Bozoq qalashyǵy (Eýrazııalyq keńistikte ornalasqan elordanyń ejelgi tarıhy)

Keńestik kezeńde halqymyzdyń tarıhy men mádenıetin kemsitý maqsatynda aıtylatyn «kóshpendilerde qala máde­nıeti qalyptaspaǵan» deıtin túsinik boldy. Bul túbirimen qate uǵym. Sońǵy jyldary otandyq áleýmettanýshylar tarapynan, órkenıet ataýlyny tek otyryqshy qoǵammen baılanystyrý túbirimen qate degen pikirler aıtylyp júr. Akademık-qypshaqtanýshy B.Kómekov: «О́rkenıet degenimiz – mem­leket, qala, jazý-syzý, rýhanııat deıdi. Al kóshpeli qoǵamnyń bolmysy joǵarydaǵy tórt zańdylyqqa syımaıdy. Kóshpeli qoǵam eshqashan bir jaqty bolmaǵan. Onyń turmystyq mádenı bolmysynda: mal sharýashylyǵy, eginshilik, qalalasý prosesi, oqý-bilimi bári bar tolyqqandy qoǵam» deıdi.

Elimiz táýelsizdik alǵan jyldardan bastap, apaıtós dalamyzdyń qolat-qoınaýynda zerttelmeı jatqan ejelgi qala mádenıetiniń úlgileri qolǵa alyndy. Sonyń biri – elorda irgesindegi Qaraótkel aýylynyń ońtústik-batysyna qaraı bes shaqyrym qashyqta ornalas­qan Bozoq qalashyǵy. Bul nysan týraly alǵashqy málimet 1816 jyly Ortalyq Azııaǵa sapar shekken orys ofıseri Ivan Shangınniń joljazbalarynda kezdesse, 1929-1930 jyldary ólketanýshy L.Semenov eskertkishke alǵashqy barlaý jumystaryn júrgizgen.Elbasy Nursultan Nazarbaev 2010 jyly jaryq kórgen «Eýrazııa júreginde» atty eńbeginiń 118-betin­de: «Ortaǵasyrlyq Bozoq qalasyn Aqmolanyń tikeleı atasy, al onyń soń­ǵy urpaǵy qazirgi Qazaq­stannyń elor­dasy Astana dep esep­teýge bolady» degen ózekjardy tujy­rymyn aıtyp: «1820 jyly Reseı ımpera­torlyq «Sıbırskıı vestnık» jýrnalynda orys ken ınjeneri Ivan Shangınniń kúndeligi jarııalandy. Osy kúndelik betterinde Shangın Bas shtab tapsyrmasy boıynsha 1816 jyly Esil-Nura boıyn zerttep, Bozoq kóliniń jaǵasynda kóne qalashyq orny baryn baıandaǵan. Osy derekke súıene otyryp men Astana tóńireginiń arheologııalyq kartasyn jasaýǵa bastama kóterdim... Sonymen 180 jyldan keıin, 1999 jyly osy jumysty atqarýdy zor qulshy­nys­pen qolǵa alǵan akademık Kemel Aqy­shev bastaǵan arheologııalyq eks­pedı­sııa qazirgi Astanadan on bes sha­qy­rym jerde jatqan qalany qazýǵa kiris­ti. Keıin anyqtalǵandaı, qalanyń naǵyz ataýy Bozoq eken. Ǵalymdar qala­nyń gúldenýi H-HII ǵasyrlarǵa kele­tinin anyqtady. Bul oljanyń qundylyǵy – orta jáne odan erte kóne ǵasyrlarda dala ólkesi óz qalalary men qonystary bolǵan kóshpeli mádenıettiń naǵyz qaınary jáne oshaǵy ekendigin dáleldep otyr» dep jazǵan eken.

