Qazaqtyń alyptary

Baıyrǵy qazaq balýany degende áýeli, Balýan Sholaq pen Qajymuqan, odan qaldy erdiń soıy Imanjúsip Qutpanuly eske túsedi. Bular tek dúleı kúsh ıesi ǵana emes, aıtsa áni bar, júrse sáni bar, adamnyń sarasy, atanyń artyp týǵan balasy bolǵan. Tirisinde jarǵaq qulaqtary jastyqqa tımeı otarlaýshylarmen arpalysqan. Sol úshin Imekeń men Balýan Sholaq orystyń túrmesine qamalsa, Qajymuqan Alashordanyń tý ustaýshysy bolǵan. Qysqasy, burynǵy qazaq balýandary qaıratker edi. Qaıran arystar ózderi tap bolǵan qoǵamdyq-áleýmettik jaǵdaıdy jyrǵa qosatyn aqyn, án qylyp aıtatyn sazger edi ǵoı. Mysaly:

Balýan Sholaq:

Boıyma kúsh bitkenge ettim shúkir,

Qajysam abaqtyda betke túkir.

Esigin eki ıterip tartqanymda

Kirpishi jerge tústi kútir-kútir.

Imanjúsip Qutpanuly:

Qyran edim, qor boldym torǵa túsip,

Aspanyma shyǵarmyn bir kún ushyp.

Bar qatyny qazaqtyń ul tapsa da,

Biri de bola almaıdy Imanjúsip!

Qajymuqan aıtady:

Qajymuqanmyn qazaqta

 kúshim asqan,

Palýandyqtan aıtaıyn biraz dastan,

«Orys palýan» atanyp on eki jyl,

Jıyrma tórt patshalyqtyń

jerin basqam.

 

Balýan Sholaq pen Qajymuqan

Jazýshy Qalmahan Ábdiqadyrovtyń «Qajymuqan» hıkaıatynda «Balýan Sholaqpen kezdesý» atty bólim bar. Osy kitapta jáne «Juldyz» jýrnalynyń 1989 jylǵy 9-shy sanynda jazýshy, ól­ketanýshy Estaı Myrzahmetov «Balýan Sholaqtyń Qajymuqanmen kezdesýi» atty kólemdi dúnıe jarııalaǵan eken.

Joǵarydaǵy avtorlardyń eńbeginde aıtylǵan oqıǵaǵa qulaq túrsek, ákesi Muńaıtpas dúnıeden ótti degen habar jetken Qajymuqan balýan Qyzyljar-Kókshetaýlap eline kele jatady. «Patsha balýanyn» tym bolmasa tústendirip jiberýdi abyroı-dáreje kórgen baılar jolyn tosyp álek. Birinen soń biri ilip áketip jatty. Bul habar Balýan Sholaqqa da jetedi. Shókeń: «Maǵan qalaıda keledi, sálem beredi», degen oı­men qam jasap, qatty kútedi. О́ıtkeni kúre­jol Tastyózek qonysynda otyratyn balýan aýylyn irgeleı ótedi. Demek Qajy­muqan qalaıda kelýi kerek.

Biraq Qajymuqandy atyǵaı baıy Áljan men kereı bolysy Satybaı buryp áketedi. Bul is Balýan Sholaqtyń qytyǵyna tıedi. «Áke qazasy qıyn-aý, qaıǵyryp kele jatqan adam emes pe, keıin oralǵanda soǵar!» dep kútip oty­rady. Biraq ta úmiti aqtalmady. Qajy­muqan tóte Aqmolaǵa attandy degen habar alady.

Balýan Sholaq tún ishinde atqa qonady. Sýyt júrip otyryp, tańǵa ja­qyn Qajymuqan qonyp jatqan Shor­tan­daǵy Shaımerdenniń úıine tumsyq tireıdi. Dúrsildegen qaqpa daýysynan oıanǵan úı ıesi Shaımerden:

– Apyr-aı, batyr, jeti tún ishinde eldiń záresin ushyryp, bul ne sýyt júris? – dep qaljyńdaı qarsy alady. Shıryǵyp kelgen Shókeń basqa sózge aınalmaı:

– Álgi Qajymuqan degen kórgensiz osynda ma? – dep suraıdy da, osynda ekenin bilgen soń: – Endeshe, meni qazir týra sonyń jatqan jerine bastap apar. Esińe tut, meniń kim ekenimdi tisińnen shyǵarmaısyń, onyń atyn da aýyzǵa almaısyń! – deıdi erkin sóılep.

Qajymuqan qadirli qonaqtarǵa arnalǵan túpki bólmeniń qaq tórinde salynǵan qus tósekte dóńbekteı dóńkıip jalǵyz jatqan-dy. Esik ashylady. Bólme ishine jarqyrap jaryq túsedi. Shókeń bosaǵadan attaı toqtap:

– Ýa, Shaımerden, nemene, úıińde qonaq bar ma edi? Tap tórińde kúmpıip jatqan kim bul? – deıdi kim ekenin jorta bilmegensip. Úı ıesi:

– Osynda bir jolaýshy meıman edi, – dep sylq etkizip qoıa saldy.

– E, sonda, bir úıdi bir ózi alyp, úlde men búldege oranyp jatatyn sonsha­lyqty ne qylǵan meıman ol?

Qajymuqannyń jata berýine endi bolmaı qalyp edi. Jorta uıqydan jańa oıanyp ketkensip, kózin syǵyraıta ashyp qarady... Bosaǵaǵa súıenip bireý tur, – adam emes sýret. Basta sýsar bórik, ús­tin­de omyraýy ashyq jibek shapan, aıaqta ók­shesi synyq súıem, kúmispen kúptelgen kók saýyrly, kisi quny derlikteı kebis.

– Eı, Shaımerden, maldyń qarny jýan, basy úlkeni – soǵym, adamnyń qarny jýan, basy úlkeni boǵym deýshi edi, seniń myna qonaǵyńnyń qarny kebejedeı, basy qara baqyrdaı birdeme eken, sirá, naǵyz boǵymnyń ózi bolar...

Qajymuqanda ún joq. О́zine shúıilip, sózben pispektep turǵan jannyń osal emesin ishi sezip-aq jatyr, al biraq dál osy Baýlan Sholaq bolar-aý degen oı oǵan qaıdan kelsin?! Kim de bolsa oısań denesin kórsetip-aq júregin shaılyqtyryp tastamaqty oılap, kórpeni tómenirek ysyryp, bulshyq eti bileý-bileý balýan bilegin, esikteı keń keýdesin jalańashtaıdy. Ony kórgen Shókeń qarq-qarq kúledi:

– Oıbaı-aý, myna jamannyń túrine qarańdar! Áı, osynyń ózi balýansymaq birdeme bolmaǵaı... Menimen kúresemisiń? – deıdi. Qajekeń budan árige shydaı almaıdy. «Kúressem kúresemin!» dep, shamyrqanǵan qımylmen kórpeni serpe laqtyryp tastap, silkine turady. Shókeń sol bosaǵaǵa súıenip turǵan kúıi:

– Shaımerden, qane, bizge eki qyl shyl­byr ákel, arbıǵan másteki neme eken, ónerin kóreıin! – deıdi. Eki shyl­byr­dyń birin Sholaq Qajymuqanǵa «al usta» dep laqtyrdy, birin shapan syrty­nan beline ózi baılaı bastady... Qajy­muqannyń kózi Sholaqtyń aıaǵyndaǵy kebisine túsedi.

– Aǵa, aıaǵyńyzdaǵy kebisińizdiń ók­shesi tym bıik eken, omyrylyp keter, shesh­seńiz qaıtedi? – deıdi.

– Ket, ıt, sóılemeı! – dep Shókeń qat­ty qaıyryp tastaıdy. – Senimen us­tasýǵa jaramaǵan kebisti men kısem-aý.

Bir emes, eki emes, ábden basynyp bitkenine yzasy qozyp, shıryǵa jaqyn­daı bergen Qajymuqannyń belindegi shylbyrǵa Shókeńniń qoly sart etip buryn tıip qalady. Sol sátte Qajekeń ysh­qyna daýystap jiberip:

– Oıbaı, aǵa, siz Balýan Sholaq emessiz be?!

– Endi kim dep ediń!

Qajymuqan edendi omyryp jiber­gen­deı dúrs etkize, jalp etip otyra kete­di. Jalma-jan eki qolyn kókiregine basyp:

– Oıbaı, aǵa, menen bir aǵattyq boldy, men jyǵyldym!.. Men jeńildim!

Sol, sol-aq eken, Balýan Sholaq ony jerden alyp, jerge salady.

– Ońbaǵan ıt!.. Sen ıt bolmasań, meniń basymnan attap keter me eń! Áýeli maǵan kelmes pe eń, sálem bermes pe eń?! Sodan keıin Muńaıtpas aǵam ornyna seni ózim alyp barmas pa em! Kórkeıip barmas pa eń sen!.. Sasyq baılardyń ıtaıaǵyn jalaısyń!

Qajymuqan lám-mım demeıdi. Ne desin, kiná ózinen. Ony osy arada ǵana túsinedi. Qolynan bar kelgeni, aǵanyń aıaǵyna jyǵylyp, keshirim suraý ǵana.

– Qanekı, tur-daǵy, tez kıin! – dep ámir etedi oǵan Shókeń. – Qazir júremiz!.. Áke qazasyna asyǵyp kele jatqan Qajy­muqan lám demeı balýan aǵasyna ilesip júre beredi.

Bul oqıǵadan biz ne túıemiz: baıyr­ǵy qazaq alyptarynyń syılas­tyǵy qandaı? Bir-birine degen aǵalyq óktemdigi men ini­lik izeti qandaı? Naǵyz úlgi alatyn oqıǵa osy emes pe? Qazir she, kilem ústinde daý­lasyp, alakózdenip, balýandyqtyń qadirin qashyryp júrgen bizdiń azamattar oılansa eken...

 

Imanjúsiptiń úkimi

Qalamger Álimqul Búrkitbaevtyń «Qajymuqan» atty hıkaıaty 1990 jyly «Jalyn» jýrnalynda alǵash ret jarııalanyp, artynan jeke kitap bolyp shyqty. Osy týyndyda Ulytaý óńirinde ataqty Imanjúsip Qutpanuly, Balýan Sholaq, Qajymuqan Muńaıtpasuly úsheýi bas qosyp, dalany dý-dyrdýǵa bólegeni jaıly aıtylady.

Birin-biri kórip, basqosýǵa yntyzar bolyp júrgen qazaqtyń arystary alqa-qotan otyryp óner kórsetedi. Balýan Sholaq bilekteı temirdi arqan sııaqty bilegine úsh-tórt qaıyra orap, eki ushyn tuıyqtap tastaı salady. Al Qajymuqan bolsa jýan rels temirdi jotasyna kóldeneń kóterip, jınalǵan halyqqa «eki basyna syıǵansha minińder!» deıdi. El relske jabysady. Qajymuqan relsti aınaldyrǵanda jurt kóbelekteı sha­shy­rap ushady.

Odan keıin Balýan Sholaq asaý kók qasqa aıǵyrǵa er salyp, qyryq qulash qyl arqannyń ortasyna oıyq ja­sap moınyna iledi de, arqannyń eki ushyn Qajymuqan inisine ustatady. Asaý aıǵyrdy shý dep shaba jóneledi. Aıǵyr­dyń ekpini qatty. Qajymuqan qan­shama tyrysyp tartsa da, shamasy jet­peıdi, arqan qolynan shyǵyp ketedi. Kók qasqany oınaqtatyp qaıta oralǵan Balýan Sholaqtyń moıny qantalap ketken eken. Aǵasynyń alyp kúshine eriksiz kýá bolǵan Qajymuqan:

– Bar álemde bul ónerdi kórsetetin siz ǵana bolarsyz?! – dep basyn shaıqaıdy. Osy­laı qos arystyń alyp kúshine halyq tamsanyp, tańdanyp, qaıran qalad­y. Oıyn qyzǵan bir sátte jylqysy qoınaý­ǵa syı­maı jatqan ataqty baı Sálimbaı ortaǵa shyǵady.

– Ýa, halaıyq, meniń bir shartym bar!

– Lábbaı, baıeke.

– Olaı bolsa, Balýan Sholaq pen Qajy­muqan kúressin! Qaı jeńgenine 100 jylqy beremin!

Sálimbaıdyń úkimin estigen elde es joq. Tobyrǵa qyzyq kerek. Jer toq­paq­tap shýlap jatyr. «Kúressin! Kúres­sin!» Elirgen eldiń shýynan jer shaıqalyp tur. Mundaı qıyn sátte kim de bolsyn abdyrap qalary sózsiz. Balýan Sholaq inisi Qajymuqanǵa qaraıdy, Qajekeń kózin tómen salyp únsiz yńyranady. At ústinde shirenip, sýsar bórigi jelbirep Sálimbaı tur.

Kóptiń aıqaı-súreńinen keıin shynynda kúrespek bolyp, Balýan Sholaq pen Qajymuqan belderine shylbyr baılap daıyndala bastaıdy. Osy sátte aıýdaı aqyryp ortaǵa Imanjúsip shyǵady.

– Eı, halaıyq! Eı, Sálimbaı! О́rge tart­sa, sorǵa tartatyn netken sorly ediń­der! Senderdiń baǵyńa týǵan eki balýan kóz­derińe kóp kórindi me? Al bul ekeýin kú­res­tirdińder, bir-birine zábir jasaý­ǵa ı­ter­­dińder! Bir-birin maıyp qylsa, sen­­derge paıda túse me? Netken sorly edińder!

– Eı, Sholaq, sen uıalmaı artyńnan ergen jalǵyz inińdi jer qaptyrmaqsyń ba?

– Eı, Qajymuqan, sen myna eldiń aıtaǵyna erip, jalǵyz aǵańnyń jaǵasyna jarmaspaqsyń ba?

Imekeńniń sózinen keıin el sabasyna túsedi. Qajymuqan bolsa eńirep kelip, «Qaıran aǵam-aı, sen bolmaǵanda Shókemniń jaǵasynan ustap, kúnákar bolar edim», dep eki aǵasyn qushaqtap solqyldap jylapty.

Bul oqıǵadan biz ne túıemiz: Iman­júsip bolmaǵanda eki arys birin-biri maıyp etýi ábden múmkin edi. Tek maıyp etip qoımaı, arasyna arazdyq túspeı me? Eldiń mańdaıǵa basqan eki arysy araz bolsa, el búlinbeı me? Mine, baıyrǵy qazaq balýandary tatýlyqty saqtaý úshin syılastyqty buzbaǵan. Qazir bizde osy Imanjúsipter joq.

 

Qutpanulynyń qamshysy

Ataqty «Qoıandy» jármeńkesi. Bir buryshta úlken úı tiktirip, sal-seri, ánshi-jyrshylar tańdy-tańǵa uryp óner kórsetedi. Ana bir jaqta aıbyny asqan balýandar bazarshylarǵa boıyndaǵy qýat-kúshin pash etip jatyr.

Jármeńkege Imanjúsip aǵasyna erip Qajymuqan da keledi. Alyp kúsh ıesin kórgen el máz. Kezek-kezek qonaq etip kútedi. Qajekeń ánshi Maıra Ýálıqyzynyń syrnaılatyp salǵan ánin tyńdap, ózi de bir dúrkin jýan daýysymen Sholaq aǵasynyń ánin aıtyp, reti kelgende sırkte úırengen nebir ǵajaıyp ónerin kórsetedi.

Qajymuqan bir úıde tasyp-shalqyp, qymyzǵa eltip otyrsa, esikten shyny­shaqtaı shal kirip kelip:

– Áı, úıgen boq, nemenege tórde shaljıyp otyrsyń, maǵan turyp nege sálem bermeısiń? – dep shaqyldaıdy. Istiń ba­ıybyn ańǵarmaǵan balýan shaqar shaldy kóterip alyp, shańyraqtan shyǵaryp jiberedi. El kúlip jyrǵap jatyr.

Sóıtse, bul shalyń ońaı-ospaq adam emes eken. Arqadaǵy qypshaq eliniń qadirli aqsaqaly. Tipti onyń bir aýyz sózin ataqty Imanjúsiptiń ózi jerge tastamaıtyn qadiri bar. Ony Qajekeń bilmegen.

Shal shaýyp Imanjúsipke barady:

– Ana aqymaq iniń meni kóptiń kózin­she mazaq etti?

Imekeń qaharyna minedi. Qabaǵynan qar jaýyp, aqsaqaldy aldyna salyp Qajymuqan otyrǵan úıge keledi.

– Eı, Qajymuqan, shyq úıden!

El abdyrap qalady. Esik aldynda qar­shy­ǵadaı shúıilip Imekeń tur. Qajy­muqan ózinen bir aǵattyqtyń ketkenin ańǵar­ady. Úıdegi elge basý aıtyp, aǵama ózim jalǵyz baraıyn dep tabaldyryq attaıdy.

– Aldııar aǵa!

Atan túıedeı alp-alp basyp jetip kelgen inisine Imekeń: «Myna aqsaqaldy tanısyń ba?» dep qamshynyń ushymen manaǵy qarııany nusqaıdy.

– Tanymadym, kóke!

– Tanymasań mynaý, – dep Imanjúsip dyraý qamshymen inisiniń jon arqasynan juqa tartady da atynyń basyn buryp júre beredi. Qamshynyń qýaty sondaı, Qajymuqan balýan qıralań etip, shóke túsip otyryp qalady. Qarap turǵan qaýym: «Iаpyrym-aı, batyr sizdi qatty urdy-aý» dep janashyrlyq tanytady. Sonda Qajekeń:

– Aǵam meni qamshymen jaı ǵana sıpap ótti emes pe, shyn ursa qaq bólinip qalmaımyn ba? – depti.

Bul oqıǵadan biz ne túıemiz: aǵa men ininiń tereń syılastyǵy jáne qazaq dástúriniń úzdik úlgisi jatyr. Qajymuqannyń: «Aǵam meni qamshymen jaı ǵana sıpap ótti emes pe, shyn ursa qaq bólinip qalmaımyn ba?» degen bir aýyz sózinde úlken qudiret jatyr.

 

Qajymuqan jáne belgisiz balýan

Qajymuqan balýan Semeı qalasynda el qurmetine bólenip júrgen bir otyrysta oǵan: «Osy bizdiń qazaqta dál ózińizdeı kúshti bar ma? Boldy ma, kezikti me?» degen suraq qoıylypty. Qajekeń ózinen kúshi myǵym bir adamnyń kezikkeni jaıly aıtady. Biraq onyń aty-jónin kúni búginge deıin eshkim bilmeıdi. О́lke­tanýshy marqum Qalıhan Altybaev bul adamdy Moldabaı balýan dep joramal jasasa, taǵy bir azamattar Ilııas Jan­sú­girovtiń «Joldastar» romanynyń ke­ıip­keri Mardan balýan bolýy múmkin deıdi. Endi Qajekeńniń jaýabyna kezek bereıik.

– Birde osy Semeıde belgisiz azamat jalǵyz ózimdi qonaqqa shaqyrdy. Kóbi­ne elge syıly azamattar, ánshi­ler men ónerpazdar birge ilesip júre­tin. Shaqyrǵandar barlyǵyn qosa sha­qy­ratyn da, otyrystyń ózi kóńildi, qy­zyqty ótetin. Shaqyrǵan úıdiń mol das­tar­qanynyń tórinde jalǵyz men. Úı ıesi sózge sarań, áldenege alańdaýly. Bir ýaqytta par at jekken páýeske sartyldata, qatty ekpindetip kelip, esik aldyna toqtaı qaldy. Odan dembelshe kelgen jigit túsip: «Assalaýmaǵaleıkúm!» dep sálem bere kirip keldi. Bir tizerlep otyra qalyp, nan aýyz tıdi de, maǵan qarap:

– Qajy aǵa! Ýaqytym az, asyǵyspyn. Sizdi qonaqqa shaqyra keldim. Osy qazir júrińizshi! – dep túregeldi. Atyp turyp, ere jóneldim. Páýeskege otyryp, Ertiske keldik. Bir qaıyqshy qaıy­ǵy­men tosyp tur eken. Qaıyqqa otyr­dyq. So­dan ózen ortasyndaǵy Túıemoı­naq ara­lyna alyp keldi. Aralda bir jigit taı­­qazanǵa et asyp jatyr eken. Das­ta­r­qan jaıyp, tamaqty túsirip bolǵan soń, meni ákelgen jigit qaıyqshy ekeýi ketip qaldy. Aralda álgi jigit ekeý­miz ǵana. Tamaq iship boldyq. Sonda ǵana álgi baýyrdyń shaqyrǵan sebebin túsindirgeni.

– Aǵa, armanym eldiń dańqyn kóter­gen sizdi bir kórý, qonaq etip, qurmet kórsetý edi. Alla bul tilegimdi qabyl etti. Endi sizden bir ótinishim, meni bir sy­nap kórińizshi. О́ıtkeni óz kúshimdi sy­naı­tyn adamdy jolyqtyra almaı júr­min, – degeni.

– Qalaı, kúresip pe? – dep suradym.

– Iá.

Aralda ekeýmizden basqa eshkim joq bolsa da, aǵashtardyń arasyndaǵy tasalaý jerdegi alańqaıǵa ertip baryp:

– Jol sizdiki, jasyńyz úlken, – dep aıaǵyn alshaqtaý qoıyp tura qaldy. Álgini olaı-bulaı ıteremin, tartamyn. Tartyp turyp, ıterip qalam. Iterip turyp, tartyp qalam. Tamyryn tereńge jibergen emen sekildi, bylq etpeıdi. Turǵan ornynan qozǵalta almaı-aq qoıdym, qaqıǵan moıny da ıilmeıdi.

– Al endi óziń kór, – dep kezekti berdim. Sol-aq eken ol bir qolymen ıy­ǵym­nan qapsyra ustady da, shyr aınaldyryp, dedektete jóneldi. Bir ýaqytta ekinshi qolymen qosa ustady da, jerden kótere aınaldyrdy. Dúnıe júziniń qanshama myqtylarymen kúressem de, eshýaqytta mundaı kúıge túspegen edim. Álgi jigittiń qolynda oramaldaı jel­pildep, aınala ushyp júrmin. Bir ýaqyt­ta tik kóterip aldy da, jerge eki aıaǵym­men dik etkizip qoıa qoıdy. Sosyn basyn ıip, tizesin búgip, eńkeıe taǵzym etip:

– Keshirińiz, aǵa, jaýyrynyńyz jerge tımesin! – dedi.

Kúshi asyp tur, taǵy aǵa dep syılap, jyq­paı tur. Basyn ıip tur. Eshkimdi ma­ńaıyna jolatpaǵany da meniń abyroı-dańqyma syzat túspesin degen saqtyǵy eken.

Men qazaq bolyp týǵanyma, úlkendi syılaǵan ádet-ǵurpyma, ony biletin iniler baryna qýanyp, júregim eljirep, ıilgen basyn kóterip, qushaqtap aldym. Kózimnen jas ta shyǵyp ketti. Osyndaı inini kóterip, baǵyn ashsam, armansyz bolatyndaımyn.

– Júr, baýyrym, menimen birge. Dúnıe ­júzinde saǵan teń keler eshkim joq. О́zim aralatamyn, únemi janyńda bolamyn. Dúnıe júziniń balýandaryn endi sen jyǵasyń. Júr, menimen birge! – dedim. Sózime, kóńilime rıza bolyp tur, biraq basyn shaıqaıdy. О́mir boıy kóre almaı júrgen týysyn tapqandaı, eljirep aǵalaı beredi.

– Aǵa! Jan aǵa! Dúnıe júziniń balýan­­daryn jyǵyp, qazaqty álemge tany­typ júrgen siz barsyz ǵoı! Men nesine baramyn? Meniń jolym basqa bolyp tur ǵoı, – degeni.

Baıqaǵanym, az sóıleıdi. Aıtqanynan qaıtpaıdy. Qansha shaqyrǵanymmen ermedi. Sodan keıin ol jigitti jolyqtyra almadym, – dep balýan Qajymuqan sózin aıaqtaǵan eken.

Bul oqıǵadan biz ne túıemiz: belgisiz balýannyń syılastyǵyn qaramaısyz ba? Kúshi jetip turyp: «Keshirińiz, aǵa, jaýyrynyńyz jerge tımesin!» degeni qandaı abzal uǵym. Qazaqtyń baıyrǵy balýandary qandaı márt, aqyldy bolǵan. Halyq syılaǵan adamnyń qadiri túspesin dep jalǵyz ózin shaqyrǵanyn kórmeısiz be?