Alashtyń ardaqtysy, kórnekti memleket qaıratkeri Álıhan Bókeıhan − qazaqtyń dástúrli halyq sharýashylyǵyn jan-jaqty júıeli zerttegen tuńǵysh ekonomıst-ǵalym. Ol – joǵary ekonomıkalyq bilim alǵan alǵashqy qazaqtardyń biri. Sonyń bir dáleli, 2018 jyly Sankt-Peterbýrg memlekettik orman ınstıtýtynyń bas ǵımaratynda «Álıhan Bókeıhan 1890-1894 jj. oqyǵan» degen estelik taqta ornatyldy.
Álıhan Bókeıhan dala órkenıetiniń dástúrli sharýashylyǵyn zertteýge tikeleı atsalysty. Ol qazaq halqynyń bolashaǵy, erteńi aýyl sharýashylyǵyn damytý arqyly aıqyn da jarqyn bolatynyn boljaı bildi. Dástúrli dala sharýashylyǵy men jer máselesi qazaqtardyń ult bolyp qalýdaǵy basty qundylyǵy ekenin jete uǵyndy jáne osy baǵytta kóptegen ǵylymı eńbek jazdy.
Ult kósemi Álıhan Bókeıhan qazaqtardyń dala órkenıeti sharýashylyǵynyń ekonomıkasyn zerttep, eńbekter jazǵany teginnen-tegin emes. Onyń túp-tamyry tekti jerden shyǵýy, ósken orta, ata-babadan, áke-shesheden alǵan tálim-tárbıesinde jatsa kerek.
Zertteý derekterine júginsek, Álıhan Bókeıhan 17 jyldaı bilim alǵan. Ol Sankt-Peterbýrgtegi ımperatorlyq orman ınstıtýtynda alǵan ekonomıkalyq bilimin qazaq halqynyń ulttyq múddesin qorǵaý baǵytynda jumsaýǵa ózine maqsat etip qoıdy. Onyń Reseı ákimshiliginiń sol kezdegi otarshyldyq saıasatynyń qıturqy áreketterinen japa shekken qazaqtardyń aýyr tirshiligin, sharýashylyq kórinisterin sıpattaǵan maqalalary tek Omby, Orynbor, Semeı, Troıskte ǵana emes, otarshyl ımperııanyń qos astanasy – Sankt-Peterbýrg pen Máskeýde shyǵatyn gazet-jýrnaldarda jaryq kórip otyrdy.
Eń birinshi maqalasy 1889 jyly 12 mamyrda shyqqan. Ol 1889-1927 jyldar aralyǵynda «Izvestııa Zapadno-Sıbırskogo otdela», «Kırgızskaıa stepnaıa gazeta» – «Dala ýálaıaty gazeti», «Golos stepı», «Irtısh», «Omıch», «Stepnoı pıoner» (Omby), «Qazaq gazeti» (1913-1918 jj.); «Osoboe prıbavlenıe k «Akmolınskım oblastnym vedomostıam», «Semıpalatınskıe oblastnye vedomostı», «Semıpalatınskıı lıstok», «Rýsskoe bogatstvo», «Rýsskaıa mysl», «Jızn», «Pamıatnaıa knıjka Semıpalatınskoı oblastı», (Semeı), «Týrkestanskıe vedomostı» (Tashkent), «Rech», «Slovo», «Syn otechestva», «Nasha jızn», «V mıre mýsýlmanstva», «Mýsýlmanskaıa gazeta», «Rýsskoe bogatstvo», «Rýsskaıa mysl», «Sıbırskıe voprosy» (Sankt-Peterbýrg), «Aıqap» (1911-1915 jj., Troısk) syndy basylymdarda óz kózqarasy men synı pikirlerin jarııalap otyrdy.
Álıhan Bókeıhan qazaq halyq sharýashylyǵynyń ekonomıkalyq jaǵdaıy týraly «Materıaly po ekonomıcheskomý obsledovanııý raıonov Sıbırskoı jeleznoı dorogı. Jıvotnovodstvo. Ovsevodstvo v raıone Zapadnogo ýchastka Sıbırskoı jeleznoı dorogı» (1904) jáne «Materıaly po ekonomıcheskomý obsledovanııý raıonov Sıbırskoı jeleznoı dorogı. Skotovodstvo (krýpnyı rogatyı skot) v raıone Zapadnogo ýchastka Sıbırskoı jeleznoı dorogı» (1905) degen óte qundy eki monografııalyq eńbek jazǵan.
Álıhan Bókeıhanovtyń ekonomıkalyq kózqarasynyń qundylyǵy – ol týǵan halqynyń quqyǵyn qorǵaýdy aldyna maqsat etip qoıyp, otarshyldarǵa qarsy qoǵamdyq-saıası jáne ekonomıkalyq kúres kózqarasyn qalyptastyrdy. Jer men múlikke qonys aýdarýshylar ıelik etip jatqanyn, dástúrli halyq sharýashylyǵy kúrdeli ózgeriske ushyraǵanyn kóre bildi. Bul máseleni tereń zerdelep, ekonomıkalyq baılamdarmen jiliktep kórsetti. Reseı patshasy uıymdastyrǵan ekspedısııalarǵa óz ótinishimen qatysyp, naqty statıstıkalyq, ekonomıkalyq derekter negizinde qazaq sharýashylyǵynyń kórinisin qaǵaz betine túsirdi. Sondaı-aq dala ekspedısııasynyń zertteýlerin aıqyn jáne naqty dáleldermen, tujyrymdamalarmen tolyqtyryp, ashyq baspasóz betterinde jarııalap otyrdy. Ekonomıst retinde qazaq dalasynda qoı jáne iri qarany ósirýdiń baǵzydan kele jatqan jaqsy dástúri qalyptasqanyn, adam men tabıǵat arasyndaǵy baılanystyń úılesimdiligi saqtalǵanyn da dáleldeı otyryp, qundy dúnıeler jazdy. Qazaqtyń tuńǵysh statıst-ǵalymynyń qazaqtyń jeri men mal sharýashylyǵy týraly kólemdi, kópjaqty ǵylymı monografııalyq zertteýleri áli kúnge deıin ózektiligin joıǵan joq.
Sanaly ǵumyryn jáne kúsh-qaıratyn týǵan halqynyń ıgiligine arnaǵan memleket qaıratkeri dástúrli halyq sharýashylyǵynyń quldyraýyna tosqaýyl qoıý maqsatynda quqyqtyq máselelerdi jıi kóterdi. Matematıkalyq tereń bilimi arqyly eldiń turmys-tirshiligin sıpattaıtyn ekonomıkalyq kórsetkishterdi jarııalap, qazaq halqyn ata-baba jerinen aıyrmaý baǵytynda tereń nasıhat júrgizýdi aldyna maqsat etip qoıa bildi. Ol qazaq ólkesiniń sol kezde zerttele qoımaǵan salalaryn qaýzap, shynaıy jáne obektıvti kózqarasyn kórsetti.
Qazirgi ýaqytta Álıhan Bókeıhanovtyń ekonomıka salasyndaǵy ǵylymı-zertteý eńbekteri ulttyq ekonomıka ǵylymynda da ózindik sıpatymen daralanyp otyr.
Alashtyń birtýar perzenti Álıhan Bókeıhannyń qazaq sharýashylyǵynyń ekonomıkasyn zerttep jazǵan eńbekteri, kótergen máseleleri men bastamalary búgin de erekshe suranysqa ıe. Onyń ekonomıkalyq eńbekteri dala halqynyń halyq sharýashylyǵy salasyn túbegeıli zerttegen qundy ǵylymı jumysqa jatady. Týǵan halqynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn tereń túsine otyryp jazǵan ekonomıkalyq týyndylary, ondaǵy ıdeıalary men tujyrymdamalary ómirsheńdigin dáleldep, zamanmen birge jańaryp, túrlenip keledi.
Ońalbek ABRALIEV,
professor, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory