Adamzat tanymyn tereńdetken ǵylymı-tehnologııalyq revolıýsııalar haqynda

Aıtsa-aıtqandaı-aq, búgingi tańda ǵylymǵa negizdelgen agrotehnıkalyq jetistikterdiń arqasynda álemniń oza damyǵan elderindegi fermerlerdiń 2 pa­ıyzy ǵana jahandyq azyq-túlik qorynyń teń jartysyn óndiretini belgili. Sondaı-aq Birinshi dúnıe­júzilik soǵystyń aldynda brıtan­dyq­tardyń bir akr (4047 sharshy metr) jerden óndiretin bıdaı ónimi úndistan­dyqtarmen salystyrǵanda eki jarym ese artyq bolsa, 1968 jyly bul aıyrmashylyq bes esege artqan. Sol sııaqty, 1968 jyly mysyrlyq bir sharýa jalǵyz nemese bir jarym otbasyn ǵana asyraı alǵan bolsa, Jańa Zelandııanyń bir fermeri 40 shaqty otbasyn asyraýǵa qaýqarly bolǵan. Eń tańǵalarlyǵy sol, dál sol kezde ádette bıdaı men kúrishti eń kóp óndiretin Reseı men Úndistan jáne Qytaı álgi ónimderdi AQSh pen Kanadadan satyp ala bastaǵan. Sosyn damyǵan elder men damýshy elderdiń arasyndaǵy bul sııaqty aıyrmashylyqtar jyldar ótken saıyn ulǵaıa túsken. Sondyqtan da bolar, búgingi tańda jer betindegi halyqtyń teń jartysyna jýyǵy álemdik azyq-túlik ónimderiniń jetiden altysyn tutynsa, ekinshi jartysy álgilerden artylǵan bir bóligimen ǵana kún kóredi eken.

Jáne bir mysal. Jan basyna shaqqan­da, 1980 jyldardyń sońynda Amerıka Qurama Shtattary elektr energııasyn Úndistannan 40 ese, Qytaıdan 23 ese kóp óndirse, Shveısarııadan 1,3 ese ǵana artyq óndiripti. 1952-1972 jyl­dar aralyǵynda Azııa elderi aýyl sharýa­shylyǵyn edáýir jolǵa qoıyp alǵan­dyqtan, azyq-túlik ónimderin Eýropa­dan ǵana emes, Soltústik Amerıka elderinen de artyq óndiretin dárejege jetipti. Dál osyndaı aıyrmashylyq bolat óndirýshi elderdiń arasynda da baı­qalady. Máselen, o basta kóshbasshy bolat balqytýshy memleketter AQSh, Ger­manııa jáne Ulybrıtanııa bolsa, búgingi tańda Polsha atalǵan ónimdi osydan bir ǵasyr burynǵy AQSh-tan da kóbirek óndiredi. Ony bylaı qoıǵanda, 2010 jyly Taıvan jan basyna shaqqanda bolat óndirýden Úndistan men Ońtústik Koreıany basyp ozyp ketken.

