Kók túrikterdiń totemi Tarbaǵataı taýynyń sonaý bıigindegi Aqberli shyńynda da kezdesedi. Shaqyrymdardy alyp jatqan ol petroglıfter bálendeı zerttele qoıǵan joq. Ara-tura ǵylymı ekspedısııalar uıymdastyrylyp turǵanymen, az ýaqyt ishinde tas betindegi bádizderdi tolyq taný múmkin emes.
Tarıhshy ǵalymdardyń paıymdaýynsha, Tarbaǵataı taýyndaǵy tańbaly tastar bizdiń zamanymyzǵa deıingi IV-V jáne VI-VII ǵasyrlarda bederlengen kórinedi. San ǵasyr tarıhtyń kýásindeı bolyp jatqan tastarǵa zer salsaq, aı múıizdi arqar, josyǵan taý eshkiler, buǵy syndy jan-janýarlar beınelengen. Búginde Úrjar óńirinde kezdespeıtin qos órkeshti túıelerdiń sýretin de osy jaqpar tastardan kóresiz. Ǵalymdar boljaǵandaı, osynaý sýretterde bes myń jyl burynǵy ata-babalarymyzdyń kózqarastary, nanym-senim túsinikteri, tirshilikteri ap-anyq kórinip tur.
– Tarbaǵataıdyń Aqberli bıiginde álemdik mádenı qazyna qataryna qosýǵa laıyqty qanshama qundy petroglıf bar. Aýmaǵy júzdegen gektardy alyp jatyr. Bul saq dáýirinen de burynǵy tarıh. Túbegeıli zerttelse eken. Týrısterdi tartýǵa da taptyrmas oryn, – deıdi «Tarbaǵataı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń rekreasııa jáne týrızm bóliminiń basshysy Jansaıa Beısenova.
Týrıster tartylyp jatsa, olardy jan-janýarlardyń sýretteri ǵana emes, úıdeı tastardyń betindegi belgisiz órnekter de qyzyqtyrary sózsiz. Tarıhshylar túsiniksizdeý bederlerdi Tarbaǵataıdyń kartasy bolýy múmkin dep boljam jasaǵan. Ondaı qorytyndyǵa kelgen sebebi, alyp tastyń betindegi shıyr syzyqtar taý soqpaqtaryna, ózen-kólderge uqsas. Jalpy, kózge túsken sýretterdiń sany 2 myńnan asady.
Kıeli shyńnyń bıiginde petroglıfter ǵana emes, kóne qorymdardyń ornyn da baıqaısyz. Aqberliniń bıigi kıeli jer bolǵandyqtan shyǵar, kóne taıpalar osy mańda bas qosyp, ádet-ǵuryptyq sharalaryn ótkizgen sekildi. Tipti Aqberli ataýynda da úlken mán jatyr. Ańyz-áńgimelerde aıtylǵandaı, Aqberli áýlıe óterinde «meniń súıegim jatqan jer jaýyn-shashynsyz bolmaıdy. Beıbit sharýaǵa zııanym tımesin, bıikke jerleńder» depti. Sodan beri Tarbaǵataıdyń bul bıigi «Aqberli» atansa kerek.
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Úrjar aýdany