Útirtóbe qalasy arheologııalyq kartaǵa engizilse...

Ejelgi qalanyń tarıhyn zerttegender Útir­tóbe oǵyzdardyń qalasy bolýy ke­rek degen pikirge kóbirek basymdyq beredi. Qala­shyqtyń ornalasýyna, tabylǵan jádigerlerge qarap, tarıhshylar onyń Syrdyń orta aǵy­sy boıyndaǵy ondaǵan qalamen uqsas­ty­ǵyn baı­qaǵan. Tarıhqa den qoısaq, Mah­mud­ Qashqarı oǵyz dáýiri kezinde Syr­dyń boıyn­daǵy qala mádenıeti da­mý satysynyń joǵary deńgeıinde bolǵa­nyn, Syrdarııanyń joǵary salasy Ke­les dalasynda «Oǵyzdar qonysy» (Deh ı gýzz) bolǵanyn, Shash aıma­ǵynda oǵyz­dar men qarluqtardyń ıslamdy qabyldaǵan taıpalary qonystanǵanyn ja­zyp ketken. Is­pıd­jab pen Shashtyń batys aımaqtary, onyń ishinde Utyrly da oǵyz­dar­dyń jerine kirgen.

Bul tek boljam ǵana. Sebebi kúni búginge deıin bul ejelgi qala­shyq­tyń orny kóńilden de, kózden de tasa bolyp keldi. «Qalany 1971 jyly Iý.F.Býrıakov, O.M.Rostovsev, keıin Syrdarııa arheologııalyq ekspedısııasy (jetekshi M.Qasenov) zerttegen. Qalanyń syrtyn 5-10 m-ge deıin sý shaıyp ketken. Sondyqtan onyń pishini saqtalmaǵan. Qazir­gi aýmaǵy 388×180 m, batystan shyǵysqa sozy­lyp jatqan tóbe. Jobasy útirge uqsaıdy. Qalanyń shyǵys bóligi 3-3,5 metrge deıin bıik, bul qala sıtadeli bolsa kerek. Onyń saq­talǵan aýmaǵy 80×80 metr. Al batys bóliginiń bıik­tigi – 1 metr. Sýmen shaıylýdyń saldarynan bıiktigi 1-2 m-lik jarqabaq paıda bolǵan. Ol jer­den tabylǵan ártúrli qurylys pen úı qa­l­dyq­tary, qysh ydys, kirpish, tas, temir synyq­taryna qaraǵanda qalany turǵyndar VII-XII ǵasyr­larda meken etken» deıdi Ýıkıpedııadaǵy málimetter.

Ejelgi qalanyń jer betinde saırap jatqan izderin 1930 jyldary Arystyń boıynan Maq­­taaralǵa kóship barǵan babam kórgen, ákem kórgen. 1940 jyldary, sol kezdegi 7-8 jas­­taǵy oıyn balasy ákem qalashyqtyń jer betinde saırap jatqan izderin kózben kór­ge­nin, jerdi 1 metr tereńdikke qazyp qalsa, syn­­ǵan qylysh, qumyra, tipti káriz sý júıe­le­riniń ábden totyqqan qaldyqtary shyǵa ke­le­tinin ertegideı etip aıtyp beretin. Osy óńir­­de burynnan turyp kele jatqan kónekóz qa­rılar Túrkistan oblysyndaǵy Asyq ata óńi­ri Útirtóbe, Myńtóbe, Kúltóbe dep atalatyn ejelgi qalalardyń ústinde ornalasqanyn, úl­­­ken qorymdar baryn, joǵaryda aty atal­ǵan ejelgi qalalardyń eski jur­tyn kóz­ben kór­genin, qalashyqtyń orny, qorymdar tegistelip, maq­talyq al­qaptar men sovhoz-kolhozdardyń astyn­da qalǵanyn kúni keshege deıin aıtyp keldi.

Útirtóbeniń ejelgi órkenıet tarıhynda orny bar qala bolǵanyn dáleldeıtin de­rek­ter kúni búginge deıin tabylyp jatyr. 2019 jy­ly Útirtóbeden 10 kılometr qashyq­ta, Syr­­darııa ózeniniń jaǵasynan 16-30 jas ara­­lyǵyndaǵy jas jaýyngerler jerlengen ejel­gi qorymnyń orny tabyldy. Jergilikti ar­heolog Amankeldi Turmanovtyń zertteýinde bul qorym H-HII ǵasyrǵa tıesili ekeni jáne ál­gi jaýyngerlerdiń shaıqasta qaza bo­lyp, birge jerlenýi múmkin ekendigi de aıtyl­ǵan. Ejelgi zırattyń eni – 200 metr. Qazba ju­­­mys­tary kezinde tabylǵan qulpytastaǵy jer­lengenderdiń aty-jóni, týǵan-ólgen jyldaryn kórsetken jazbalarǵa deıin óshpegen.