Búgingi tańda zamanaýı ekonomıka­lyq ósim, ásirese elektronıka, plastmassa jáne jasyl energetıka salalarynda úlken basymdyqqa ıe bolýda. Al HIX ǵasyrda álemdik ındýstrııanyń basty qýat kózi bý men aǵash otyny bolsa, 1939 jyldan bastap jahandyq ındýstrııa gıdro-elektr stansalary men munaı-gaz trýbınalary óndiretin elektr energııasyna ıek arta bastaǵan. Sondaı-aq 1942 jyldan bastap atom elektr stansalary aldymen AQSh pen Kanadada, sodan soń Eýropa men Azııadaǵy ózge elderde de qoldanysqa ene bastaǵan. Ishten janatyn qozǵaltqyshtyń kúshimen júretin alǵashqy avtomobıl 1885 jyly paıda bolǵanymen, avtomobıl óndirisiniń naǵyz tarıhy 1907 jyly amerıkalyq daraboz kásipker Genrı Ford iske qosqan avtomobıl zaýytynan bastalǵany anyq. Sebebi 1980 jylǵa qaraı, Genrı Fordtyń iri 8 zaýyty álemdegi árbir tórt avtomobıldiń úsheýin óndiripti. Al 1915 jyldan bastap Genrı Fordtyń zaýyttary ár jyl saıyn quny 300 dollar turatyn bir mıllıon arzan avtokóligin naryqqa shyǵara bastapty. Avtomobıl óndirisiniń álemdegi qarqyndy dınamıkasy endigi jerde ekonomıkanyń ózge sektorlarynyń damýyna da tikeleı serpin bergeni baıqalady. Mysaly, osydan biraz jyl buryn ǵana álem ındýstrııasynda qoldanysqa engen kúlli robottardyń teń jartysy avtomobıl óndirisinde ǵana paıdalanylsa, bir shıregi sol zaýyttardan shyǵatyn daıar kólik­ter­di túrli túske boıaý úshin qoldanylǵan. Demek, avtomobıl zaýyttaryndaǵy buryn adam qolymen isteletin jumys ataýlynyń 75 paıyzy sol kezden bas­tap tolyqtaı robottandyrylǵan. Ish­ten janatyn qozǵaltqyshtyń kúshimen júretin avtomobıl óndirisiniń kúlli álemde jappaı qarqyn alýy endigi jerde munaı ónimderine degen suranysty birden sharyqtatyp jibergen jáne bul úderis óz kezeginde memleketterdi avtomobıl joldaryn salýǵa ıtermeleı bastaǵan. Sonymen qatar avtomobıl zaýyttaryndaǵy eńbek ónimdiliginiń kúrt ósýine ekpin bergen zamanaýı ǵyly­mı-tehnologııalyq ózgerister adam­zat órkenıetinde buryn-sońdy bol­maǵan jáne bir jańa salanyń, atap aıt­qan­da, aqparat-kommýnıkasııalyq tehnologııalardyń damýyna zor ser­pin berip, ásirese mıkrochıpter men mıkro­prosessorlarǵa, sondaı-aq zamanaýı kompıýterlerge degen suranysty kúlli álemde údetip jibergen. Sonyń nátıjesinde búgingi tańda tek oza damy­ǵan elder ǵana emes, damýshy el­der­diń kez kelgen azamaty da ǵylymsyz damý joq ekenin túbegeıli moıyndap, óz elderiniń ekonomıkasyndaǵy kúlli jetistikterdiń, onyń ishinde, ásirese eńbek ónimdiligin eselep arttyrǵan birden-bir qozǵaýshy kúshtiń qoldanbaly ǵylym men zamanaýı tehnologııalar ekenin tereń sezinip otyrǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.

XVIII jáne XIX ǵasyrlarda ǵylym áleminde hımıkter men bıolog-ǵalym­dardyń úlesi basym bolsa, XX ǵasyr­dyń ǵylym kartasyna súbeli ózgerister engizgen ǵulamalardyń arasynda, ásirese fızık ǵalymdardyń úlesi basymdyqqa ıe bolǵany aıqyn baı­qalady. Mysaly, Kembrıdj ýnıver­sıtetinde birinshi bolyp eksperımenttik fızıka salasyn qolǵa alǵan jáne sol salanyń alǵashqy professory atanǵan Djems Maksvelldiń teorııalyq jumystary men zamanaýı eksperımentterge negizdelgen zertteýleri aspan áleminiń de biregeı tabıǵı ári óte júıeli zańdarǵa baǵynatynyn túp­kilikti aıqyndap qana qoımaı, atalǵan álemniń de materııadan, ıaǵnı atomdardan turatynyn qosa dáleldep, qoǵamdyq pikirdiń qalyptasýyna zor yqpal etken bolatyn.

