«Jyrtqysh jýrnaldarǵa» jem bola beremiz be?

«Jyrtqysh jýrnaldar» degen ne?

Aldymen osy suraqqa jaýap taýyp alǵanymyz jón shyǵar. Ǵylym jasaýda ǵylymı-zertteýlerdiń nátıjesinde jazylǵan maqalany halyqaralyq jýrnaldarda jarııalaýdyń mańyzy óte zor. Ǵylymı jobalar men zertteýlerdi qarjylandyratyn granttardy alý, onyń esebin tapsyrý kezinde de maqala jarııalaý talap etiledi. Aıtpaqshy, úmitker qandaı da bir ǵylymı dárejege qol jetkizý maqsatynda, máselen, PhD doktorlyq dıssertasııany qorǵaýǵa ruqsat alý úshin de ǵylymı jýrnaldarda maqala jarııalaýy tıis. О́z betinshe jarııalaýdy jón kóretinder taǵy bar, mundaı ǵalymdar kásibı jetistikterdi kózdep únemi izdenispen júredi. Mine, osy talaptanýdan týatyn bir problema bar. Bul – ǵalymdardyń «jyrtqysh jýrnaldardyń» «qaqpanyna» túsip qalýy. Negizinen mundaı basylymdardy «jalǵan jýrnaldar» dep te ataıdy.

Ýıkıpedııanyń aǵylshyn nusqasynda «Jyrtqysh jýrnaldar» keıde tek jazýǵa arnalǵan basylym dep atalady. Mundaı jýrnaldar avtorlardyń maqalalar sapasy men zańdylyǵyn teksermeı, redaksııalyq jáne baspa qyzmetterin usynbaı jarııalaǵanyna aqy alýdy kózdeıdi. Al zańdy akademııalyq jýrnaldar ashyq derekkózderde qoljetimdi emes. Baspagerlerdiń aıtýynsha, damýshy elderdiń jańa ǵalymdary (ǵy­lymǵa endi kelgender, ıaǵnı tájirı­besi azdar) ásirese «jyrtqysh jýr­nal­darǵa» aldanyp qalady. Osy máselege qa­tysty júrgizilgen zertteýge súıen­sek, «jyrtqysh jýrnaldarda» jarııa­lan­ǵan maqalalardyń 60 paıyzyna jarııa­lanǵannan keıingi 5 jyl ishinde eshqandaı silteme jasalmaǵan», dep túsinikteme berilipti.

Baspalardaǵy «jyrtqyshtyq» – paıda tabýdan, kiris kirgizýden týǵan qýlyq. Naryq zamanynda, sanany tur­mys bılegen shaqta mundaı pysyq­tyq bizge úırenshikti kóriniske aınal­ǵan­daı. Alaıda ǵalymdar úshin mundaıǵa qalypty qarap, zertteýleri týraly maqa­­lalaryn sanaly túrde «jyrtqysh jýrnal­darǵa» jarııalaý, «jalǵan basy­lym­darda» aty-jóniniń júrýi abyroı ákelmeıdi.

Zertteýshiler zertteý júrgizýdi bilmeıdi

Elimizde doktoranttar dok­tor­lyq dıssertasııasyn qor­ǵaýǵa joldama alý úshin halyqaralyq jýrnaldarda maqala jarııalaýy tıis. Al sol stýdentterdiń kóbi ǵylymǵa qadam bassa da, keıbiri tipti doktorantýrany bitirgeli júrse de «jyrtqysh jýrnaldar» jóninde bilmeıdi eken. Bul týraly bizge osy taqyrypqa qatysty kásibı blog júrgizip, jas zertteýshilerdiń saýatyn ashýmen aınalysyp júrgen ǵalym, Nazarbaev Ýnıversıteti Joǵary bilim berý mektebiniń zertteýshisi, PhD doktory Laýra Qarabasova aıtty.

