Qazaq degen halyqtyń bir ereksheligi, qazirgishe aıtsaq brendi – qonaqjaılyq. Ultymyzdyń osynaý darqan peıilimen maqtanýymyzǵa da bolar. Ras, bireýler ony orynsyz kóredi, daraqylyqqa da balaıdy. Sol qonaqjaılyq teginge túspeıdi, árıne. Qonaq kelse, jalǵyz atyn soıady demeı-aq qoıaıyq, qolda baryn aıamaıtyny anyq. Esepteýli dúnıede sol qonaqqa shyǵyndanatyny biraz qıyndyq ta týǵyzady. Biraq bireýge jaqsylyq jasaý, rıza etý de teginge túspeıdi. Soǵan barǵan soń da, basqalar halqymyzdyń jomarttyǵyn baǵalaıdy.
Oǵan tarıh ta kýá. Alysqa barmaı-aq keńestik dáýirde, biraz halyqqa zobalań tıip, atamekenderinen alastap, bizdiń elimizge jer aýdarǵanda, olar halqymyzdyń kóńil jomarttyǵyn kórgendikten, qazirge deıin olardyń urpaqtary rızashylyqtaryn bildiredi.
Qazaqpyz ǵoı, qaısymyz da osy qonaqjaılyqqa baılanysty áńgimelerge nazar aýdaramyz. Ataqty adamdardyń sondaı jomarttyǵy týraly estisek, rızashylyqpen aıtyp ta júremiz. Máselen, uly sýretshimiz Ábilhan Qasteevtiń qonaqjaılyǵy týraly ańyz emes-aý, kýágerlerdiń áńgimeleriniń ózi qanshama?! Sonyń birin ataqty sýretshi Úki Ájıev aıtar edi. Onyń áli balǵyn shákirt kezi bolsa kerek. Uly sýretshiden jón-josyq, aqyl-keńes suraıyn dep onyń úıine keledi. Ábekeń joq eken, jas balany onyń báıbishesi Saqysh apamyz jaqsy qarsy alady. Bul qurmet uly sýretshi kelgen soń da jalǵasady. Batyly jetip, óziniń kim ekenin aıta almaı, shákirt bala qatty qysylady. Úı ıeleri qudaǵa laıyq qurmet kórsetilgen soń ǵana baladan jón suraıdy. Sóıtse, bul osy úıdiń jalpy tártibi eken. О́mir boıy muny umytpaı ketken Úki ǵana emes, osyndaı ǵajap yqylasqa bul áńgimeni estigen basqalar da razy bolyp qana qoımaı, rýhanı nár de alatyny sózsiz.
Taǵy bir áńgimeni uly sýretshiniń qyzy Gúldarııa aıtady. Birde úılerine bir qart adam keledi. Endi Ábekeńniń syılaıtyn adamy, týys bolar dep, úı-ishi jaqsylap kútedi. Sýretshiniń ózi de kelgen soń, jaqsy yqylas bildiredi. Ertesine rızashylyǵyn bildirip, álgi qart adam ketip qalady. Týysqan, aǵaıyn bolsa, bile júreıik dep Gúldarııa ákesinen: «Bul kisi kim?» dep suraıdy ǵoı. Sonda Ábekeń: «Bilmeımin. Qonaq qoı», depti. Bireýge kúlkili kóriner. Rızashylyqpen kúlýge de bolar. Al tereńirek oılaǵanǵa, bul tabıǵı tazalyqtyń, adamgershiliktiń, jan jomarttyǵynyń bıik úlgisi ekeni daýsyz.
Kóp adamdy erekshelep turatyn, oǵan degen qurmetke jol ashatyn onyń qonaqjaılyǵy, qoly ashyqtyǵy. Bereke de, yntymaq ta, mándi ómir de sondaı adamdardyń otbasynda. Tárbıeli de, jaıdary da balalar sondaı otbasynda ósip jatady. Solarǵa yqylasymyz da bólek.
