AQSh-Qytaı: Alıaskadaǵy kelissóz nátıjesi qandaı?

Ekijaqty kelissózderge AQSh tarapynan memlekettik hatshy Entonı Blın­ken men ulttyq qaýipsizdik keńesshisi Djeık Sýllıvan, Qytaı jaǵy­nan syrt­qy ister mınıstri Vang I men kom­mý­nıstik partııanyń eń joǵary laýazymdy dıplomaty Iаn Szechı qatysty.

Jıyn barysynda eki jaq ta bir-birin sózben soıyp salýǵa tyry­syp, kemshilikterin jipke tizdi. Kiris­pe sóz sóılegen E.Blınken «AQSh kelis­só­z­der kezinde Qytaıdyń áreket­­te­­rine alań­daý­shylyq bildi­re­di. Ásirese, Shyń­jan­­daǵy, Gonkongtaǵy, Taıvan­daǵy má­seleler, AQSh-qa jasa­lǵan kı­bershabýyl, sondaı-aq odaq­tastarymyzǵa ja­salǵan eko­no­mı­kalyq qysymdy kó­te­remiz», dedi.

Qytaı tarapy da qarap qal­ǵan joq. Iаn Szechı óz sózinde Va­shıngtondy áskerı áleýeti men qarjylyq artyqshylyǵyn paıdalanyp, basqa elderden asyp túsýge um­tylady dep aıyptady. Sondaı-aq Aq úı ákimshiliginiń sheshimderin Qytaıǵa shabýyl jasaýǵa teńedi. Adam quqyǵy máselesin qozǵaǵan Iаn myrza AQSh-ta qara násildi azamattar «qynadaı qyrylyp» jatqanyn aıtty.

Joǵaryda aıtylǵannyń bári – kelis­sóz­diń jýrnalıster tamashalaı alǵan bóligi ǵana. BBC arnasynyń ha­bar­­laýynsha, kelissóz jabyq esik jaǵ­da­ıyn­da ótip, belgilengen ýaqyttan asyp ketken. Tipti medıa aldynda ádep saq­taǵan dıplomattar esiktiń arǵy ja­ǵyn­da bir-birin aıamaǵan kórinedi.

Bir qyzyǵy, E.Blınken buǵan deıin aıtylyp júrgen ózekti máselelerdi kóter­di. Beı­jiń bıliginiń Shyńjandaǵy mu­sylmandardy qýdalaýy týraly birinshi ret aıtylyp otyrǵan joq. Byltyr AQSh-tyń sol kezdegi memlekettik hatshysy Maık Pompeo Qazaqstanǵa arnaıy issaparmen kelip, Qytaıdan saqtanýdyń mańyzyn jetkizgen-di. Ol áńgime barysynda Qazaqstan shekarasyna taıaý mańdaǵy Shyńjan avtonomııalyq aýdanynda mu­sylman uıǵyrlar men etnos­tyq qazaqtarǵa Qytaıdyń kom­mýnıstik partııasy qysym kór­setip otyrǵanyna alań­daǵan. AQSh búkil memleketti Qy­taı­dyń qýdalaýyn toqtatýyn talap etýge qosylýǵa shaqyratynyn, osy elden qashqandarǵa saıası pana usynyp, bos­qyn már­te­besin berýdi suraıtynyn jet­kizgen.

Taıvan máselesi de áli ózek­ti­ligin joǵaltqan joq. Qazirgi tańda Taıvan – BUU tarapynan moıyndalmaǵan memleket. Zań júzinde Qytaıdyń menshigi sanalady, biraq is júzinde táýelsiz el. Qytaı bıligi áli kúnge deıin Taıvandy óz aımaǵy sanaıdy. Sol sebepti «bir el – eki júıe» bastamasyn qoldaýdy kózdeıdi. Biraq taıvandyqtar mundaı jobaǵa múldem qarsy.

Gonkong taǵdyryna kelgende de Qytaı tarapy óz saıasatyn júrgizip otyr. Máselen, byl­tyr Gonkongqa qa­tys­ty zań shyǵaryp, avtonomııalyq aı­maq­­tyń biraz erkindigin shektep tasta­ǵan.