Útirtóbe qalashyǵynyń mańaıynda tura­tyn­ aýyl turǵyndary Syrdarııa ózeninde sý­ deń­geıi kóterilgen kezde adam súıekteri, qysh-qumyra qaldyqtary jer betine jıi shy­ǵyp qalatynyn aıtady. Bul derek óte erte za­man­daǵy qalalar Syrdarııa ózenin jaǵalaı or­na­lasqan degen pikirdi odan saıyn naqtylaı tú­sedi. Biraq mamandar ázirge bir toqtamǵa  kelýdiń qajeti joqtyǵyn, ol jerler­de qala­shyqtardyń orny bar degen sheshim shy­ǵarýǵa áli erte ekenin, áli de naqtylaı túsý qajet­tigin aıtyp, el-jurtty sabyrǵa shaqy­rý­men shek­telip otyr.

UǴA korrespondent-múshesi, professor Ońalbaı Aıashevtiń aıtqanyna den qoısaq, ortaǵasyrlyq Utyrly qalasyna júrgizilgen arheologııalyq qazbalar Útirtóbe qalasynyń ómir súrgen ýaqyty VIII-HII ǵǵ tıesili. Qala­nyń salyný kezeńi oǵyz dáýirine týra keledi. Oǵan qaladan tabylǵan jádigerler dálel.

–Útirtóbe óziniń jobasy jaǵynan óte erekshe qurylys. Qala damýynyń sharyq­taý shegi H-HII ǵasyrlar. Bul kezeń búkil Ortalyq Azııa men Qazaqstan qalalaryna tán. Qala bas­qa qalalarmen saýda jáne eko­nomıkalyq baı­lanysta bolǵan. Qaz­balardan tabylǵan qumyra, metall, zergerlik buıymdar basqa qala­daǵy jádigerlerge óte uqsas. Útirtóbe qala­sy geosaıası jaǵynan Uly Jibek jolynyń Syr­dyń sol jaǵalaýyndaǵy tarmaǵynda, to­ǵyz joldyń torabynda, qolaıly jerde or­nalasqan. Qalanyń qurylys jobasy da ortaǵasyrlyq qalalardyń jo­basyna sáıkes. So­ny­­men birge bir ereksheligi, qala syrtyndaǵy zı­rat­tyń orny ıslam dini qala turǵyndarynyń negiz­­gi dini bolǵandyǵyn kórsetetdi. Bul qa­la­­nyń qurylystary shıki kirpish pen qysh kir­pish­­ten salynǵan. Bul dástúrli qurylys Syr boıy qalalaryna tán. Útirtóbede syrttan kel­gen áshekeı zattar, shyny ydystardyń taby­lýy­ onyń Jibek jolynyń bir tarmaǵynda jat­­­­qan­dyǵyna dálel bolady. Uly Jibek jo­ly­nyń bir tarmaqshasy osy óńirden ótken dep esep­­teýge tolyq negiz bar, – deıdi Ońalbaı Aıashev.

Osy qalanyń tarıhyn zerttegen Marat Hase­nov óziniń jazbalarynda Útirtóbe Utyr­ly qalasynyń tarıhyn VIII-HV ǵasyrlar­daǵy qazaq jerinde ornalasqan qalalar tarıhy­nan bólip-jaryp qaraı almaǵan. M.Hasenov usynǵan derekterdi alǵa jyljytsaq, Shyń­ǵys han zamanyndaǵy ejelgi qala Sıtadel, Rabat jáne Shahrıstan dep atalatyn, úsh tarapqa jol bastaıtyn úlken qaqpalardan turǵan. Sonyń ekeýi Syrdarııa ózeniniń as­tyn­da qalǵan, al Rabattyń izi jer betinde. Jer­gilikti turǵyndardyń aıtýynsha ótken ǵasyr­dyń 60-jyldary salynǵan Shardara sý qoımasy sýynyń kóterilýinen qalany sel basa bastaǵan. Qazirgi kezde qala ústin qamys pen jyńǵyl basyp, jylda qalanyń mádenı qaba­tyn 1-2 metrge deıin sý shaıyp ketedi eken. «Eger sý osylaı shaıa berse, 15-20 jylda tarıhı qalanyń oryny tegis joıylýy múmkin» deı­di turǵyndar.

Ortaǵasyrlyq Útirtóbe qalasynyń geogra­fııalyq ornalasýy shynynda da zamanyn­da qalanyń áleýmettik-ekonomıkalyq, máde­nı damýyna qolaıly bolǵan. Arheo­logııalyq qazba jumystaryn júrgizgen ǵa­lym­dardyń málimetinshe, qaladan shyǵys, soltústik-shyǵysqa qaraı jol Syrdan ótip Chınachkentke (Shynaz), odan ári Ortalyq Azııanyń iri ortalyǵy – Shashqa (Tash­kent) barǵan. Al Syrdyń sol jaǵa­laýymen joǵary qaraı ór­legen jol Hojentke jetken. Syrmen tómen qa­raı júrgen taǵy bir negizgi baǵyt Sútkent qalasy arqyly ótip Oqsyzǵa (Vesıdj) bar­ǵan. Odan ári jol jan-jaqqa (Iаs­sy-Saý­ran-Syǵanaq, Ispıdjab jáne Ortalyq Qazaq­stan baǵyttary) tarmaq­talady. Al qaladan oń­tústik-batysqa qaraı «Jyzaq jolymen» shyqqan taǵy bir baǵyt Myrzanyń shólin basyp ótip, Jyzaqqa, odan ári Samarqan, Bu­hara asqan. Mine, osy ortaǵasyrlyq Útir­tóbe qalasy alǵashqyda Qazaqstan ar­heo­log­­teri tarapynan az zerttelipti. О́tken ǵasyr­dyń 60-jyldary júrgi­zil­­gen Shardara arheologııalyq eks­pe­­dısııasynyń zertteý aıasynan tys qalǵan. Bul ortaǵasyrlyq qala tip­ti Qazaq Sovet ensıklopedııasy, «Arheo­logıcheskaıa karta Kazahstana» (Almaty, 1960), «Svod pamıatnıkov ıstorıı ı kýltýry Kazah­stana v Iýjno-Kazah­stanskıı oblastı» (Almaty, 1994) at­ty irgeli basylymdarǵa da enbeı qalyp­ty. 1963-1971 jyldary О́zbek­stan Res­pýblıkasyna qaraǵan. 1971 jyly О́zbek KSR Arheologııa ınstıtýtynyń pro­­fes­sory Iý.F.Býrıakov bastaǵan Shash-Ilak arheologııalyq toby Útir­litóbe (Útir­­tóbe) qa­lasynda bolyp, onyń tarıhı-topo­grafııalyq qury­lymyn anyqtap, ártúr­li bólikterinde arheologııalyq qazba jumys­taryn júr­gizgen. Ortaǵasyrlyq qalaǵa alǵash nazar aýdaryp, zert­teýdi qolǵa alǵan Jetisaı qalasyndaǵy «Syrdarııa» ýnıversıteti boldy. Atalǵan oqý ornynyń «Otan jáne shetel tarıhy» kafedrasynyń professor-oqytýshylary Sabı­ra Apasheva men Myrzabaı Meıirbekovtiń dabyl kóterýimen ortaǵasyrlyq Utyrly (Útir­tóbe) qalasyna ýnıversıtet tarapynan qar­jy bólindi.

Ǵalym Sabıra Apashova Útirtóbe qalashyǵy arheologııalyq deńgeıde az zerttelgenin, buǵan osy óńirdiń 1970 jyldarǵa deıin О́zbek­stan­nyń qarýynda bolýy sebep bolǵanyn, osy taqyrypty zerttegen О́zbekstannyń Arheo­logııa ınstıtýtynyń professo­ry Iý.F.Býrıa­kovty Tashkentke izdep baryp, kezdeskenin aıtty. Biraq ózbek ǵalymy sol kezde óte egde jas­ta bol­ǵandyqtan, tolyqqandy málimet bere almapty. S.Apashovanyń aıtýynsha, Útir­­tóbe qalashyǵyn keshendi túrde zerttegen kezde ǵana Myńtóbe, Kúltóbe qala­larynyń syry ashylady. Biraq Útir­tóbe qalashyǵynyń Qazaqstannyń arheo­logııalyq kartasyna enbeı qalýy onyń tarıhyn tereńdete, indete zert­teý­ge kóp ke­der­gi keltiredi eken. Tarıh­shy­nyń aıtýynsha, Syrdarııanyń jaǵa­syn­da, maqtaly alqaptyń ortasynda qala­shyq orny­nyń saqtalyp qalýy – Táńirdiń syıymen bir­deı. Endigi min­det qalanyń jer astynda tyǵy­lyp jat­­qan eski jurtyna qazirgi zamanǵy teh­no­­logııanyń kómegimen barlaý jasaý, qun­dy oryn­dar tabylsa, ony memleket ıeligine qaıtarý.

–Útirtóbeniń eki bóligi Syrdarııanyń as­tyn­da qaldy. «Syrdarııa» ýnıversıteti qal­ǵan bóligine arheologııalyq qazba jumys­ta­ryn júrgizý úshin jyl saıyn 3-4 mln teńge bó­linedi. Syrdarııanyń erneýinen asyp-tógi­letin kezi bolady. Biz ózen tynyshtalyp, jer qurǵaǵan kez­de qazba jumystaryn bastaımyz. Qala­nyń kóp bóliginiń orny jeke­men­shik úı qurylysynyń, maqta alqap­tary­nyń astynda qaldy. Olarmen kelis­sózder júrgizip, qajet bolsa memleket ıeligine qaıtaryp, qa­lashyqtyń zert­teý ornyn keńitetin kez kel­di. Útir­tóbe, toǵyz joldyń torabynda or­­na­lasqan, Syrdarııa arqyly sý jo­ly­men de jan-jaqpen baılanys or­na­týǵa múmkindigi bar qala bolǵany anyq. Arheologııalyq kartaǵa kirse, álem­dik tarıhtan Útirtóbege baılanysty derekterdi izdestirýge de múmkindik týar edi,  – deıdi  S.Apashova.