Elbasynyń joǵarydaǵy paıym-pikiri sońǵy jyldary qalashyq aýma­ǵyna júrgizilgen arheologııalyq barlaý jumystary nátıjesinde tolyq dálel­denip otyr. Nysanǵa 1999 jyldan bas­tap turaqty zertteý júrgizip kele jatqan Esil stasıonarlyq arheolo­gııalyq ekspedısııasynyń jetekshisi Maral Habdýlınanyń qorytyndy esebine qaraǵanda, Bozoq eskertkishi hrono­lo­gııa­lyq turǵydan túrli nysan­dar kesheninen turady: ejelgi túrik ǵıbadat­hanasy, ortaǵasyrlyq qalashyq, Altyn Orda kezeńiniń qo­rymy, stasıonarlyq turǵyn úıler, óndiris oryndary, qazaqtardyń qystaýy jáne sýarý júıesi t.b. Sonymen qatar qalashyq materıaldary tórt orta­ǵasyrlyq memlekettik qurylymnyń tarı­hyn kórsetedi: Túrik qaǵanaty, Qyp­shaq handyǵy, Altyn Orda jáne Qazaq handyǵy. Iаǵnı qalashyq VII-IX ǵasyrlardan XVI-XVII ǵasyrlarǵa deıin ejelgi túrkilerdiń kıeli orny, odan keıin kerýen saýdasyn baqylaıtyn qypshaqtardyń qonysy boldy degen boljam bar. Qypshaq dáýirinde bul jerde eginshilik isi órkendegeni baıqalady. Oǵan dálel – stasıonarlyq, óndiristik jáne ırrıgasııalyq qurylystardyń qal­dyqtary, turmystyq zattar, qarý-jaraq, áshekeıler, monetalar taǵy basqa Al XIV ǵasyrda qalashyq Nura-Esil aımaǵy­nyń ıslamdanǵan elıtasynyń rýhanı ortalyǵyna aınalyp, dinı-memorıaldyq keshen qalyptasypty. XVIII-XIX ǵasyr­lar­da munda qazaqtyń sharýashylyq nysandary (qystaýlar) ornalasqan kórinedi.

Bozoq qalashyǵynyń ereksheligi – dalalyq qala mádenıetiniń úlgisi retine tanylýy jáne budan myńdaǵan jyl buryn paıda bolǵan erekshe tarıhı es­kertkish retinde saqtalýy. Eskert­kish­ke júrgizilgen arheologııalyq zertteýler qalashyq qurylysynyń tarıhı hro­nologııasyn anyqtady. Ondaǵy qo­ry­tyndy boıynsha «VI ǵasyrda ejel­gi túrkiler qýatty áskerı memleket qu­ryp, О́týken dalasynan batysqa qaraı Dý­naı­ǵa kóshken kezde VII ǵasyrda bul terrı­torııany ıgergen» degen ǵylymı boljam aıtylýda.

Esil ózeniniń ańǵary Buzyqty kóli­niń shyǵys jaǵalaýynda oryn tepken qalashyqtyń negizi qurylymy – 65h55 metr aýmaqty qamtyǵan, jalpy kórinisi úsh japyraqty gúl tárizdes úsh bólikten (alań-kvartal) turady. Beki­nis tereńdigi 2-3, eni 3-5 metr bola­tyn ormen qorshalyp, syrtqy jaǵy­nan shıki kirpishpen qamal qabyrǵa tur­ǵy­zylǵan. Bul qamal qabyr­ǵa taba­ny­nyń qalyńdaǵy shamamen 8, ústińgi jaǵynyń eni 5, bıiktigi 2-3 metr bolǵany arheologııalyq ólshem nátıjesinde anyqtalyp otyr.

Sondaı-aq qalashyqtyń negizgi elementi – soltústik alańy. Onyń ishki plat­formasy ormen qorshalǵan. Kólemi 35x35 sharshy metr. Alań bar­lyq jaǵy­nan tyǵyz jabylyp, ejelgi qonys­qa aparatyn jalǵyz ótkel ońtústik jaǵyn­da ornalasqan. Qalashyqtyń kompo­zı­sııa­lyq jaǵdaıy men dızaındyq erek­she­likterine nazar aýdarǵan adam – sol­tústik alań kúlli bekinistiń ózegi eke­nin ańǵarady. Bul bólikke qazba jumy­sy jasalyp, tómengi qabatynan erte orta­ǵasyrlyq ǵıbadathananyń qaldyq­tary jáne adamnyń qańqasy tabyldy. Qala­shyq­tyń kelesi bóligi ońtústik alań bolsa, ol da eni 3, tereńdigi 0,8-1 metr or­men qorshalǵan jáne platformasynda qos qaq­panyń soraby saqtalǵan, úshinshi bólik – shyǵys alań ishki paıdalanýǵa arnalǵan.

Zertteýshiler paıymy boıynsha, X ǵasyrda bul jerge qypshaq taıpalary óz qaǵandary úshin rezıdensııa turǵyz­ǵan. О́ıtkeni bul meken geostrategııalyq turǵydan Saryarqanyń kindigi – soltústik Sibir basseıni: Esil, Sileti, Shiderti, Nura, Sarysý ózenderi tarmaǵynda orna­­las­qan. Iаǵnı Bozoq qalashyǵy – eýra­zııa­­lyq keńistikti ıgerý jolyndaǵy qyp­shaq­­tardyń alǵashqy ordasy bolyp tabylady.

Eskertkishtiń kelesi kezeńi XIII – XIV ǵasyrlarǵa jatady. Bul Altyn Orda dáýiri. Bul kezeńge hrono­lo­gııa­lyq turǵydan qazba barysynda anyq­talǵan turǵyn úıler men kirpish kúıdi­retin peshter jatqyzylýda. Sony­men qatar qorymdaǵy sáýlettik nysan­dardyń ártúrliligi (kúıdirilgen kir­pish­ten jasalǵan tikburyshty kesene­ler) ıslamnyń dalalyq aımaq­tar­da taralýynyń alǵashqy kezeńin aıǵaq­taı­dy. Onyń syrtynda, eskert­kish­tiń soltús­tik shetinde ornalasqan kóp­ka­meraly turǵyn úıler XIII ǵasyrdyń sońy men XIV ǵasyrdyń ortasyna tán. Turǵyn úılerdi bulaı josparlaý analogy elimizdiń ońtústigi men Ortalyq Azııa sáýlet ónerinde kezdesedi. Ár bólmede bıiktigi 20-40 sm, eni 0,8-1,0 m bolatyn U tárizdi sazdy sýfalar men murjasy bar kirpishten jasalǵan qabyr­ǵaǵa bekitilgen oshaq ornalasqan. Qabyr­ǵalarǵa taýashalar salynǵan. Turǵyn úıler bólmesinde keramıka synyqtary, temirden jasalǵan zattar, tas dıirmender, balyq súıekterinen jasalǵan monshaqtar tabyldy.

Sondaı-aq Bozoq qalashyǵy – ırrı­ga­sııalyq qurylys jospary jasal­ǵan Ortalyq Qazaqstandaǵy alǵashqy eskertkish. Munda aýmaǵy 1000h300 metrdi quraıtyn sýarý júıesimen jab­dyqtalǵan dıhanshylyq kásip aıma­ǵy anyqtalyp otyr. Sýarý qury­ly­my negizgi arnadan, birinshi, ekinshi tarat­qyshtardan jáne biliksheler júıesi­nen turǵan. Negizgi arna Buzyqty kólinen shyǵysqa qaraı 580 metr sozylyp jatyr. Onyń eni bir, tereńdigi 0,3 metr. Mundaı sýarý júıesi Esil alqabynyń tabıǵı múmkindigin tıimdi paıdalanyp, kólderdi tabıǵı sý qoımasy retinde ıgerýimen qundy. Qoımalar kóktemgi sý tasqyny kezinde sýǵa tolady. Jazda, qajet bolǵan jaǵdaıda sýdy arnalar arqyly egindikke aǵyzyp otyrǵan.

Qalashyq sonymen qatar kerýen joldary túıilisinde mańyzdy ról atqaryp, eginshilik, balyq aýlaý jáne kerýen saýdasyn basqarýmen aınalysatyn qonys retinde ómir súrdi. Buǵan stasıonarlyq, óndiristik jáne ırrı­gasııalyq qurylystardyń qaldyq­tary, turmystyq zattar, qarý-jaraq, zergerlik buıymdar, monetalar jáne t.b. artefaktiler dálel. Al HIV ǵasyrda Nura-Esil aımaǵynyń ıslamdanǵan aq­sú­ıek­teriniń rýhanı ortalyǵy bolyp, má­de­nı-memorıaldyq keshender salyndy.

«Eń bastysy Bozoq qalashyǵy – Qazaq­stannyń dalalyq aımaǵynyń al­ǵashqy ortaǵasyrlyq, sonyń ishin­de, shyǵys Deshti-Qypshaqtyń dala aımaqtaryn ıslamdandyrýdyń erekshe­likterin anyqtaýǵa múmkindik berip otyr», deıdi mýzeı-qoryqtyń ǵylymı hatshysy Aınagúl Ǵanıeva.

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, erte dáýirde Uly dalaǵa ıelik etken túrki-qypshaqtarǵa, odan keıingi Altyn Orda dáýirine ortaq nysan «Bozoq» qalashyǵy Nursultan Ábishulynyń bastamasymen boı kótergen elordanyń eýrazııalyq keńistigindegi ejelgi izi ekeni anyq. Osy oraıda, Elbasy tapsyrmasymen 2018 jyly «Bozoq memlekettik tarıhı-mádenı murajaı-qoryǵy» qurylyp, atal­ǵan mekemege bolashaqta qalashyq aýmaǵyna Uly dala mádenıetiniń jıyn­tyǵy istettes aspanasty mýzeıin ashý jaıly mindet júktelgen bolatyn.

Qazirgi tańda bul istiń atqarylý barysy jáne belgilengen josparymen tanysý maqsatynda «Bozoq» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryq dırektory Sáýle Bóribaevaǵa jolyqqanymyzda:

 – Táýelsizdik jyldarynda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen qolǵa alynǵan aýqymdy istiń biri – 2004 jyldan bastap Qazaqstan aýmaǵynda tarıhı jáne mádenı eskertkishter men ny­sandardy qalpyna keltirýge baǵyt­talǵan «Mádenı mura» memle­kettik baǵdarlamasy. Osy baǵdarlama negizin­de 2004 jyly Bozoq qalashyǵynda shetel­dik sarapshylardyń qatysýymen halyq­aralyq ǵylymı forým ótti. Forým­nyń qorytyndysy boıynsha qarar qabyldandy jáne qalashyqtyń ǵy­lymı jáne mádenı mańyzy týraly sarap­tamalyq pikirge qol qoıyldy. Sóıtip alǵash ret eskerkish materıaldary Eýrazııanyń ǵylymı arheologııalyq keńistigine endi. Sóıtip 2006 jyly «Bozoq» arheologııalyq eskertkishi negi­zinde Ulttyq tabıǵı-tarıhı saıabaǵyn, naqtyraq aıtqanda aspanasty mýzeıin qurý josparlanǵan bolatyn, – deıdi Sáýle Bókeıhanqyzy.

– Mundaǵy aspanasty mýzeıin qurý­daǵy basty maqsat ne?

– Basty maqsat – Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda sıpattalǵandaı, ata-babalarymyzdyń jetistikterin beıneleıtin mýzeı-qoryq­tyń sáýlet kórinisin tujyrymdap, oıyn-saýyq, demalys, sport, densaý-lyq fýnksııalary mańyzdy bolatyn sapaly jańa formatty jandy mýzeı qurý. Iаǵnı kóne qalashyqqa júrgizilgen arheologııalyq qazbalar negizinde «Ashyq aspan astyndaǵy ulttyq saıabaq» jobasyn iske asyryp, sol arqyly elimizdegi ejelgi jáne ortaǵasyrlyq stasıonarlyq eskertkishterdi qalpyna keltirý, naqtyraq aıtqanda, ejelgi dáýir kezeńderin beı­neleıtin aspanas­ty mýzeıin qurý. Mundaı mýzeıler álem­dik tájirıbede bar. Qazirgi tańda eli­mizde 240-tan astam mýzeı bolsa, olar­dyń 12-si qoryq-mýzeı esebinde. Bul barlyq mýzeıdiń 5 paıyzyn quraı­dy. Respýblıka boıynsha qazirge deıin bir­de-bir respýblıkalyq mártebesi bar ar­heo­­logııalyq jáne etnografııalyq beıin­d­i mýzeı joq. Osy suranysty qana­ǵat­tandyrýǵa Bozoq eskertkish kesheni suranyp tur.

– Bolashaqta qurylýy tıis aspanas­ty mýzeıiniń stasıonarlyq quramy, ıaǵnı bólshek nysandary jaıly aıtyp berseńiz?

– Bizdiń qoldaǵy jospar boıyn­sha, aspanasty mýzeı aýmaǵynda Arheo­logııa­lyq park, mýzeı ǵımaraty, otba­sy­lyq demalys ortalyqtary, bala­larǵa arnalǵan jasóspirimder lageri, amfıteatr, bıopark, levadalar, saıa­baq aımaqtary, shyǵys bazarlary, qolóner sheberhanalary, taqyryptyq dámha­nalar, shaıhana, alma baqtary bolady.

Sonyń ishinde Arheologııalyq saıabaq – Eýrazııanyń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq tarıhynda otandyq jáne sheteldik ǵalymdardyń zertteýlerine negizdelgen nátıjeler boıynsha jasalmaq. Sonymen qatar bul jerde eneolıt kezeńine tán Botaı qonysynyń turǵyn úıleri de turǵyzylady. Bul – tas dáýirden metall óńdeýge deıingi tehnologııalyq serpilis kezeńi men jylqy ósirý mádenıeti dáýirin áıgilemek. Aınalyp kelgende, nysan­dardyń barlyǵy asa úlken 412 ga aýmaqty alyp jatqan Arheologııalyq saıabaqty quraıdy.

Bolashaqta salynýy tıis Arheologııa­lyq saıabaq aldaǵy ýaqytta ǵylymı jáne shyǵarmashylyq jobalardy iske asyrý­dyń platformasyna aınalýy tıis. Odan keıin saq kezeńine tán elimiz­degi arheo­logııalyq eskertkishter: Qyzyl­orda oblysy jerindegi Bábish mola nysany qalpyna keltiriledi. Odan soń qala ınfraqurylymynyń metallýrgııalyq kórsetkishteri, Atasý-1, Myrjyq, Semıo­zernoe, Taldysaı-1 taǵy basqa sheberhanalar eksperımenttik arheologııa ádisi boıynsha qaıta jańǵyrtylmaq.

Ǵundar qonysynyń eýrazııalyq úlgisi retinde: qorǵanys, stasıonarlyq jáne jyljymaly úıler, ǵıbadat­hana­lar taǵy basqa nysandar salynsa, ejelgi túrki mádenıetiniń jazbasha jáne arheo­logııalyq derekkózderin qalpyna keltirý josparlanýda. Sonyń ishinde qaǵan saraı kesheni, turǵyn úıler, qolónershiler kvartaly, monsha, petroglıfter tizbegin ornalastyrý kózdelip otyr. Qazaq han­dyǵy dáýirin­degi or­talyqtar – Saýran, Syǵanaq, Saraı­shyq jáne Túrkistan qalalaryn zertteý barysynda ashylǵan nysandar qatarynan Sapar ortalyǵy osynda salynady.

Buıyrtsa, aldaǵy jyldary ın­nova­sııalyq joba retinde iske qosylatyn Bozoq qalashyǵy elimizdiń týrıstik kartasynda tartymdy mádenı ınfraqurylym retinde tanymal bolady. Nátıjesinde, Bozoq mádenıeti – elordanyń týrıstik brendine aınalady.