– Áleýmettik jelidegi paraq­shamda osy taqyrypta jıi ja­zamyn. О́tken jyly tegin tre­nıng­ter de ótkizdim. Jas ǵa­lym­darǵa akademııalyq adal­dyq prınsıpine negizdelgen ǵy­­­lymı karera jasaý, bedeldi jýr­­­naldarǵa maqala jazý jáne «jyrt­­qysh jýrnaldardyń» qaq­pa­nyna qalaı túsip qalmaýǵa bolatyny týraly aqparat beremin. Otandyq ýnıversıtetterdiń dok­­­­toranttary jekeme shyǵyp, kó­mek, keńes suraıdy. Olar tip­ti «jyrtqysh jýrnaldar» degen uǵymnyń baryn bilmeıtin se­kildi ári maqala jarııalaý­da aq­sha tóleý mindetti dep túsi­nedi. Olarǵa «О́z salamdaǵy úz­dik, ıaǵnı birinshi kvartılge kire­tin jýrnaldarda jalǵyz avtor retinde úsh maqalam, birinshi avt­or retinde bir maqalam ja­rııa­­­lanǵan, biraq sol úshin esh­qan­­­daı aqsha tólemedim» desem, tań­­ǵalady. Sondyqtan jas ǵalym­dar­­dy bireýdiń qo­ly­nan kelgen is ekin­­shiniń de qo­lynan keletinin aı­typ jiger­lendiremin, – deıdi ol.

Sarapshymyz «Nege bizdiń qazaqstandyq ǵalymdar reıtıngi joǵary jýrnaldarǵa maqala jarııalaýǵa qınalady?» degen suraqqa kóp ýaqyt jaýap izdegen eken. Sóıtip munyń birneshe sebebi baryn anyqtapty.

– Árıne eń aldymen jas ǵalymdar­dyń jýrnal ındeksa­sııasy, jýrnal metrıkasy men kúmándi jýrnaldar ba­za­­syn tekserý jáne jýrnal iz­deý sekildi qarapaıym daǵ­dy­lardy meńgermeýi sebep bo­la­dy. Qalypty jaǵdaıda jýr­nal­ǵa maqala jarııalaý prose­dýrasy qandaı bolatynyn bi­lý de mańyzdy. Ekinshiden, em­­pırıkalyq zertteýge negiz­del­megen, túpnusqa málimet usyna almaǵan ári zertteý ádistemesi ál­siz túsindirilgen ma­qala ál­bet­te jaqsy jýrnal­darǵa kerek emes. Men áleýmettik jáne gý­ma­nıtarlyq ǵylymdar týra­ly aıtyp otyrmyn. Zert­teý­diń etıkalyq talaptarǵa saı júrgizilýi de – jýrnaldar qoıa­tyn talaptardyń biri. Bizdiń JOO-nyń kóbinde Etıka ko­mı­teti joq. Ýnıversıtet basshy­lary osyǵan nazar aýdarýy tıis. Úshinshi, biraz ýnıversıtet­te zertteý ádisteri jańasha standarttarmen oqytylmaıdy. Pán­­­derdiń tiziminde tur, bi­raq ókinishke qaraı, aty bar, za­ty joq. Stýdenttermen sóı­les­­kennen bilemin, JOO-da­ǵy 1-kýrs doktoranttaryna arnal­ǵan oqý baǵdarlamasynda «Zert­teý ádisteri» nemese «Zertteý fı­losofııasy» degen ádemi ataý­lar bar. Alaıda ony kim oqy­typ jatyr, sol pánnen sabaq beretin oqytýshynyń ózi zertteý­men aınalysa ma? Ol qandaı kásibı daıarlyqtan ót­ken? Mine, másele osydan shy­ǵady. Biz áýe­li ǵalymdar daıarlaýdaǵy túıt­kilderdiń túıinin tarqatyp alýymyz kerek, – deıdi L.Qarabasova.

Ǵalymnyń aıtýynsha, ǵy­lym­ǵa qadam basqandar bir nár­seni túsinip alǵany abzal. Jýr­naldar «ashyq qoljetimdi» (open access) jáne «jabyq qol­­jetimdi» (close access) dep eki­ge bó­linedi. «Jabyq» jaǵdaıda qol­­jetimdi jýrnaldardyń bá­­­­­ri­ne maqala shyǵarý tegin. О́ıt­keni mundaı jýrnaldar jazylymdy talap etedi. «Ashyq qoljetimdi»  jýrnaldarǵa jarııa­laý aqyly, biraq birden avtordan aqsha suramaıdy. Aldymen redak­sııa alqasy maqalanyń jaram­­dylyǵyn tekseredi de, resen­zııaǵa jiberedi. Ǵalymnyń ma­qalasy týraly qaraǵan bir­neshe resenzenttiń syn-pikiri kelýi kerek. Bedeldi basylymdarda maqalanyń shyǵýyn keıde ǵalymdar bir jylǵa deıin kútedi. Al «jyrtqysh jýrnaldarda» resenzııalaý júıesi joq jáne tez jarııalaıdy.

San sapany tómendetti

Ál-Farabı atyndaǵy Qa­zaq ulttyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, PhD doktor Jeksenbek Toqtarbaı dok­toran­týraǵa grant sanyn kóbeıt­ken­nen sapasyz kadr­lardyń sany art­qanyn aıtady.

– Men 2012 jyly doktoran­týraǵa qujat tapsyrǵanda 4 adam ǵana tústik. Qazir 60 adam túsedi. Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ǵylymı jetekshige qoıylatyn talaptardy kúsheıtti. Biraq sol talaptarǵa saı keletin mamandar óńirdegi JOO-da turmaq, ult­tyq ýnıversıtettiń ózinen tabyl­maı qalady. Árıne bar, degenmen olardyń sany kóp emes. Doktoranttar kóp, bárine bir­deı laıyqty jetekshi joq. Onyń ústine jetekshiliktiń jaýap­kershiligi joǵary, oǵan tó­lenetin qosymsha ústemeaqy óte tómen bolǵandyqtan, kóbi dok­torant alǵysy da kelmeıdi. Sodan amalsyz biliktiligi saı bolmasa da tabylǵan jetekshige jazady. Al ózi zertteý júrgizip, maqa­la jazyp, jarııalap kórme­gen adam ne úıretedi? Qazir dok­­torantýraǵa bólingen grant sa­nynyń artqanyna qýanyp júrmiz ǵoı, aqıqatynda bul sapany múlde túsirip jiberdi. Naq ǵylymdy qalaıtyndar emes, stı­pendııa úshin ǵana túsetinder kóp. Olar ádette stıpendııany alyp júrip oqıdy da, qorǵamaı ketip qala salady. Osy júıeni ózgertýimiz kerek. Memlekettik grantqa oqydy ma, mindetti túr­de ǵylymı taqyrybyn qorǵa­syn, qorǵaı almasa, grantty qaıtarýdy mindetteý qajet. Son­da ǵana naǵyz ǵylym jolyna túsýdi qalaıtyndar keledi. Qur ataq pen stıpendııa úshin oqı­tyn­dar jalǵan ǵylym jasaıdy, – deıdi J.Toqtarbaı.

Oqytýshy-ǵalymnyń pikirin­she, otandyq zertteýshi­lerdiń «jyrtqysh jýrnaldardyń» qaq­panyna ilinip qalýyna olardyń osy taqyryptaǵy tanymynyń tar­lyǵy, biliminiń jetispeýi sebep bolady. О́ıtkeni olar «Qan­daı jýrnalǵa jarııalaý kerek? Onyń jalǵan jýrnal ekenin qaıdan bilýge bolady, qalaı ajy­ratamyz?» degen salmaqty saýal­darǵa naqty jaýap bere almaıdy. Máselen, tájirıbeli ǵalymdardyń ózi «Q1», «Q2» bol­sa, keremet jýrnal dep oı­lap qalady. Basqa jaǵyn tek­ser­meıdi. Al kvartıli jaqsy bol­ǵanymen, h-ındeksi tómen ba­sy­lymdar bar. Mine, osy týra­ly jetkilikti bilim berilýi tıis.

– Joǵarydaǵy áriptesimniń só­zi­men kelisemin, joǵary bi­lim­nen keıingi bilim berýde al­­­­­dymen zertteý júrgizýge úı­­­­ret­­ken jón. Mysaly, men hı­­mııa fakýltetinde oqıtyn ma­­gıstranttarǵa «Ǵylymı jo­balar men zertteýlerdi uıymdas­tyrý jáne josparlaý» atty pán­nen sabaq beremin. Sonda stýdentterge, ıaǵnı bolashaq ǵa­lymdarǵa Scopus bazasyndaǵy jýr­naldarǵa taldaý jasaý jó­ninen dáris oqımyn. Al elimiz­degi kóp JOO-da mundaı pán oqy­­tylmaıdy, – deıdi bolashaq ǵa­­lymdardy oqytyp júrgen ǵalym.

 Talaptan talap týady

Osy oıdan keıin biz 2020-2021 oqý jylyna doktoranttar­dy daıarlaýǵa arnalǵan mem­lekettik grant sanyn qaradyq. Hımııa mamandyǵyna 100, fızıka salasyna 110, matematıka jáne statıstıkaǵa 60 grant bólingen. Al jyl saıyn 100 ǵylymı doktordy daıarlaıtyn 100 hımık-ǵalym bar ma? Mine, osydan-aq jyl saıyn ǵalymdardy emes, «jalǵan ǵa­lym­dardyń áskerin» ǵylymı «maıdanǵa» qosatynymyzdy anyq kórýge bolady.

