másele jasóspirimderge qatysty bolǵandyqtan, olardyń da pikirin suraýdy jón sanadym. 14-15 jastaǵy nemeremniń bir top dostaryna «Balalardyń esirtkimen áýestenýine ne sebep deısizder?» dep saýal tastadym.
«Qazir ınternetten bizdiń qatarymyzdan «Netflix», «HBO» sııaqty platformalardy kórmeıtin jan tabý qıyn. Osylardaǵy serıaldarda kórsetiletin fılmderdiń túgelge jýyǵynda esirtkini qoldanǵannan keıingi adamda bolatyn ózgerister ǵajap etilip kórsetiledi. Sondaı bir eıforııa, rahat sezim, ushyp keterlikteı jep-jeńil qaýyrsynǵa aınalý sýrettelip, álem san túrli reńkke boıalady. Oǵan qarasań, esirtki paıdalanýdyń esh qorqynyshy joq, qaıta ózgeshe kúıge túsiretin ǵajaıyp nárse. Sondyqtan da alǵashynda sondaı sátti bir ret bolsa da keshý úshin, qyzyǵýshylyq jeńip kóredi. Keıbireýine sol bir tatqany jetkilikti, al endi bireýler taǵy da sol rahatty keshkisi kelip, aqyrynda baılanyp qalady. Sosyn qatarlastar ishinde de bir ret kórý degendi batyldyq sanaıtyndar da bar. Bireýdi qyzyǵýshylyq ıtermelese, endi bireýge dostary arasynda óziniń eshkimnen qalyp qoımaǵanyn dáleldeý úshin kerek», deıdi.
Jaraıdy, qazirgi aqparattar aǵyny tolassyz júrip jatqan zamanda ınternetsiz otyra almaıtynymyz anyq. Endeshe, ınternettiń sol yqpalyn esirtkige qarsy jumysqa paıdalanyp, onyń zııanyn, qalaı táýeldi bolyp qalatynyn, basqa da keleńsizdikterin kórsetetin fılmder men bala júregine jol tabatyn rolıkter túsirýge nege paıdalanbaımyz? Úzip-julyp túsirgen birdi-ekili dúnıe emes, joǵaryda jasóspirimder aıtqan platformalardaǵydaı júıeli jumys qajet eken. Ázirge bul – asa bir aqsap jatqan dúnıe.
Qupııa sózdi bilseń boldy...
Baıan Ahataeva – qoǵam belsendisi. 10 jyldan astam qıyn jaǵdaıǵa ushyraǵan jetkinshektermen jumys istegen Baıannyń jasóspirimder men jastar arasynda tanystary óte mol. Sondaı aldynan ótken boıjetkenniń biri Baıannan jıi qarjylaı kómek suraıdy. Birneshe ret qolushyn bergen Baıan birde ortaq tanys balalardy kórip: «N. kóp qaryz suraıdy, qolaıly jumys taba almaı júr-aý», deıdi. Sonda olar onyń esirtki paıdalanatynyn aıtady. Mazasy qashqan keıipkerimiz dostaryna N.-nyń esirtkini qalaı, kimnen alyp júrgenin bilip berýdi ótinedi. Birneshe kúnnen soń elordadaǵy dárihanadan qupııa sózdi aıtyp, satyp alatyny anyqtalady.
Sol tásilmen test júrgizbekshi bolǵan Baıan Ahataeva janyna jasóspirimdi ertip, dárihanaǵa baryp, alǵashynda dáriniń atyn aıtyp satyp alýǵa bola ma eken dep synaq jasaıdy. Dári satylmaıdy. Endigi tájirıbe qupııa sózdi aıtýmen júredi. Qupııa sózdi aıtqan jetkinshekke suraǵan dári sol zamatta beriledi. Áleýmettik jelidegi jazbasynda Ahataeva: «Menen qymsynǵan farmasevt joq, sýyryp alyp bere saldy. Jasóspirim keliskenimizdeı artynda turǵan meniń qolyma ustata saldy, chek berilgen joq. Farmasevtke «Resepsiz nege satasyz?» desem, «Endi ózderi emes pe?» dep shapyldaı jóneldi. Shabýylmen jaýap qatyp úırengeni kórinip tur. Dereý «102» shaqyrtyp, hattama toltyrtyp, osy dárihana ústinen shaǵym túsirdim. Bir jumys bitti dep, endi joǵaryda synaq úshin satyp alynǵan dárini dálel retinde ótkizeıin dep polısııa bólimine keldik. Sondaǵy bir qyzmetkerdiń aıtqany (aına-qatesiz): «Bunymen is bitpeıdi. Men de jaqyn mańaıdaǵy dárihanalardyń aldynda turyp, satyp alǵandardyń qutylaryn alyp qoıyp, tógip, arnaıy satyp alýshymen qujat toltyryp, materıal ótkizgenime biraz ýaqyt ótti, áli jaýap joq. Sizge de bolmaıdy-aý, biraq jaza berińiz. Bul – kádimgi bıznes. 99 paıyz shara qoldanylmaıdy», dedi. Dese de aryz jazyldy.
Aıta ketetini, farmasevtiń júzinde esh uıalý, qymsyný, ókiný joq, ózine senimdi. «Árkim óz balasyn tárbıelesin, sosyn satpaımyz», deıdi. Sonda ol dárilerdi Densaýlyq saqtaý mınıstrligi «strogo po reseptý» dep nege aıtady? Ol buıryq nege oryndalmaıdy?
Bul dárilerdiń «aptechnyı narkotık» ekenin barlyǵy biledi, onyń zardabyn balalar tartyp júr. Árıne, olardyń isi aqymaqtyq, aramza dárihanalardyń qaltasyn toltyryp, ózine ózi zııan jasap júr. Dese de olar – siz ben bizdiń balalarymyz, biz el erteńi dep júrgen jastar.
Osy júıeli túrde, ashyq júrip jatqan, ómirsheń, beıbastaq bıznespen qalaı kúresemiz? О́zim tanıtyn jetim balalardyń birazy paıdalanatynyn estip-bilip otyrmyn. Nazarǵa alyńyzdar, quzyrly organdar! Dálel joq pa?! Nashaqordyń keıpine enip «odın malenkıı, odın bolshoı» dep kórińizder. 1000-1500 teńge turady. Aram aqsha jelkesinen shyqqyrlardyń balalary joq pa, bilmedim... Balańyzdyń syrtta ne istep júrgenin bilesiz be? Senimdisiz be? Sizdiń balańyz bolmasa, qasyndaǵylary she?! Nemquraıdy bolmańyzdar!
«Dárihanalardy teksere almaımyz»
Elimizdegi Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medısınalyq jáne farmasevtıkalyq baqylaý komıtetiniń Nur-Sultan qalasy boıynsha departamentine habarlasyp, «Quramynda esirtki jáne psıhıkaǵa áseri bar preparattar nege qupııa sóz arqyly satylady? Sizder qadaǵalaı almaısyzdar ma?» degen suraq qoıǵanbyz. Ondaǵy jaýapty adamdar qoǵamdy alańdatyp otyrǵan bul máseleniń oryndy kóterilgenin maquldaı kele, qazirgi kezde zań júzinde jeke kásipkerler men mıkrokásipkerlerdi profılaktıka úshin jáne jospardan tys tekserýge ruqsat joqtyǵyn alǵa tartty.
Prezıdenttiń 2019 jyly shyqqan №229 «Tekserýlerge jáne profılaktıkalyq baqylaý men qadaǵalaýdy baryp júrgizýge moratorıı engizý týraly» Jarlyǵyna jáne oǵan 2020 jyly engizilgen ózgeriske sáıkes 2020 jyldyń 1 qańtarynan 2023 jyldyń 1 qańtaryna deıin kásipkerlik sýbektilerdi, onyń ishinde mıkrokásipkerlerdi tekserýge ruqsat joq. Tek bir jaǵdaıda, jalpy halyqtyń ómirine, densaýlyǵyna, qorshaǵan ortaǵa aýqymdy zııan keletin bolsa jáne ulttyń qaýipsizdigine týra nemese janama qater tónetindeı bolsa ǵana ózderinen joǵary otyrǵan komıtettiń ruqsatymen tekseris júrgiziletin kórinedi. Bul úshin joǵarydaǵydaı qaterdi dáıekti túrde kórsetetin dáleldemeler jiberilip, joǵaryda turǵan organnan tekserýge ruqsat berý suralady. Ruqsat alynyp, arnaıy buıryq shyqqanda, ony prokýratýraǵa tirkep baryp qana tekseris júrgiziledi.
«Biz zańǵa sáıkes jumys atqaramyz, ony buzyp, zań sheńberinen shyǵyp, ózge qadamdar jasaı almaımyz. Eger bizge Nur-Sultan qalasynyń Polısııa departamenti dárihananyń jedel-operatıvti jumystary nátıjesinde quramynda esirtki jáne psıhıkaǵa áser etetin preparattardy resepsiz satyp jatqany jaıynda dáleldemeler túsirse, olardy zerttep, dárihana ıesiniń shynymen osyndaı is jasaǵany anyqtalǵanda baryp, Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksine sáıkes hattamalar toltyrylyp, aıyppul salynady. Bizdiń quzyretimiz osy hattama toltyrýmen ǵana shekteledi», deıdi departamenttiń Farmasevtıkalyq baqylaý jáne dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy monıtorıngteý bóliminiń basshysy Ásııa Moldımanova.
Ata-ana kesh baıqap, barmaq tisteıdi
Jasóspirimderdiń túrli problemalarymen jyldar boıy aınalysyp júrgen Nur-Sultan qalasyndaǵy «Pravo» qoǵamdyq qorynyń basshysy Olga Ryldi áńgimege tartqanda ol esirtki taratýdyń joly óte kóp ekenin aıtty.
«Qaladaǵy kóp qabatty úılerdiń kireberisterine, baspaldaq basqyshtarynyń boıyna, dálizdegi qabyrǵaǵa elektrondy poshta jazylǵan habarlandyrýlar ilip ketedi. Oǵan kópshilik onsha mán de bermeıdi, al jetkinshekter solarǵa habarlassa, qaı jerden esirtki alýǵa bolatynyn biledi. Kádimgi ınternet dúkenge aınaldyryp jibergen. Al dárihanalardyń ondaı preparattardy satýy onyń ıesiniń aqsha úshin ar-ımanyn satatyn pasyqtyǵyna táýeldi. Farmasevterge de aıyna satqan taýarynyń kólemine baılanysty, bonýs retinde aılyǵyna ústeme qosylatyndyqtan, olar da qunyǵady. Áńgimelesseń, jurt aldymen balalaryn tárbıelesin dep betińnen alady. Jáne dárihana ıelerine ustalǵan kúnde de zań boıynsha ákimshilik jaza retinde óte az mólsherde aıyppul ǵana belgilengen. Ony tólep, qaıtadan sol aram tabysyn jalǵastyra beredi. Qylmystyq jaýapqa tartylatyn nemese tabysynan aırylyp, lısenzııasy tartyp alynatyn bolsa, ondaı jasar ma edi, jasamas pa edi?!», degen O.Ryl.
«Pravo» qoǵamdyq qorynyń basshysy kóp ata-ana balasynyń teris jolǵa túskenin kesh baıqap, opyq jep qalatynyn aıtty.
«Kóbine ata-ana balasy táýeldilikke urynǵanda baryp bilip jatady. Keıbir analar ákesinen jasyrady. Birde mynadaı jaǵdaı boldy. Jasóspirimniń úıden aldymen azdap aqsha, odan usaq-túıek zattar urlap júrgenin anasy men ápkesi bilip, ákesine aıtpaǵanyn paıdalanǵan bala aqyrynda ekeýin qorqytyp turyp, tartyp alatyn dárejege jetken. Mynandaı da oqıǵa bar. Eki balasy birden esirtkige táýeldi otbasy páterdegi bar múlkinen aıyrylyp, uldary satyp jiberetin bolǵandyqtan, azyq-túlikke deıin ákele almaı, tamaqty syrttan iship, úıge tek qonýǵa ǵana keletin bolǵan. Onyń ústine ondaı jandardyń psıhıkasynda úlken aýytqý júredi, jasaǵan isterine esh esep bermeıtindikten, mańaıyndaǵy adamdardyń óz ómirleri úshin qaýiptenetin jaǵdaıyna jetkizedi», deıdi ol.
Psıholog maman ne deıdi?
«Jas jetkinshekter arasynda ómirde bárin kórý kerek degen túsinik bar. Al nege sony jaman jaqqa emes, jaqsy dúnıelerdi kórýge, ıgerýge, meńgerýge bolmaıdy dep suraq qoıamyn. Bul rette kóbine balanyń tabıǵatyndaǵy minezi, teris jolǵa túspeıtin tabandy bolýy, joq dep aıta alýy syndy jaıttarmen qatar, ata-anaǵa dos bola bilý, kóbirek kóńil bólip áńgimelesýdi óz paryzyna qosqany abzal. Esirtki balanyń minez-qulqyna qatty áser etedi. Buryn sóılemeıtin, jabyq, tuıyq bala, sóılegish, kópshil bolyp ketedi. Nemese kerisinshe. Kóbirek ońashalanyp, jasyrynyp, telefonǵa baılanyp, syrtqa shyǵyp ketýge asyǵady. Úıge oralǵanda múlde basqasha kóńil kúıde qaıtady. Tipti esirtkige táýeldiniń tamaqqa degen tábeti múlde ózgerip ketedi. Áke-sheshe men basqa da jaqyndary jetkinshektiń boıyndaǵy ózgeristerge jiti mán berýi kerek. Al esirtkige baýlıtyn adamdar psıholog keledi. Olar balaǵa úıde ne jetispeıdi, sony birden tabady da sol arqyly onyń jan aıyrmas dosyna aınalady. Kópshiliginde ata-ana jumysbasty bolyp, balasyna ýaqyt tappaıtyn otbasylar mundaıǵa jıi ushyraıdy», deıdi psıholog Marına Ahmetjanova. Ol sıntetıkalyq jolmen alynatyn esirtkige táýeldiliktiń tez qalyptasatynyn alǵa tartty.
Máseleni zertteı júrip, tildesken mamandardyń, qoǵamdaǵy belsendi adamdardyń bir nársege barlyǵynyń birdeı kelisetinin ańdadyq. Ol – bul dertke qarsy birge qımyldaý. Úkimet óz tarapynan qadaǵalaýdy kúsheıtý maqsatynda zańdyq turǵydan esirtki tasymalymen, ony taratýmen, satýmen aınalysatyndardyń barlyǵynyń adymyn ashtyrmaı, zańdy qatańdatsa, ınternettiń orasan yqpalyn paıdalanyp, jetkinshekterdi qyzyqtyratyn paıdaly jobalardy keshendi túrde júzege asyrsa, qoǵam músheleri óz balam aman bolsa boldy degen oıdan arylyp, onymen kúreste birizdilik tanytsa, mektep, oqý oryndary men ata-ananyń, balanyń tyǵyz qarym-qatynasy ornasa deımiz. Balanyń búgin nemen aınalysyp júrgenin bilmeı qalyp, erteń barmaq tistegenshe, ár balanyń bolashaǵy úshin birige qımyldasa, esirtkiniń órisi tarylady. О́ıtkeni ár bala – óz áke-sheshesiniń ǵana jalǵasy emes, eldiń bolashaǵy. Al el bolashaǵyna qatysty iste birikpesek bolmaıdy.