Budan birneshe jyl buryn «Egemenge» «Satynyń sánin keltirgen Ottonyń on balasy» degen maqala jazǵan edik. Sol bir maqala Ottolar áýletin qatty qýantyp, ótkenniń aýyrtpalyǵyn bir sát umyttyrǵandaı boldy. Tipti bizdiń jazǵan maqalamyz Germanııaǵa deıin jetkeni bar. Gross Ottonyń úlken uly Albert Gross ótken ǵasyrdyń 90-jyldary sol jaqqa kóship ketip, ornyǵyp qalǵan edi.
Naýryz merekesi qarsańynda Germanııada turatyn Albert Gross pen áıeli Marııa apaı esimizge tústi.
– Albert pen Marııa Germanııada ózderi bir qazaqy otbasy bolyp otyr ǵoı. Áıtpese, ol jaqta quda-qudaǵı, quıryq-baýyr jeý degendi nemister qaıdan biledi? – dep marqum Otto aqsaqal sol kezde bizdi bir kúldirip alyp edi.
– Naýryz merekesi qutty bolsyn! Germanııada turatyn ata-anań Naýryz merekesin qalaı atap ótedi? – dep biz Albert aǵanyń qyzy Galınamen habarlastyq.
– Qutty bolsyn! Aýylda ósken, qazaqtyń tilin, salt-dástúr, ánderin biletin ákem Albert te, anam Marııa da barlyq merekeni atap ótedi. Qazir Naýryzǵa daıyndalyp jatyr. Anam et, baýyrsaqty jıi pisiredi. Aǵashtan jasalǵan et salatyn astaýy bar. О́zderi «úlken as» dep ataıdy. О́zge elde tursa da, qazaqtyń ulttyq taǵamdaryn daıyndaýdy, et asýdy, baýyrsaq pisirýdi umytqan joq. Bir-birimizdi Naýryz meıramymen quttyqtaımyz, – deıdi Galına.
Al biz sóz basynda esimin ataǵan marqum Gross Otto aqsaqalmen 2006 jyly Maı aýdanyndaǵy Abaı aýylyna baryp áńgimelesip, aıtqandaryn jazyp alǵan edik.
Aýylǵa barǵanda kórgenim áli esimde: baýyrsaq, maı, qurt, irimshik, qospa, qazy-qarta toly dastarqan. Soǵym soıady. Qazaqy dóńgelek ústel, tynys-tirshilik, qora-qopsy, ishken tamaq, sóılegen sóz – bári de nemis otbasynyń naǵyz qazaqy shańyraq ekenin ańǵartady.
1941 jyldary Qyrymnan jer aýdarylǵan basqa da nemis otbasylarynyń arasynda Otto Gross pen Erıka Dývstyń ata-ana, týǵan-týystary da boldy. Ata-analary jol ústinde qaıtys bolady, qaı jerde qaıtty, qaıda jerlendi – Otto atamyz ol jaǵynan beıhabar. Baýyry ekeýi múlde panasyz qalady. Ol kezde Otto 13 jasta. Aǵasy, nemere aǵaıyndarymen birge burynǵy ataýy Saty, osy kúngi Abaı aýylyna keledi.
Osy aýylda Otto men Erıka 1949 jyly qosylyp, otbasyn qurady. Saty aýylynyń sánin keltirip, 7 ul men 3 qyz ómirge keledi. Qazaqtar sııaqty nemister de «balajan halyq» atanady. Báıbishesi Erıka ekeýi ul-qyzdaryn ósirip jetkizdi.
– Aýylǵa kelgende atam men baýyryn, ıaǵnı eki jetim balany qazaqtar baýyrlaryna basyp, meıirimdilikpen qarsy alypty. Bastaryna túsken osy bir qıyn ýaqyt jaıynda apam men atamnan jıi estidim. Olar: «ár úıdiń sharýasyna kómektesip, balalarmen oınap júrip-aq qazaq tilin úırendik. Qazaq – balajan, malsaq halyq», dep aıtýshy edi únemi. Atam Otto da, apam Erıka da ómir boıy ózderin «qazaqpyz» dep, qazaqtyń salt-dástúrin, yrym-tyıymdaryn qatań saqtap ótti. Bizge de aıtyp júrdi, esimizde qalsyn degenderi ǵoı, – deıdi nemereleri, oblys ortalyǵyndaǵy №43 mekteptiń muǵalimi Inga Gross.
Ol Abaı aýylyndaǵy qazaq mektebin bitirip, ýnıversıtettiń qazaq fılologııa fakýltetin támamdaǵan. Jubaıy Suńǵat ekeýi eki ul tárbıelep otyr.
– Atamnyń Germanııada turatyn úlken uly Albert aǵam elge kelip turady. Qyzy Galına joldasy Dıdar ekeýi qazir Pavlodar qalasynda, al uly Evgenıı Germanııada turatyn Raýshan degen qazaq qyzyna úılendi. Bári de qazaqsha biledi. Elden alysta tursa da, salt-dástúr, túrli joralǵy, merekelerdi atap ótedi. Qazaqsha ánder aıtady. Byltyr aǵamyz 70 jasqa tolǵanda qyzy Galına shapan, qamzol, túrli oramal toly qazaqy qorjyn aparyp, toıbastar syıyn toltyryp, shashý shashyp qaıtty, – deıdi Inga.
Aıtpaqshy, Ottonyń on balasynyń bári de aýyldaǵy qazaq mektebinde bilim aldy. Úlken kelinderi Marııanyń tórkini ǵana ózge ult demeseńiz, Otto men Erıkanyń basqa qudalarynyń bári qazaqtar: Albert-Marııa, Evgenııa-Tóleýtaı, Ivan-Bahytnur, Valentın-Roza (marqum), Svetlana-Nurlybek, (marqum) Raıngold-Jannat, Sergeı-Elvıra, Alına-Jaras, Aleksandr-Avgýsta, Vladımır-Juldyz. Barlyǵy da týys-týǵan, quda-jekjat bolyp osy Satynyń jerinde máńgilikke qaldy. Aýyldyń aqsaqaly atanǵan Ottonyń ul-qyzdary bul kúnde búkil Maı aýdany qurmetpen aıtatyn úlken áýletke aınaldy.
– Naýryz qutty bolsyn, jerlester, qazaqstandyqtar! – dedi biz habarlasqan kezde Albert Gross sonaý Germanııadan elge quttyqtaý sálemin joldap. – Alysta júrsek te, balalyq, jastyq shaǵymyz ótken Saty dalasy, Abaı aýyly, týǵan el, jerimiz júregimizde. Naýryz aıy berekeli bolsyn! Ákemiz ylǵı aıtatyndaı, mal-jan aman, elimiz tynysh bolsyn!
Pavlodar oblysy,
Maı aýdany