Eń mańyzdy fızıkalyq teorııalar­dyń negizin 1895-1914 jyldar araly­ǵynda ataqty fızık-ǵalymdar shoǵyry qalaǵany da kózge uryp tur. Mysaly, rentgen sáýlelerin Vılgelm Rentgen (Röntgen) ashsa, col sáýlelerdiń radıoak­tıvti qasıetin Nobel syılyǵynyń laýreaty Bekkerel (Becquerel) anyqtaǵan, sol sııaqty atom elektrondarynyń sıpatyn Tomson (Thomson) beınelep berse, Mendeleev tablısasyndaǵy radıı elementin (radium) birinshi bolyp erli-zaıypty Per jáne Marııa Kıýrıler (Curies) ashqan, sol sııaqty atomnyń proton, neıtron sekildi qurylymdyq quramyn ataqty fızık Rezerford (Rutherford) dál anyqtaǵan.

Osyndaı uly fızık-ǵalymdardyń ishinde Albert Eınshteınniń alatyn orny erekshe ekeni esh daý týdyrmaıdy. О́ıtkeni ol – birneshe kúrdeli ǵylymı teorııalardyń avtory. Atap aıtqanda, Albert Eınshteın boljaǵan, boljap qana qoımaı, naqty dáleldegen ári jer júzine jarııa bolǵan teorııalarǵa mynalar jatady:

- salystyrmalyq teorııasy. Ǵalym­nyń bul teorııasy álemge massa men energııanyń ózara baılanysyn sıpattaıtyn E=mc2 formýlasy arqyly belgili. Bul teorııanyń mánin túsindirý úshin Eınshteın mynadaı ǵana qarapaıym mysal keltiripti: «Qolyńyzdy ystyq peshtiń ústine bir mınýttaı qoıyp kórińiz. Sizge bul sát shamamen bir saǵattaı bolyp kórinýi múmkin. Al ádemi qyzben bir saǵattaı birge bolsańyz, kerisinshe, bul kezdesý sizge shamamen bir mınýttaı ǵana bolyp kórinýi yqtımal. Mine, salystyrmalylyq teorııasy degenimiz osy.» [Adam Hart-Davis qurastyrǵan «Science» («Ǵylym») ensıklopedııasynan, 302-bet.]

- fotoáser jáne jylý syıym­dy­lyǵynyń kvanttyq teorııasy;

- Boze-Eınshteınniń kvanttyq statıstıkasy;

- terbelister teorııasynyń negizin qalaǵan broýndyq qozǵalystyń statıs­tı­kalyq teorııasy;

- ındýksııalanǵan sáýlelený teo­rııasy;

- qorshaǵan ortadaǵy termo­dınamı­kalyq aýytqýlar men jaryqtyń shashyraý teorııasy. Bulardyń qataryna teorııa­lyq deńgeıde boljanǵan «kvant­tyq teleportasııa» qubylysy, Eınsh­teın – de-Haazdyń gıromagnıttik áseri, kosmologııalyq teorııalar jáne biryń­ǵaı óris teorııasy da jatady. (Bul maǵ­­­lu­­mat­tar da joǵaryda atalǵan ǵy­lym ensı­­k­lopedııasynda óte júıeli baıan­dalǵan.)

Fızıkadaǵy ǵylymı-ınnovasııalyq jańalyqtar Albert Eınshteın dáýiri­nen keıin de jalǵasyn tapqan. Atap aıtqanda, 1930 jyldary atomnyń qu­ramynda neıtron men elektron ǵana emes, pozıtron sekildi ózge bólshek­ter­diń de bar ekeni anyqtalǵan. Son­daı-aq kvant energııasynyń syryn ash­qan nemis­tiń fızık-teoretık ǵaly­my, Nobel syılyǵynyń laýreaty Maks Plank pen atomnyń kvanttyq-mehanı­ka­lyq úlgisiniń syryn ashqan Ervın Shre­dıngerdiń tereń zertteýleri endigi jerde ıadrolyq fızıka, kvanttyq fızıka, son­daı-aq kvanttyq mehanıka sekildi múlde jańa ǵylymı baǵyttarǵa jol ashqan.

Ǵylymdaǵy aıtýly ınnovasııalyq jańalyqtardyń taǵy biri – mıkroskop. Bul zamanaýı qural XVII ǵasyrda ashylyp, jappaı qoldanysqa engen bolatyn. Solaı bolǵanmen, bıolog-ǵalymdar kletkalardyń da atomdar sekildi quramdas bólshekterge bólinip ketetin qasıetin sol quraldyń jetildirilgen elektrondy nusqalarynyń kómegimen tek XIX ǵasyrda ǵana anyqtaǵan. Sony­men qatar XIX ǵasyrda bıologııa ǵyly­my mıkrobıologııa, genetıka, onyń ishin­de DNK, mole­kýlıar­lyq bıologııa, gene­tı­kalyq ınje­nerııa, bıotehnologııa dep atalatyn múlde jańa salalarmen tolyq­qan. Al 1980 jyl­dardyń aıaǵyn­da adamzat DNK-nyń 95 paıy­zyn dekodtaýǵa baǵyttalǵan «Human Genome Project» («Adam genomynyń jobasy») dep atalatyn búkilálemdik baǵdarlama iske asyryla bastaǵan. Bul irgeli jobaǵa belsendi kirisken ǵalymdar toby alǵa qoıǵan kúlli maqsattaryna aldyn ala josparlanǵan merzimnen eki jyl buryn qol jetkizip qana qoımaı, ny­sa­naǵa alǵan mejelerinen asyp túsip, adam DNK-synyń 99,99 paıyzyn retke kel­­­tirip úlgeripti. Búgingi tańda ol ǵa­lym­­­dar ózderiniń qol jetkizgen aıtýly ná­­­tı­­­jelerin jaqsartýdy odan ári jal­ǵas­­­tyrýda. Munyń syrtynda keıingi ýa­­qyt­­­­­ta antrop­ogendik ǵylymdardyń qa­ta­­ry­­­na DNK-ge­ne­alogııa dep atalatyn jańa ǵy­­­ly­m ar­na­sy qosylyp otyrǵanyn aıtý paryz.

XX ǵasyrdyń ortasynda álem ǵalym­dary tek jerdi ǵana emes, aspan álemin, ıaǵnı makroálemdi zertteýdi de batyl qolǵa ala bastady. Ǵylym men zamanaýı tehnologııalardyń arqasynda adam balasy jer serikterin Aıǵa qondyryp qana qoımaı, sıfrly tehnologııalar­dy da qosa ıgerip, endi Marsty zertteýge de belsene talpynýda.

Adamzat órkenıeti neǵurlym alǵa basqan saıyn ǵylym men tehnologııalar da solǵurlym jańara beretini jáne ǵylymnyń qaı salasy bolsyn kádimgi atom sekildi sheksiz bólshektenip, salalana beretini esh kúmán týdyrmaıdy. Endeshe, ótken tarıhı kezeńderde úsh ındýstrııalyq revolıýsııany artta qaldyrǵan adamzat álemi qazir tórtinshi ǵylymı-tehnologııalyq betburystyń aldynda tur deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni aldaǵy uly betburystardyń qozǵaýshy kúshi tek qana ǵylym emes, sol ǵylymǵa ıek artqan Internet, kompıýterlik, aq­parattyq-kommýnıkasııalyq, sıfr­ly, sondaı-aq bıotehnologııalyq jetis­tikterdiń jıyntyq sıntezi bolmaq. Son­­dyqtan da ǵylymy men zamanaýı teh­nologııalary damylsyz damyp otyr­ǵan elderdiń qataryna qosylý úshin, bizdiń elimiz olardan tek úlgi alyp qana qoımaı, Ál-Farabı men Abaı syndy uly babalarymyz dáriptegen ǵylymǵa jappaı umtylyp, eń aldymen óziniń tól ǵylym akademııasyn jańa zamannyń talaptaryna saı qaıta quryp, tolyqqandy qalpyna keltirýdi qolǵa alýy kerek qoı degen oı tolǵandyrady.

Ádil Ahmetov,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi