Dildámen alǵash tanysyp, áńgimege tartqanymyzda jeńin tartqylap, qolyn tyqqyshtap baqty. Janarymyz eriksiz sol jeń jasyrǵan qolǵa aýdy. О́zi de sezdi bilem:
– Qolym kús-kús edi, – dep yńǵaısyzdanyp qaldy.
Qyryqtyń qyrqasyna endi shyqqan Dildá Tólegenovanyń eńsesin kóterip, boıyn tiktetken – osy kús qoldary. Osy kús qoldarynyń arqasynda eshkimge alaqan jaımaı, óz kúnin ózi kórip otyr. Tek ózi emes, artynan ilesken tórt baýyryna qamqorlyq jasap, baspanaǵa deıin alyp beripti.
Tyshqaq laǵy joq, árkimniń esiginde jaldamaly jumys istep júrgen Dildá bas-aıaǵy jeti jyldyń ishinde qajyrly eńbegi, mańdaı teriniń arqasynda joqtan bar jasap otyr.
– Anam Zoıa erte qaıtty. Eń kishi inim Elaman segiz jasqa da tolmaǵan edi. Bes bala ulardaı shýlap qala berdik. «Anasyz jetim – sum jetim» degen ǵoı. Marqum anam ómiriniń sońǵy jylynda esh jaqsylyq kórgen joq, aýrýshań boldy. Úıde tipti elektr jaryǵy da bolmady. Marqum «Elektr jaryǵyn, toktyń keremetin kórmegenime jıyrma jyldan asty» dep otyratyn. Qansha jasyrsań da, jurtqa aıan ǵoı. Ákemiz «aqańa» úıirsekteý edi, anam qaıtqan soń bar jubanyshty sodan izdedi. Bizdi Bókeı ordasy Bısen aýylyndaǵy aǵaıyn «Ǵarıfollanyń balalary» dese tanymaýy múmkin, «Býdýlaıdyń balalary» dep biledi. Aýyldaǵy janaza, sadaqanyń tamaǵymen, jurttyń jylýymen jan baqqan kezimiz boldy. Keıin Asqar Samatov degen aǵamyzǵa jaldanyp, mal qystaǵynda jumys istedim. Sol kezde maldynyń áldi bolaryn túsindim. «Kórpeme qaraı kósilip» Darhan, Ajar Esekeshevterden bes taýyq satyp aldym. Bastapqyda bar malym osy bes taýyq bolyp edi. Keıin bes taýyǵym balapan basyp, sanyn kóbeıtti. Eki-úsh jylda qyryqqa jetti. Baqsha ektim. Sol jyly jaqsy shyqty. Allanyń qarasqany ǵoı. Tókken ter, etken eńbegimniń nátıjeli bolǵany serpin berdi. Sosyn qolyma túsken aqshama shybysh, toqty aldym. Eshki ósimtal bolǵandyqtan, ózin ózi aqtaıtyn tıimdi túlik. Jemshópti kóp talap etpeıdi. Tek qys qorasy jyly bolsa bolǵany. Azymtal emes, qotyr bolmaıdy da, jazdyń aptap ystyǵynda tózimdi, kóp qurttamaıdy, qurttasa da neken-saıaq. Ádette, bul janýar óte kirpııaz, óte taza janýar. Qysta onyń túbiti asa baǵaly. Eshkiniń bir ǵajaby óz jaıylysyn azdyrmaıdy. Jaıylǵanda shópti otap jemeı, shókimdep júrip jaıylady. Túıgenim osy. «Esi ketken eshki jınaıdy, eshkimen esin jınaıdy» dep atalarymyz tekke aıtpaǵan eken. О́simtal mal kózimdi de, kóńilimdi de toıdyrdy. Keıin eshkini birtindep qoıǵa aıyrbastap, Shopan ata túlegin kóbeıte bastadym, – deıdi Dildá ótken joly týraly esh búkpesiz.
Iá, mal baqqanǵa bitedi. Búginde Dildániń júzden astam qoı-eshkisi, elýge jýyq iri qarasy bar. Qaıtalap aıtty demeńiz, bul sońǵy jeti jylda jınaǵan maly. Jalǵyzbasty áıel zatynyń jıǵany. Qazir Dildámiz Muratsaı aýyldyq okrýgine qarasty Ájen eldi mekeninen úı alyp, perzenttik paryzyn ótep, ápkelik qamqorlyǵyn kórsetip, ákesi men sińlisimen birge turyp jatyr.
