Qazaqtyń ulttyq taǵamdaryn eýropalyq úlgide meıramhanaǵa saı etip ázirleýdi úsh jyl buryn qolǵa alǵan Muhtar Toıbazarov degenine jetti. Ult múddesi úshin eńbek etip júrgen belgili restorator О́skemenniń ortasynda ulttyq meıramhana ashqan.
Joq, buǵan deıin de О́skemende ulttyq dámhanalar bolmady emes, bolǵan. Biraq ǵumyrlary uzaqqa barǵan joq. M.Toıbazarovtyń pikirinshe, qazaqy stıldegi meıramhana ashqanyńmen, zaman úlgisinen qalmaýǵa tyrysý kerek. Máselen, etegin súıretip shapan kıip júrgen kim bar, «babam atqa mingen» dep tulpar taqymdap, asfaltta shaýyp júrgen de eshkim joq... Demek, ulttyq ashanany da zaman úlgisine ıkemdeý qajet. Bul degenimiz, qazaqy qundylyqty joqqa shyǵarý emes, kerisinshe qoǵamnyń suranysyna qaraı usyný, umtylyp bara jatqan taǵamdardy nasıhattaý.
– Eki-úsh jyl buryn О́skemende qazaqtyń ósip-órkendep kele jatqanyn baıqadym. Demografııalyq jaǵynan ǵana emes, álemdik deńgeıdegi jetistikterge qol jetkize bastady. Bir sózben aıtqanda, bizge dúnıe júziniń nazary aýdy. Sol úshin de ulttyq taǵamdardy zertteı bastadym. О́ıtkeni, týrızm ulttyq ashanasyz bolmaıdy. Qazaqtyń jeri dep kelgen sheteldik ózge ulttyń ashanasynan tamaqtansa, qazaqtyń qonaqjaılyǵyna syn, – deıdi restorator.
Ulttyq taǵamdardy zertteı otyryp, gastranomııalyq keshki as uıymdastyra bastaǵan. Eki jyl sol baǵytta jumys isteı kele, qoljetimdi baǵamen meıramhana ashýdy oılastyrǵan. Kásipti dóńgeletýge eldegi karantın kedergi jasaǵanymen, bilikti kásipker tyǵyryqtan shyǵa bildi.
– Bul joba boıynsha kóp oılandym. Ataýyn da erekshe ataǵym keldi. Aqyldasa kele ulttyq meıramhanamyzdyń atyn Qurt&Wine dep qoıdym. Ulttyq taǵam desek, tilimizge qurttyń qyshqyl dámi keledi. Bir jaǵynan birizdi ataýlardan qashtym. Sondaı-aq ishki ıntereri de erekshe bolǵanyn qaladym, – deıdi Muhtar Toıbazarov meıramhana ishine kóz júgirtip.
Rasynda, ishki ıntereri de usaq-túıegine deıin oılastyrylǵan. Tuskıiz, alasha-syrmaq, quraq kórpelerdiń bári-bári sheberlerdiń qolynan shyqqan. Ár buryshta turǵan sandyqtar da álem-jálem emes, kóneniń kózderi. Keıbireýi ǵasyr sandyq eken. Onyń bárin meıramhana qojaıyny aýyl-aýyldaǵy aǵaıyndardan jınastyryp júr. Kireberiste turǵan asadal deı-tuǵyn kıiz úı jıhazy bul kúnde tipten umyt bolǵan. О́zge óńirlerdi bilmeımin, О́skemende solaı. Al ony Muhtar Toıbazarov ydys-aıaq jınaý úshin arnaıy jasatyp qoıǵan. Kóneniń kózin qaıta jańǵyrtý degen osy. Jańǵyrtý degendeı, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy da bos uranmen dóńgelek ústel basyndaǵy áńgimede emes, dál osylaı júzege asý kerek-ti.
Umyt bolyp bara jatqan qazaqtyń ulttyq taǵamdary da M.Toıbazarovtyń dastarqanynan tabylady. Basqasy basqa, Zaısannyń tarysy qosylǵan kúreń shaıdyń ózi til úıiredi.