Qytaıdyń zańy syrtqy saıa­sat pen qorǵanys salasyn­da ǵana júredi deme­se­ńiz, Gon­kong­tyń jeke zań júıesi, par­­lamenti jáne atqarýshy bıligi bar. Munda Qytaıǵa qarsy narazylyq aksııalary jıi ótedi. Sondyqtan Gonkong parla­mentine zań shyǵartý arqyly Qy­taıǵa óz josparyn júzege asyrý qıyn. Degenmen Gonkong za­ńynyń 18-baby boıynsha Qytaı bıligi aımaqqa jal­py­ult­­tyq zań shyǵarýǵa múmkindik beredi.

Zańnamanyń osy álsiz tusyn utym­dy paıdalanýǵa tyrysqan Beıjiń Gonkongtyń quqyqtyq júıesin jetil­di­rý týraly she­shim qabyldap, ony zań­ǵa aınal­dyrý úshin tıisti mekemege ji­berdi. Qysqasha aıtqanda, Qytaı avtonomııalyq aımaqtyń már­tebesin túbegeıli ózgertetin zań­dy qabyldaýǵa bir qadam qaldy.

AQSh pen Qytaıdyń basy birikpeıtin másele munymen shektelmeıdi. Este­rińiz­de bolsa, 2018 jyly AQSh tarapy Qytaıdan keletin 1300 túrli ónimge salynatyn salyqty 25 paıyzǵa ósirgen bolatyn. О́z kezeginde Qytaı tarapy da muhıttyń arǵy betinen keletin taýar­­larǵa qoıylatyn tarıfti kó­terip jiber­di. Osylaısha, álem­niń eki alyp ekono­mıkasy arasynda «saýda soǵysy» tutan­ǵan-tuǵyn.

Búginde bul «saýda soǵysynyń» saldary eshkimge ońaı tıgen joq. Tipti AQSh pen Qytaıdan bólek, basqa memleketter de onyń zardabyn tartty. Ásirese, koronavırýs pandemııasy kezinde onyń teris saldary qatty baıqaldy.

Eki memleket Ońtústik Qy­taı teńi­zi­ne baılanysty da jıi arazdasyp qalady. Onyń úlken máni bar. Sebebi atalǵan teńiz aýmaǵynda kómirsýteginiń mol qory tabylyp, munyń ózi bir kezde báseńdeı bastaǵan geosaıası jaǵdaıdy qaıta shıe­le­nistirip jiberdi. Sondaı-aq Ońtústik Qytaı teńizi balyq qoryna da baı. Buǵan qosa, osy sýlar arqyly jylyna orta eseppen 5 trıllıon dol­lar­dyń júgi tasymaldanady eken. Iаǵnı qaı turǵydan alyp qarasańyz da, Oń­tús­tik Qytaı teńiziniń geosaıası máni asa joǵary.

Beıjiń bıligi talaı márte Ońtústik Qytaı teńizi aýmaǵy tolyqtaı Qytaı­dyń terrıto­rııasy bolyp sanalady dep málim­dedi. Al AQSh teńizdiń ha­lyq­aralyq ortaq sý joly már­te­besin qorǵaý qajet ekenin alǵa tartady. Son­dyqtan Qy­taı­dyń bul aımaqtaǵy áre­ket­­terin halyqaralyq quqyqqa qaıshy dep esepteıdi.

Qysqasy, Qytaı men AQSh-tyń ara­syn­daǵy kelispeýshilik kóp. Alıaskada ótken kezdesý osy máselelerdi sheshýge baǵyt­tal­ǵan edi. Alaıda alǵash­qy kelissózdi jemisti aıaqtaldy dep aıtý qıyn. Jıyn barysynda taraptar joǵa­ry­da aıtyp ótken máselelerge qaıta toqtalǵan.

Oǵan qosa, Vashıngton kelis­sózderden bir kún buryn Qytaıdyń birqatar kompanııasy men laýazymdy tulǵasyna sank­sııa jarııalady. Bul da qytaılyq tarap­tyń qıtyǵyna tıgeni anyq.

Aıtpaqshy, Alıaskadaǵy jıynnan keıin Qytaı da, AQSh ta ózderine jaqtas izdeýge kiristi. Máselen, Reseıdiń syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov naý­ryz merekesi tusynda Qytaıǵa is­saparmen barsa, AQSh-tyń memlekettik hatshy­sy E.Blın­ken Brıýsselde NATO-nyń jıynyna qatyspaq. Qoryta aıtqanda, endigi jerde saıasat sahnasy eki polıarly álemge aınalmaq.