«О́z úıim – óleń tósegim» ǵoı, buıyrtsa, úıimizdi de jóndep, sánin kirgizermiz dep qoıady. Bıyl úı janyna baqsha salypty. Monsha da salmaqshy. «Pálensheniń qolynan keletin sharýa meniń de qolymnan keledi» dep tas ta soǵa bastapty.
Dildániń aýyldasy Balııa Sısenǵalıeva:
– Dildá kerim eńbekqor. Malǵa baladaı qaraıdy. Bar jaǵdaıyn jasaıdy. Eshkimmen qaq-soǵy joq. Adal eńbeginiń jemisin kórip otyr. Qarap otyrmaıdy. Tepse temir úzetin jigitterdiń ózi bel sheship kirispeıtin sharýany oıǵa aldy. Tas soqty. Monsha salmaqshy. Monsha salý da kóp kúshti, qarjyny qajet etedi. Jankeshtiligi, qaırattylyǵy, eńbekqorlyǵy kópke úlgi, – deıdi.
Iá, rasymen de baǵaıyn dese maly joq, «aýrýmyn» deıin dese aýrýy joq bolsa da, úıdiń kóleńkesinen uzamaı-aq úkimet beretin ataýly kómekpen ildebaılap kún keshýdi jón sanaǵan kóp erkek kindiktige úlgi. Ǵarıfollanyń tuńǵyshy da ózinen keıingilerge eńbekpen ǵana bárin jeńýge bolatynyn jıi aıtady.
– «Aıaz, álińdi bil» dep baýyrlaryma basymyzdan ótken qıyndyqty jıi aıtyp otyramyn. О́ziń eńbek qylmasań, áreket etpeseń, eshkimnen esh qaıyr bolmaıdy. Kınodaǵydaı mal-múlik, qyrýar aqshany muraǵa qaldyratyn aǵaıyn da joq. Tek ózińniń qaırat-kúshiń, eńbegińniń arqasynda ǵana ózińe jaǵdaı jasaısyń deımin. Erinbegenge mal degeniń qyp-qyzyl paıda ǵoı. Saýyp maı-qaımaǵyn, júninen tósekshe jasap, aýdan ortalyǵyna aparyp, dúkenderge qoıyp júrdim. Eshkiniń túbiti de qyrýar paıda. Tek erinbeý kerek. On eki músheń aman bolsa, árkim óz tirligin jasaı alady eken. Osyny túsindim. Maldyń shýyn shulǵaý qyla júrip, mal basyn kóbeıttim-aý, endi sol maldy qaıda jaıamyn degen másele týyndap tur. Kishigirim aýylda kóp malmen otyra almaısyń. Aýyldyń aınalasynda ultaraqtaı da jer joq. Báriniń ıesi bar. Sońǵy jyldary shóptiń shyǵymy joq. «Mal-janyń aman ba?» dep maldyń amandyǵyn jannyń amandyǵynan buryn surap jatamyz ǵoı. Jaıylym úlken daý týdyrýy múmkin. Qyzǵanysh qoı. Jer kerek. Sharýa qojalyǵy bolyp tirkelip, jer alǵym keledi. Osy máseleni sheshý úshin tıisti mekemelerdi jaǵalap júrmin, – deıdi Dildá.
Biz barǵan kezde keıipkerimiz mal basynda júr eken. Eshkisi tóldepti. Tórt birdeı laǵy bar.
– Qutty qonaq boldyńdar. «Qutty qonaq kelse, qoı egiz týady» deı me? Sharýam jaqsy sheshim taýyp, súıinshili jańalyq bolar dep joryp turmyn. Adal eńbekpen tirnektep qor jıǵan biz sııaqty eńbek adamdarynyń máselesi ońtaıly sheshilse ǵoı, – dep úmitin úkilep qoıady. Úmiti aldamasa eken destik.
Ulpan ÁNÝARQYZY
Batys Qazaqstan oblysy