Otandyq ǵalymdardyń áleýe­ti men sońǵy jaǵdaıdaǵy qar­­­qynyna taldaý júrgizetin maman elimizde tym tapshy. Solar­dyń biri – professor Bolat Keńesov. Onyń oıynsha, ǵyly­mı dáreje, ataq alýǵa nemese grant­tyq jobalar boıynsha esep­terdi tapsyrýǵa «jyrtqysh jýr­naldardaǵy» maqalalardy jaratpaı tastaý kerek. Sonda biraz másele ózdiginen sheshiledi.

– Bilim jáne ǵylym mı­nıstr­­­­ligi aqyryndap bul talapty engizip, «jyrtqysh jýr­naldardaǵy» maqalalardy esep­ke almaýǵa ýáde berip otyr. Ma­­­ńyzdysy jalǵan basy­lym­dar­daǵy ǵylymı eńbekterdi esh jerde, eshbir jaǵdaıda esepke almaı qoısa, kóp másele she­shimin ta­­bady. Budan bólek grant­tyq nemese baǵdarlamalyq-ny­­­sanaly qarjylandyrýdyń kon­kýrs­tyq qujattamasynda ashyq qoljetimdi basylymdar úshin tólemdi deldaldarǵa emes, tikeleı baspagerge ǵana jasaý ruqsat etilýi kerek. Sodan soń gý­ma­nı­­tarlyq ǵylymdar boıynsha halyqaralyq jýrnaldarda ma­qala jarııalamaı-aq dıssertasııa qorǵaýǵa múmkindik bergen jón. Mysaly, dıssertasııany Ulttyq memlekettik ǵy­lymı-tehnıkalyq sarap­tamanyń táýelsiz emtıhanynan keıin qorǵaýǵa jiberýge bolady. Bárinen buryn ǵalym­darǵa ajyratý ońaı bolý úshin bazadan shyǵyp qalý qaýpi jo­ǵary, kúmándi jýrnaldardy anyq­tap, onyń tizimin jarııalaý bo­ıynsha zertteý júrgizý qa­jet. Osy máselege qatysty zert­­­teý­shilerge tanymdyq trenıng­ter uıym­dastyrylýy kerek, – dedi B.Keńesov.

2018 jyly ataqty Nature ǵylymı jýrnalynyń saıtynda «Qytaı akademııalyq zań buzý­shylyqty joıý úshin keń aýqymdy reformalar júrgizedi» (China introduces sweeping reforms to crack down on academic misconduct) degen taqyryppen kólemdi jýrnalıstik maqala jarııalandy. Sonda Qytaı elinde otandyq jáne halyqaralyq sa­­pasyz jýrnaldardyń «qara tizimi» jasalatyny, sol tizim­degi basylymdarǵa shyqqan ma­qa­lalar qandaı da bir ǵylymı ataq nemese grant alýǵa jaramaıtyny, al «jalǵan jýrnalda» júrgen ǵalymǵa birinshi eskertý, ekinshi ret qaıtalansa jumystan shettetý qarastyrylatyny kór­se­til­gen. Iá, bul – kórshi mem­leket ázirlegen plagıatqa, aka­de­mııalyq alaıaqtyqqa qarsy kúreske baǵyttalǵan keshendi baǵ­dar­lamanyń bir parasy ǵa­na...

Osyndaı qadamǵa barý ja­ýap­­ty mınıstrlik úshin qıyn shyǵar. Biraq bul mate­rıa­­­ly­myzǵa arqaý bolǵan Scientometrics basylymynyń «Scopus-taǵy jalǵan jarııala­nym: elder ara­syndaǵy aıyrma­shy­lyq­tar tý­raly dálelder» atty zert­teýi­niń kirispesinde Qa­zaq­stan­nyń «jalǵan ǵy­lym» jasaıtyn el retinde kóringe­ninen aýyr emesi anyq. Eń bir kóńil­ge qaıaý túsiretini, osy jaǵ­daı Scopus bazasy men Web of science derekqoryndaǵy «Úzdik jarııalanym», «Eń kóp sil­teme» nomınasııala­rymen álem zert­teýshileriniń arasynda kósh bas­tap júrgen sanaýly ǵalym­da­rymyzdyń eńbegin joq­qa shy­ǵaryp tur.