– Baıqasańyzdar, ulttyq meıramhanalardaǵy as mázirinde 95 paıyz ózge eldiń taǵamy. Ata-babamyzdyń dastarqanynda káýap, laǵman, manty, palaý bar ma edi? Naǵyz qazaqtyń taǵamy – et, qara qýyrdaq, qurt-maı, baýyrsaq taǵy basqasy. Sanaýly ǵana. Oǵan eshkim renjimesin. Shyndyq sol. Al biz osy taǵamdar negizinde mázirimizdiń aıasyn keńeıttik. Máselen, mıpalaýdyń túr-túrin ázirleımiz. Biraq ata-baba jolymen ortaǵa bas qoıyp, mıyn ashyp, eshkim mıpalaý jasap otyrmaıdy. Meıramhana úlgisinde aldyńyzǵa daıyn keledi. Barlyǵy zamanǵa saı, – deıdi meıramhana qojaıyny.
Árıne, sheteldik týrıstke qoıdyń basyn tartsa, basqasha qabyldaýy múmkin. Eger quda kútemiz dep nıet bildirgender bolsa, aspazdar bas-jambasyn, kúıeýbalaǵa tósin asyp, daıyn otyrady. «Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» demekshi, qalaı da zaman yǵyna qaraı yńǵaılaný kerek.
Osy tusta aıta keterligi, Muhtar Toıbazarov qazaqtyń ashanasy kedeı deýden aýlaq. Kópshilikke usynatyn taǵamdardyń shekteýli ekenin ǵana alǵa tartty. Salystyratyn bolsaq, orys ashanasynyń da aıasy tar. Ashy oramjapyraq, sańyraýqulaq, tandyr nan, borsh... Boldy-aý deımin. Tek olar osy negizde ulttyq as-mázirlerin keńeıtip, Máskeýdiń ortasyndaǵy 82 qabatty «Moskva-sıtı» ǵımaratynyń bıiginde ulttyq ashanalaryn ornalastyrǵan. Ishine orystyń tandyr peshin qoıǵan. Sonysymen maqtanatyn kórinedi.
Muhtar Toıbazarovtyń aıtýynsha, meıramhana bıznesi damyǵan elderdiń ózinde ulttyq ashana tóńireginde daý-damaılar kóp bolǵan kórinedi. Sóıtip baryp, ózderiniń ulttyq taǵamdaryn qalyptastyrǵan. Qazaq ta sodan ótip baryp, ulttyq meıramhanasyn jolǵa qoıýy tıis. Eń bastysy, meımanǵa usynǵan taǵamnyń dámi qazaqylyqtan alystamasa boldy. Qurt&Wine aspazdarynyń ustanymy da sol, taǵamdar eýropalyq úlgide usynylǵanymen, dámin joǵaltpaý.
– Bile-bilsek, orys ultynyń borshy men oramjapyraǵynan dám tatý úshin eshkim arnaıy Máskeýge barmaǵan. Osydan 7 jyl buryn olar da ulttyq ashanasyn qolǵa aldy. Apalary jasaǵan sanaýly taǵamdaryn ózgertti. Biz de soǵan jetýimiz kerek. Týrızm úshin de, qazaqtyń minezin kórsetý úshin de ashana bıznesin damytýymyz kerek, – deıdi ulttyq ashananyń janashyry.
Biraq mundaǵy taǵamdardyń kóbi etten turatyndyqtan baǵasy da anaǵurlym arzan emes. Tipti tamaqtaný úshin emes, tátti baýyrsaq pen tary shaıdan dám tatý úshin de kirip shyǵýǵa bolady. Noýtbýgińdi alyp kelip, jumys isteı otyryp shaı ishseń de eshkim qoı demeıdi.
Sondaı-aq munda kelgenderdiń kóbi kıiz úı úlgisinde jasalǵan foto aımaqta sýretke túsedi. Kıiz úı zamanaýı úlgimen ushtastyryla jabdyqtalǵan. Taǵy bir qyzyǵy, shatyr astyndaǵy toıdyń atmosferasyn sezindirý úshin tórge eski kilem ilip, betine maqtamen qos aqqýdy beınelegen. О́r jaǵyna «Qazaqtyń toıy bitpesin» dep tilek jazǵan. Áýmın dedik ishteı. Ulttyq taǵam umyt qalmasyn dep is bastaǵan Toıbazarovtyń toıy tarqamasyn ámanda.
О́skemen