Kóktemgi egis qarsańyndaǵy qarbalas

Aqmolalyq dıqandar 5 mln gektar alqapqa egin egýdi mejelep otyr. Onyń 4,5 mln gektary dándi daqyldar. Bul arada ótken jylmen salystyrǵanda kóp-kórim ósim barlyǵyn aıta ketýge bolar. Dándi daqyldar al­qaptary 68,2 myń gektarǵa ul­ǵaıady. Jaz jaıly bolyp, jer­den berip, kókten ıise, el ishin ǵana emes, syrtqy saýdaǵa da nesibe bolýy múmkin degen úlken úmit bar. Azyq-túlik da­qyl­darymen qamtamasyz etý qa­shanda aıryqsha mańyzǵa ıe ekendigi belgili. Osy oraıda 214 myń gektar jerge maıly daqyldar egilmek. Bul tarapta da ilgerileýshilik bar. Maıly daqyldar egiletin alqap kólemi 1,2 myń gektarǵa kóbeıtiledi. Jalǵyz azyq-túlik qana emes, mal sharýashylyǵymen de myq­tap aınalysatyn óńir úshin mal azyǵyn eskermese ta­ǵy bolmaıdy. Bul oraıda 200 myń gektar tanapqa mal azyǵy da­qyl­daryn egý kózdelýde. Jo­ǵary­daǵydaı salys­tyratyn bol­saq, bul oraıdaǵy alqaptar aýqy­my 15,7 myń gektarǵa ke­ńeı­tilmek. Demek, jyl sanap basy ósip kele jatqan tórt túlik mal da sapaly, qunarly azyqpen to­­laıym qamtylady dep aıtýǵa bolar. Árıne kúni bu­ryn ton pishken de qısynǵa kele bermes. Jer emshegin emgen elde «balapandy kúzde sanaıdy» deıtin de mátel bar. Áıtse de aqmolalyq dıqan­dar­dyń el ıgiligin molaı­týǵa degen qulshynysy quptarlyq. Ekinshi bir qyrynan alǵanda, bos jatqan myńdaǵan gektar jer ıgerilip, kádege asady. Egin sharýashylyǵymen aınalysatyndar ǵana emes, el de berekeli tirliktiń ıgiligin kórmek.

El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrma­syna oraı azyq-túlik qaýip­siz­digin qamtamasyz etýge meı­lin­she kóńil bólinip otyr. Bul pi­kirimizdi dáleldeý úshin 10 myń gektar jerge qaraqumyq, 21 myń gektar jerge kartop, 33 myń gektar jerge kúnbaǵys egi­le­t­indigin aıta ketýimiz kerek.

Egin shyǵymy álbette tu­qym­ǵa baılanysty. Tuqy­my táýirdiń ónimi de berekeli bol­maq. Byltyrǵy jıyn-terin aıaq­talǵan soń ile tuqym da­ıyn­daýǵa kirisken dıqan­dar­dyń qambasynda 530 myń tonnadan astam tuqym bar. Sapasy týraly sóz sabaqtaǵanda, arajigin ajy­rata aıtqan lázim. Qolda bar tuqym oblys dıqandarynyń kóktemgi egiske qajettiligin 100 pa­ıyz óteı alady. Tuqymnyń 169,6 myń tonnasy birinshi, 125,7 myń tonnasy ekinshi, 20,5 ton­nasy úshinshi synypty. Demek, áne bir jyldardaǵydaı dál naýqan ústinde tuqym izdep eshkimge qol jaımaıtyn múm­kin­shilik bar. Oblystyń tuqym sharýashylyqtary dıqandarǵa qa­jetti mólsherdi ózderi-aq qam­­­tamasyz etip otyr. Bul da úl­ken jetistik. Shyǵyn azaıyp, ózindik qun birshama arzandaıdy. Ári senim de berik bolmaq. Aıtalyq, 36 elıtalyq tuqym sharýashylyǵy 30 myń tonnadan astam tuqym satty. Onyń 17 myń tonnasy – elıtalyq tuqym.

Qazirgi kúni kóktemgi egiske qajetti qolda bar tehnıka tegis jón­delýde. 99 paıyzy daıyn. Kóktemgi egiske 16 myń birlik tu­­qym sepkish, 1 300 jo­ǵa­ry ónim­di egis keshenderi qa­tys­­ty­ry­lady. Jyl basynan beri 4,3 mlrd teńgege 170 aýyl shar­ýa­­shylyǵy tehnıkasy saty­lyp alyndy. Árıne eskirgen tehnıka áli de tanaptar­da kez­dese­tin­di­gin jasyrýǵa bolmas.

– Eger tehnıka tolyq daıar bolmasa, oıǵa alǵan istiń sapaly oryndalýy múmkin emes, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy sharýa qojalyǵynyń ókili Qulan Batyrov, – eń ózekti másele – mehanızatorlardyń tapshy­ly­ǵy. Aǵa býyn áldeqashan zeınet demalysyna shyǵyp ketti. Keıingi tolqyn beıneti kóp ju­mys­qa bel býyp bara ber­meı­di. Eger tájirıbesi to­lys­qan, j­u­mys­qa degen yntasy mol jas­tar bolsa, eńbek te ónimdi bolar edi.

Eńbek ónimdiligi úshin aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdary qolda bar múmkindikti paıda­lana otyryp tehnıkany tegis jańartýǵa tyrysqandary jón. Kóktem jaýyn-shashyndy bolsa egis jumystary kesheýil­dep, merziminen kesh aıaqta­la­­tyn da kórinisterdiń oryn ala­­tyn­dyǵyn jasyrýǵa bolmas. Mol ónimniń bir kepili tyńaıytqysh ekendigi daýsyz. Qazir­gi kúni 12,2 myń tonna mı­ne­ral­dy tyńaıtqysh daıyndalyp, oǵan qosa 31,2 myń tonnaǵa kelisimshart jasalyp qoıdy.

О́ńirdegi astyqty aýdannyń biri – Jaqsynyń jalpaq dalasynda da kóktemgi egiske qar­ba­las kúsheıgen. Osy jyly aýdanda egis kólemi 476,2 myń gektardy quramaq. Basty baǵyt – dándi daqyldar. Bul sha­mamen 47,4 myń gektardy alady. Maıly daqyldar men kókónis kólemi 25,6 myń gektar­ǵa jetkizilmek. О́ndiristi ár­t­araptandyrý sheńberinde úlken jumystar júrgizilýde. Aýyl sharýashylyǵy ónimderin uqsatý da aýdanda oń jolǵa qo­ıyl­ǵan. Sońǵy jyldardaǵy jaǵymdy jańalyqty synalap engize ketelik. Aýdandaǵy jańa­shyl, ozat ujymnyń biri esebindegi «Ýrojaı» jaýap­kershiligi shekteýli serik­tes­tiginde quny 2,6 mlrd teńge bo­la­tyn óndiris yrǵaǵy tolyq avtomattandyryldy. Joǵary ónimdi ıtalııalyq jab­dyq­tar­men qamtamasyz etildi. О́nimdi óńdeýge kóńil bólý tabysty da eseleı túspek. Bul seriktestik jylyna 12 myń tonna jarma daıyndaı alady. Osyndaı jańalyqqa jany qumar jandar kóktemgi egiske de barynsha den qoıyp otyr.

Sońǵy jyldary aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshiler paıdaly daqyl – jasamyq pen burshaqqa kóbirek kóńil aýdara bastaǵan. Sondaı-aq jazdyq raps, maıly zyǵyr, qysha daqyldaryna da mán berilip otyr. О́tken jyly 70 myń gektardan astam jerge mal azyǵy egilip, ysyrapsyz jınalyp alyndy. Jemshóp egýge oń kózqaras – mal sharýashylyǵy salasyn damytýǵa da kóp-kórim yqpal etýde. Sabaqtastyra damytý arqyly úıirilgen ıgilik te az emes. Berekeniń bastaýy qol­jetimdi memlekettik baǵdar­la­malar bolyp otyrǵanyn da aıta ketýimiz kerek. Tuqym sapasyn tekseretin zerthananyń derekterine qaraǵanda, qolda bar tuqymnyń 91 paıyzy joǵary ónimdi.

– Kóktemgi egis óte jaýapty naýqan, – deıdi aýdan ákimi Baýyrjan Malǵajdarov, – negi­zi­nen daıynbyz. Tuqym shar­ýa­shy­lyqtarynyń úlesi mol. Qazir elıtalyq bıdaıdyń 1 ton­nasynyń baǵasy 140 myń teńgeden 160 myń teńgege jetip otyr. Bir jaqsysy, bizdiń óńir­diń dıqandary tuqymdy shetten sa­typ almaıdy.

Oblys dıqandary kóktemgi dala jumystary kezinde qara­jat­tan qysylmaıtyn syńaıly. «Qazagro» ulttyq basqarýshy holdıngi» AQ fılıaldaryna jal­py quny 8,1 mlrd teńgeni qu­raı­tyn 184 ótinim tússe, onyń 6 mlrd teńge kólemindegi 150-i qa­naǵattandyrylǵan. Aýyl shar­ýa­shylyǵyn qol­daý qory arqyly 18 iri aýyl sharýa­shy­ly­ǵy taýaryn óndirýshiler 83 mln teńgege nesıelendirilip otyr. Bul arada nesıeniń paıyzdyq ústemesi 4-6 paıyz kóleminde ekenin aıta ketýge bolar. El er­teńi úshin eńbek kórigin qyz­dy­ryp jatqan dıqandarǵa kóp-kórim kómek.

Oblys dıqandaryna qajetti janar-jaǵarmaı jetkizilýde. Naýryz aıynda 34 myń tonnasy arnaıy oryndarǵa quıylyp alynsa, sáýir aıynda 18 myń tonnasy tasymaldanady. Ke­li­sim­shart jasalǵan.

Ázirge dıqan qaýym kóktemgi dala jumystaryna qapysyz qam­danǵan ispetti. Endigisi tabı­ǵat­tyń jomart peıiline baılanysty.

Aqmola oblysy