Baspasózge jaqyn qaýymǵa aty belgili fototilshi Sıez Básibekov aǵamyz «Egemen Qazaqstanda» uzaq jyl qyzmet istedi jáne sirá, respýblıkada ol barmaǵan aımaq joq ta bolar. Sol aǵamyzdyń kóp saparda bolyp, qonaqjaılyqtyń úlgisin kózimen kórip, janymen uqqandyǵynan da shyǵar, óziniń de qonaqjaılyǵy dostary men tanystary arasynda ańyzǵa aınalǵan. Sonyń birazyn ataqty Qadyr Myrza Áli aǵamyz jurtty kúldirý úshin aıtatyn.
Qadekeń men Sıez aǵamyzdyń naǵashyly-jıendik týystyǵy da bar. Sonan soń bul áńgimege azyn-aýlaq ázil de aralasady. «Bul Sákeń qonǵan úıiniń adamdaryn Almatyǵa qonaqqa shaqyrady», deıtin. Sodan da izdep kelip jatatyndar da barshylyq bolatyn. Biraq Sıez aǵamyz munymen shektelmeıtin.
Myna bir jaıdy Káýsarııa jeńgemiz aıtady. Birde Sekeń úıine bir adamdy ertip keledi. Qonaq biraz sharshaǵan keıipte. Dereý shaı ishilip, qazanǵa tamaq salynady. Shólin basqan soń álgi adam jýynýǵa vannaǵa kiredi. Onda ol uzaq kidiredi. «Qonaǵyń nege shyqpaıdy, ózi onda ne istep jatyr, tamaq ta daıyn», deıdi jeńgemiz. Sonda Sekeń: «Áı, kim! Shyqpaısyń ba?» deıdi. «Qonaǵyńnyń atyn da bilmeısiń be?» deıdi Káýsarııa jeńgemiz. «Bilmeımin. Qonaq qoı» degen sóz bolypty aǵamyzdyń jaýaby. Álgi qonaq sóıtse, ózi ǵana jýynyp qoımaı, ústindegi kıimderin de jýyp úlgerip, keptirip kıip alsa kerek. Bul adam Sıez aǵamyzdy ana dúnıede de umytpas.
Endi osyny keıbireýler aıtatyndaı, orynsyz qolashyqtyq (daraqylyq deýge aýyz barmaıdy) deımiz be, joq darqan kóńildik deımiz be? Basym kópshilik sońǵysyna toqtaıtyn shyǵar-aý. Áıtpese, mundaı adamdardy, olardyń álgindeı is-áreketterin ańyz ǵyp aıtar ma edik?!
Tólegen Aıbergenovteı keremet aqyndy bilmeıtin qazaq joq shyǵar. Endi ómirden tym erte ketken sol azamattyń adamgershilik qasıetteri de sol aqyndyǵymen astasyp jatady. Sonyń biri – qonaqjaılyǵy. Bir ańyzda bylaı delinedi. Tókeń keshkisin úıine kelgende, qazanǵa qaraıdy eken. Jalpy, er adamnyń qazanǵa qaraǵany jaqsy emes deımiz ǵoı. Biraq Tókeńniń qarasy múlde basqa. Sol qazanda berekeli dámdileý as pisirilip jatsa, «Qoı, muny ózimiz ǵana jegenimiz jón bolmas, bireýdi taýyp keleıin», deıdi eken. Ol zamanda qazirgideı uıaly telefon joq, ózi kóshege shyǵyp, áıtpese tanystary bar mekemege baryp, bireýlerdi ertip keledi eken. Endi muny ápendelik deımiz be? Áı, biraq sol Ápende jaryqtyq ta jaqsy adam bolǵan ǵoı.
Qaı aýyldan da qonaqjaılyǵymen aýyzǵa ilingen bir emes, talaı adamnyń atyn aıtýǵa bolar. «Bul qalaı, qonaq kelmeı ketti ǵoı?», dep aıtatyn atalarymyzdyń da kózin kórip qalǵanbyz. Ulttyń eń bir qasterli qasıetin qalyptastyrǵan jaryqtyqtar edi ǵoı solar.
1991 jyly Almatydan 10 jýrnalıst Germanııaǵa issaparmen bardyq. Maqsatymyz – bizden ózderiniń tarıhı otanyna ketken qazaqstandyq nemisterdiń qalaı ornalasqanyn kórip qaıtý. Biraz nárseni kórdik, bildik. Aıryqsha áser qaldyrǵan bir jaı boldy. Mıýnhenniń mańyndaǵy bir jerge barǵanymyzda bir jigit: «Assalaýmaǵaleıkúm, kóke!» dep sálem berdi. Qazaqshalap sálemin aldyq, ishimiz jylyp sala bergen. Ońashalanyńqyrap áńgimelestik. Jaǵdaıyn suradyq. «Jaman emes» dep bir qoıdy da: «Áli úırenise almaı júrmiz», degendi aıtty. «Munda bireý men bireýdiń jumysy joq sııaqty. Al biz aǵaıyndyqqa úırenip qalǵanbyz. Aýylda bir úıde toı bolsa, bárimizge toı edi. Al munda kórshiń úıine shaqyra qoımaıdy. Bul ne ómir?», dedi ol. Túsindik. Sol sheteldegi basqa ult ókiliniń sózinen qazaq halqynyń qasıetin uqqandaı boldyq.
Árıne, qazir zaman basqa. Eshkim bul kúnde úıińniń tusyna kelip, terezeńdi qaǵyp: «Sóıles-aý, qudaıy qonaqpyz», demeıdi. Jurt baratyn jerin bilip barady. Qalalarda kim keler eken dep qushaǵyn jaıyp otyrǵan qonaqúıler jetkilikti. Sóıtse de...
Iá, sóıtse de tamyr-tanystardyń, dos-jarandardyń, aǵaıyn-jegjattardyń bir-birine qonaqqa baryp jatqany qandaı jarasymdy?! Bul, eń aldymen, adamdar arasynda syılastyq qarym-qatynasty jaqsartady. Otbasyndaǵy tálim-tárbıede de onyń orny bólek. Ásirese jastardyń adamdardyń bir-birin jatyrqamaı, qamqor bolý paryzyn uǵyp ósýine kerek.
Qazir qonaq orny qonaqúı degen qaǵıda beleń alyp tur. Tipti keıde alystan kelgen jaqyn adamyna as-sý berýmen shektelip, sodan keıin qonaqúıge shyǵaryp salý da ádetke aınalǵan. Osyǵan oraı, bir aýyldas azamattyń qalaǵa barǵanda qınalatynyn aıtqany bar: qonaqúıde tanys bireý jolyqsa, mynanyń qalada syılasatyn adamy joq pa eken dep oılaıdy-aý dep yńǵaısyzdansań, endi sol jaqyn adamyńnyń úıine baryp tússeń, bul ózi qonaqúı turǵanda munda nesine keledi dep oılaıdy ma dep te qysylasyń degen.
Ýaqyttyń, zamannyń ózgergenin eskermesek bolmas, shekten de shyqpaǵan jón, árıne. Qalaı bolǵanda da, basqalar baǵalaǵan asyl qasıetimizdi joǵaltyp almasaq deısiń ǵoı. Jastarymyz sony bilip qana emes, qasterlep ósse, káni?! Joǵaltyp alsaq, halqymyzdyń jany júdeıdi.
Keıde bir shańyraqtyń ózinde ondaǵylar bir-birimen túsinise almaı, yrdý-dyrdý bolyp jatady. Sol úıde kóńil jomarttyǵy tapshy ekeni anyq. Qonaq kelse, jaırańdap qarsy alatyn úıde mundaı bolmaıdy. Kez kelgen adamǵa kóńilin syılaýǵa qushtar jandar jaqyndarymen de daýǵa barmaıdy.
Qalada turaqtaǵan kóbimizdiń aýylymyz bar. Onda týystar ǵana emes, tanystarymyz da turady. Solarǵa baryp tursaq, olar kelip tursa, janymyz jadyraıdy, kóńilimiz ósedi. Ony aqshaǵa satyp ala almaısyń.
Aýyldaǵy bir atamyz: «Qonaq kelse – qut, ony tik turyp kút», dep belgili maqaldy ózinshe jetildirgendeı bolatyn. Jaqsy adam edi jaryqtyq.
Mamadııar JAQYP,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi