1 sáýir – Kúlki kúni
Bir aptadan soń ǵana úıge qaıtý
Halqymyzdyń aıaýly perzentteri Qanabek Baıseıitov pen Kúlásh Baıseıitova qazaqtyń bar jaqsy qasıetin boılaryna jınaǵan qonaqjaı, aq kóńil, dos-jarandarymen sońǵy dúnıesine deıin teń bólisetin ǵajaıyp darqan jandar edi desedi. Osy kisilerdiń úıine birde «amandasamyz» dep bir top aqtóbelik ónerpaz jastar qonaqqa kelipti. Qanabek pen Kúlásh jas artısterdiń aldyna dastarqan jaıyp, tátti-dámdiniń bárin qoıyp, shama-sharqynsha qurmet jasaıdy. Túnniń bir ýaǵy bolyp, ónerpaz jastardyń Aqtóbege qaıtatyn mezgili de jaqyndaıdy.
– Kúlásh, men ini-qaryndastarymdy syrtqa shyǵaryp keleıin, – dep, Qanabek ústine jelbegeı shapan, aıaǵyna kebisti ile salyp, jastarmen birge ol da dalaǵa shyǵyp ketedi.
Qanekeń sol ketkennen mol ketip, bir jeti boıy joǵalypty. Sóıtse, Kanabek jastardyń «Qaneke, Qaneke» dep qolpashtaýyna kóńili elitip, olarmen birge áýejaıǵa qalaı kelgenin, Aqtóbege qalaı ushyp ketkenin ańǵarmaı qalypty.
Ertesinde basy aýyryp oıanyp, kózin tyrnap ashyp, daýystap Kúláshti shaqyrady. Lyp etip, Qanekeńniń qasyna jigitterdiń bireýi jetip kelipti.
– Sen, bala, kimsiń? – depti Qanekeń.
– Oıbýı, Qaneke-aý, inińizbin ǵoı... inińizbin. Aqtóbelik artıstermiz ǵoı bizder. Keshe tanystyryp edik qoı, ózimizdi, — dep álgi jigit jik-jappar bolady.
– E, esime endi tústi... Keshir inim, sońǵy kezde umytshaq bop bara jatyrmyn, — deıdi Qanekeń keshegi jaıdy ázer degende esine túsirip.
– Sonda sender bizdiń úıde qonyp qalǵansyńdar ma? «Túnde samoletke baramyz, Aqtóbege ushamyz» dep otyrǵandaryń qaıda? – dep suraıdy Qanekeń taǵy da.
– Qanekesi-aý, ras aıtasyz, biz samoletpen túnde ushyp ketkemiz, – deıdi jigit.
– Qaıda ushyp kettińder?
– Aqtóbege, Qaneke.
– Sonda men qaıda qaldym?
– Siz de ushyp ketkesiz, qazir Aqtóbedesiz, Qaneke.
Ol kezde, elýinshi jyldary, kólik tapshy, samolet Almatyǵa aptasyna jalǵyz-aq ret qatynaıdy eken. Sodan Qanekeń amalsyz aqtóbelik artısterdiń arasynda qonaqtap, bir aptadan soń ǵana úıine qaıtqan eken.
Mura
Segizinshi synypta bizge ádebıet páninen О́zdebaı aǵaı sabaq berdi. О́ziniń aıtýynsha osy bir pánnen dáris oqytqanyna on jyldan asypty.
Buryn: «О́zdekeń segizinshi synyptyń ádebıetin basynan aıaǵyna deıin útir, núktesin aıta otyryp, jatqa soǵady», – deıtinin estıtinbiz. Jaryqtyq, talaı jyl ótse de túrli sebeptermen sol konspekt mende áli kúnge deıin saqtalypty. Ol: «Folklor degenimiz – aýyz ádebıeti. Aýyzsha aıtylǵandyqtan, elden-elge aýyz arqyly taraǵandyqtan, aýyz ádebıeti dep ataımyz. Ol kezde jazý, syzý bolmaǵan. О́leń, jyr, dastan, hıkaıa ataýly aýyzsha shyǵyp, el-jurtqa aýyzsha taralǵan...» – dep bastalyp, taraý-taraýmen taramdalyp kete baratyn.
Birde segizinshi synypty támamdap qalǵan ózimnen on bes jas kenje inim: «Aǵa, О́zdebaı aǵaıdan jyl boıy sabaq jazyp beker áýre bolyppyn ǵoı, keshe sandyqtyń túbinen sizdiń bir kezde jazǵan konspektińizdi taýyp alyp, salystyryp kórip edim, sózbe-sóz aınymaıdy-aý, aınymaıdy. Bir sóz, bir sóılem ózgerseıshi», – dep jańalyq ashty.
...Kóp ýaqyt ótpeı, aǵaıymnyń segizinshi synypta oqıtyn balasynyń ádebıet dápteriniń alǵashqy betin ashyp edim. «Folklor degenimiz – aýyz ádebıeti», – dep bastalǵan abzas kózime ottaı basyldy. Eski dosymmen kezdeskendeı, kózden eriksiz bir-eki tamshy jas ta shyǵyp ketti.
...Birde ózimniń segizinshidegi ulymnyń sabaǵyna qatystym. Ádebıet pánin oqytatyn ózimizdiń baıaǵy О́zdekeń. Jańa oqý jyldarymen quttyqtap, birden sabaq jazdyrýǵa kóshti. Baıaǵy zamanda sabaqty bizge qaqqan qazyqtaı tik júrip aıtatyn, qazir otyrǵan qalpy qaǵazyna qarap oqıtyn bolypty.
«Folklor degenimiz – aýyz ádebıeti. Aýyzsha aıtylǵandyqtan...».
Oqýshylar japa-tarmaǵaı jazyp jatyr.
...Birde ózimniń qyryqtan asqanda kórgen kenjemniń synybynda otyrdym. Taǵy da baıaǵy О́zdekeńe tap kelippin. «Folklor degenimiz», – deı bergende, ary qaraı tyńdaýǵa shydamym jetpeı shyǵyp kettim. Balam: «О́zdebaı aǵaı, sabaǵynan sizdiń shyǵyp ketkenińizdi de baıqamady», – deıdi.
Jaqynda nemerelerimizdiń baqytyna О́zdekeń de qurmetti demalysqa shyqty-aý, áıteýir. Dúrildetip toı jasady. Qýanǵanymyzdan toıyna da bardyq.
Ornyn ınstıtýt bitirip kelgen balasyna beripti. Toıda ákesi muranyń úlkeni dep, ómir boıy ustap kelgen konspektilerin balasyna syıǵa tartty...
Erteńinde esik aldynda otyr edim, qazdıyp kıingen bir bala sálem berdi. Sóıtsem, mektepke bet alǵan О́zdekeńniń keshegi balasy eken. Qolyndaǵy ákesi syılaǵan «mura» kózime ottaı basyldy.
Qaıteıin: «Folklor degenimiz – aýyz ádebıeti...» – dep kúbirlep, keler jyly mektepke barǵaly otyrǵan nemeremniń basynan sıpap qala berdim.
Berik SADYR
Nur-Sultan