Keńestik odaq tarap, kommýnıstik ıdeologııa qurdymǵa ketken soń saıası jáne mádenı, qoǵamdyq ómirde «rýhanı vakýým» paıda bolǵany anyq. Osy rette keńestik elderdiń rýhanı keńistiginde jappaı dinı qundylyqtar men dástúrge degen suranys artty. Qazaqstan da óz kezeginde postkeńestik qaýymdastyqtyń múshesi retinde bul ózgeristerden tys qalmady. Halyqtyń basym kópshiligi óz turmysy men áleýetin dinı qundylyqtarmen baǵamdap qana qoımaı, din halyqtyń ómiri men saltyna etene kire bastady.
Búgingi tańdaǵy dinı taqyryptaǵy kóptegen máselelerdiń bastaýyn sol kezdegi radıkaldy qubylystar men mıssıonerlik qozǵalystardyń shekaramyzǵa kire bastaýymen, olardyń qyzmetine ońtaıly bolǵan destrýktıvti bazızstiń qalyptasýymen túsindirýge bolady.
Dinı ahýaldyń turaqsyzdanýy men dinı ekstremızm men terrorızmniń, ıaǵnı prozeletızmniń (óz senimine tartý) damýy men órshýi bizdiń elimizde toqsanynshy jyldardan bastaý alady. Atalmysh dinı toptar men qozǵalystardyń barlyǵy memleketimizdegi konfessıonaldy balansy men tarıhı jáne mádenı biregeıligine, toleranttylyq pen dinı kelisimniń basty qundylyqtaryna qarsy shyǵady. Osy zertteýde zań sheńberinde prozelıtızmmen aınalysyp júrgen dinı qozǵalystardy qarastyramyz.
Jańa dinı aǵymdardyń tarapynan júrgizilip jatqan prozelıtızm úrdisi, elmizdegi dinı plıýralızm egıdasy aıasynda belsendi rýhanı ekspansııamen aınalysýda, máselen jergilikti musylman jáne hrıstıan dinindegi azamattardy óz qataryna tartýdy maqsat tutýy.
Zańdy tirkeýden ótpegen neohrıstıandyq baǵyttaǵy toptardyń prozelıtızminiń damýynan jańadan qosylyp jatqan adamdardyń sanasyna keri áseri kóp baıqalady. Máselen psıhologııalyq, quqyqtyq, saıası kózqarastarynyń ózgerýi. Neofıtter qatań qaǵıdalar men erejelermen ómir súredi. Saıası suraqtar men máselelerge qatysty absolıýtti beıqamdyq, januıada araqashyqtyq pen ózin – ózi alys ustaý, rýhanı lıdelerge (shirkeý basshysy) degen sakraldy kózqaras, ıaǵnı olardy qasıettendirý nemese tylsym kúsh ıesi retinde kórý munyń barlyǵy neofıttik baǵyttardyń aıqyn erekshelikteri.
Qazaqstandyǵy neohrıstıandyq prozelıtızm ártúrli maqsat múddelerdi kózdep, ózgerip jatqan zamanýı talaptarǵa da beıimdelip otyrady. Mysaly Orta Azııa boıynsha osy taqyrypty qaýzap júrgen fransýz zertteýshisi S. Peırýz Qazaqstandaǵy neohrıstıandyq mıssıonerlik qozǵalystardyń birneshe baǵytyn kórsetedi:
«Birinshiden, mıssıonerler arasynda tyǵyz áleýmettik baılanystary arqyly belgili bir ortadaǵy tereń dinı bilimge muqtaj adamdardy tartý;
Ekinshiden, ózderin ateıstpiz nemese eshqandaı da dinge senbeımiz degen toptardy barynsha qamtý;
Úshinshiden, hrıstıan dininiń basqa baǵyttaryn ustanatyn azamattardy, máselen pravoslavtyq hrıstıandar, az deńgeıde katolıktik hrıstıandar nemese daǵdarysqa ushyrap jatqan protestanttyq (lıýteran jáne mennonıter) baǵyttaǵy toptardy tartý;
Tórtinshiden, olar úshin barlyq musylman jamaǵaty uzaq merzimdegi strategııalyq aýdıtorııaǵa kiredi».
Neohrıstıandyq baǵyttaǵy prozelıtızmmen aınalysatyn toptar óz maqsattaryna jetý barysynda ózderiniń áleýmettik bazalaryn keńeıtýge yntaly jáne bul qubylysty birneshe ádister men qyzmet túrlerinen baıqaýǵa bolady:
Birinshiden, qaıyrymdylyq sharalaryn uıymdastyrý. Osy arqyly dinı uıymnyń adamdarǵa degen «jaqsy nıetterin» basqalarǵa úlgi retinde kórsetý úshin uıymdastyrlyp jatqan is-sharalar. Sondaı-aq muqtaj adamdarǵa kómek jasaý arqyly jáne ol qyzmetin áleýmettik jeliler arqyly barshaǵa kórsete otyryp, «adaldyq klýbtary» sekildi áleýmettik qaýymdastyq formalary arqyly áser etý. Osyndaı jarııa jarnamalyq qyzmetter qalyń buqaranyń arasynda, onyń ishinde áleýmettik jaǵdaıy tómen toptar arasynda óz baǵasyn alyp jatady. Jáne de osyndaı neohrıstandyq toptardyń lıderleri muqtaj, álsiz jandarǵa qol kómegin usyna otyra olardy ózderine qaryz etip qoıady. Nemese qaryz sezimi men senimi arqyly óz qarmaqtaryna ilip, baǵynshty kóńil-kúıde ustaıdy.
Ekinshi, bul qyzyǵýshylyqtar boıynsha arnaıy kýrstar ashý. Kóptegen jaǵdaıda aldap arbaýshylar adamdardyń jekelengen qyzǵýshylyqtaryna qaraı baǵyttalǵan kásibı jumys júrgizedi. Mysaly eger siz rýhanı izdeniste júrgen adam bolsańyz, sizdi «rýhanı damý»jónindegi kýrsqa shaqyrýy múmkin. Al eger psıhologııalyq qyzyǵýshylyqtaryńyz bolyp jatsa, onda «adamı potensıal» taǵy sol sekildi arnaıy oqý dáristerine shaqyrtý alyp qalýyńyz ábden múmkin. Qazaqstanda keńinen taraǵan osyndaı atalmysh kýrstardyń ishinde tanymaly ol shet tilderin úırený kýrstary bolyp tabylady. Aǵylshyn, koreı tilderimen qatar, shet eldik sport túrlerine tartý da keńinen taralǵan.
Úshinshiden, zamanýı úrdistegi joǵary sapaly aýdıo-vızýaldy kontent pen naqty aýdıtorııaǵa arnalǵan mass-marketıng arqyly tartý men aldap arbaý. Iаǵnı, arnaıy ǵıbadat, rıtýaldar kezindegi án-bı men óleń aıtý sátterin vızýaldy mazmun arqyly usyna otyryp, adamnyń kóńil-kúıi men sanasyna áser etý. Mundaı sátterden kóptegen adamdar shabyttanyp, quıqyljyǵan áýennen oı-sanasynyń jańa rýhanı álemge bara jatqanyn baıqamaýy da múmkin. Mundaı keshendi arbaý jumystary búginniń rýhanı naryǵynda óz ornyn tapqan desek te bolady. Ásirese jastar men egde jastaǵy adamdar arasynda keńinen etek jaıǵan.
Tórtinshi qubylys, bul dinı qyzmetter men ádebıetterdiń qazaqshalanýy, ıaǵnı naqty qazaq tildi maqsatty aýdıtorııaǵa baǵytty jumys. Máselen, elordamyzda óz qyzmetin tek qana qazaq tilinde júrgizetin dinı birlestikter bar. Olardyń paıdalanatyn Injili men barlyq leksııalary tolyqtaı qazaq tiline aýdarylyp, jergilikti halyqtyń musylmandyq dúnıetanymdy eskere otyryp daıarlanǵan. Neofıtter mundaı jaǵdaılarǵa kezikkende ishki «beısanalyq qaqtyǵysty» sezbeıdi. Sebebi usynylyp jatqan aldap arbaý ónimderdiń barlyǵy onyń dástúrli dúnıetanymymen, tildik, mádenı erekshelikterimen ólshenim usynylyp otyr.
Besinshi, «jergilikti pastorlardy» daıarlaý men taǵaıyndaý. Iаǵnı, dinı qyzmetkerler men dinı birlestiktiń basshylary jergilikti halyqtyń arasynan tańdap alynǵan azamattardan saılanýy. Sebebi, prozelıtızm shyǵyndaryn jergilikti halyqtyń esebinen jabý jáne jergilikti jerdiń zańdylyqtaryna beıimdelý bul óte mańyzdy jáne uzaq merzimdi ınvestısııa bolyp tabylady. Jergilikti jerlerde óz adeptileriniń qyzmetin retke keltirgen shet eldegi dinı birlestik basshylary sol ortadan óziniń senimdi adamdaryn taǵaıyndaı otyra, solardyń atymen jáne qolymen óz maqsat múddelerin iske asyryp otyrady. Kóptegen jaǵdaıda etnıkalyq koreıler, orys ulty men qazaqtardyń arasynan osyndaı ókilderdi tańdaý jıi kezdesetin qubylys.
Altynshy, bul telefon qońyraýlary arqyly arbaý. Bul ádis sońǵy kezde pandemııaǵa baılanysty paıda boldy desek te bolady. Sebebi buryn sizdi kóshede toqtatyp alyp «Sizben sóılesýge bolady ma? Barlyq aýrýlaryńyzdan umytqyńyz keledi ma? Shyn qudaıdy tanyp bilgińiz keledi me? Birneshe tildi tez úırengińiz keledi me?» degen syqyldy suraqtardyń astyna alatyn bolsa, qazir ondaı múmkindik joq. Taǵy bir atap ketetini buryn tek orys tilinde ǵana sizben suqbat qurýǵa tyryssa, qazir qazaq tiline beıimdelgeni sonsha Isýs Hrıstos dep emes, qazaqshalap «Isa paıǵambar» dep turyp sóılep bere alady. Negizinde keı neohrıstıandyq baǵytty ustanýshy toptar osyndaı jaǵdaıda qalaı suqbatty qurýǵa baılanysty ondaǵan túrli modeldik nusqaýlyq daıyndap óz mıssıonerlerin ártúrli jaǵdaıǵa aldyn ala daıyndaıdy. Máselen ol adamnyń kóńil-kúıi qandaı, jumys orny, mamandyǵy, injildik sıýjetterge sený deńgeıi, dinı senimi qandaı taǵy sol sekildi birneshe modelder qarastyrylady.
Jetinshi, ıerotopııa ádisi. Bul arnaıy qasıettendirilgen oryndar men sakraldy ǵıbadat úılerin qurý. Maqsaty ǵıbadat jasaý barysynda adepterge psıhologııalyq jáne emosıonaldyq áser etý. Keı birlestiktiń basshylary kórsetkendeı ǵıbadat úıleriniń qarapaıym bolýy olardyń biregeı jáne zamanýı, qudaısúıgishtikke basymdyq bergen jáne de eń durys din men aqıqat ilimniń qaýymdastyǵy etip kórsetkisi keletin rámizdikke de ıe. Olardyń oıynsha osyndaı qarapaıymdylyq ustanymdary jańa adamdardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzady jáne bizdiń qatarymyzǵa kelip qosylýyna sebep bolýy múmkin degen oı da bar. Jáne de adeptiler arasyndaǵy baılanystyń ózi belgili bir tartymdylyq erejelerine saı jasalady, máselen «brat», «sestra» dep sóıleý nemese ózara teńdikti jarııa kórsetý, amandasýdaǵy asqan ıbalylyq, keshirimshildik munyń barlyǵy tartymdylyqty aryttyrý maqsatyndaǵy ádeıi retpen qoıylǵan zańdylyqtar bolyp tabylady.
Joǵaryda atalǵan sebepter árqaısysy ámbebep ádis-tásilder bolǵanymen keshendi jumys isteıtin aldap arbaý tetikteri bolyp tabylady.
Jalpy alǵanda elimizdegi dinı ahýaldy turaqty, alaıda fragmentardy qaýip qaterler bar ekeni de anyq. Sebebi neohrıstıandyq baǵyttaǵy prozelıtızmniń memleketimizdegi dástúrli qundylyqtar men dinaralyq kelisim, zaıyrlyq qaǵıdattaryna zalal keltirer tustary bar.
Sondyqtan memleket pen onyń qaýipsizdik salasyna jaýapty tetikter dinı konversııa men neohrıstıandyq prozelıtızm qubylysyn den qoıyp zerttep, zerdelegeni durys.
Beksultan Abdýllov,
«Dinderdi zertteý ortalyǵy» Monıtorıng jáne analıtıka bóliminiń basshysy