«Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdatyn qalaı iske asyramyz?

Onyń birtutas júıesin basqaratyn Ishki ister mınıstrligi quramynda qazirgi tańda polısııa, qylmystyq atqarý júıesi, áskerı tergeý organdary jáne Ulttyq ulan bar. Qatań karantın kezinde dárigerlermen qatarlas kúsheıtilgen tártipte qyzmet etkender de polısııa qyzmetkerleri. El Prezıdentiniń bıylǵy Joldaýynda tapsyrǵan «Jurtqa jaqyn polısııa» qaǵıdatyn qamtamasyz etý maqsatynda bul salada qolǵa alynǵan jumystar az emes.

Alaıda biz osy quqyq qorǵaý sala­syndaǵy reforma máselesi sóz bolǵanda jıi kóteriletin kadr daıarlaý men irikteý, polısııa qyzmetkeriniń jańa standartyn bekitý tóńireginde sóz qozǵaýdy jón kórdik. Sebebi polıseı – halyqpen etene jumys isteıtin qyzmetker. Búkil jumysy el-jurttyń kóz aldynda bol­ǵandyqtan, synǵa da kóp iligip, alǵy­syn da arqalap júrgender – solar.

Qoǵamnyń barlyq salasyna qatysy bar tár­tip saqshylarynyń mártebesin kóterý men materıal­dyq-tehnıkalyq jaǵ­daıyn jaqsartý bul saladaǵy bú­kil máseleni sheship tastamasy anyq. О́ıt­keni túıt­­kildiń túp sebebi  kásibı bilikti kadr daıar­laýǵa baryp tireledi.

El egemendigin alǵaly beri túrli reformalardan kóz ashpaı kele jatqan bul mınıstrlikten qylmystyq atqarý júıesi Ádilet mınıstrligine berilip, keıin keri qaıtaryldy. Odan keıin Ákimshilik polısııa komıteti jik-jikke bólinip, jol-patrýldik polısııa qyzmeti jasaqtaldy. 2017 jyldan bastap jer-jerde jergilikti polısııa qyzmeti quryla bastady. О́tken jyly IIM-niń quramynda bolǵan Tótenshe jaǵdaılar komıteti qaıtadan derbes mınıstrlik bolyp, «jeke otaý» tigip ketti. Birese quryp, birese taratyp júrgen osyndaı ózgerister polısııa qyzmetiniń sapasyna teris áser etpeı qoımaıdy.

2018 jylǵy halyqqa Joldaýynda Elbasy quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna sapaly ózgerister qajet dep, Úkimetke «Ishki ister organdaryn jań­ǵyrtý jónindegi jol kartasyn» qabyldaýdy tapsyrǵan bolatyn. Atap aıtqanda, Joldaýda: «Birinshiden, Ishki ister mınıstrliginiń shtattyq sanyn ońtaılandyryp, polısııany ózine tıesili emes fýnksııalardan aryltý qajet. Ekinshiden, polısııa qyzmetkeriniń jańa standartyn bekitip, mansaptyq ilgerileý, sondaı-aq polısııa akademııalary arqyly kadrlardy daıarlaý men irikteý júıesin ózgertý kerek», delingen edi. Dál osy «kadrlardy polısııa akademııalary arqyly daıarlaý» tujyrymdamasynyń oryndalýyna qatysty pikirler ekige jarylady.

Talaı jyl IIM-niń bilim salasynda qyzmet etken zapastaǵy polısııa genaral-maıory Mırlan Qyzylov «Qatardaǵy polıseı kásibı maman, quryshtan quıylǵandaı densaýlyǵy myqty, rýhanı baı bolmaı, ishki ister salasynyń kóshi túzelmeıdi. Osy salanyń ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tońyp qyzmet atqarǵan men polısııa mamandaryn daıarlaıtyn bilim ordasyndaǵy materıaldyq bazany durystamasaq, bilikti kadrlarmen qamtamasyz etpesek, mamandardy onda tórt jyl daıyndamasaq, qalǵan áńgimeniń bári kýrsanttardyń qulaǵyna báıit oqýmen birdeı dep sanaımyn» deıdi.

Vedomstvolyq bilim berý jóninde ózindik kózqarasy bar generaldyń aıtyp otyrǵany – «Qazaqstan Respýblıkasynyń ishki ister organdaryn jańǵyrtý jónindegi 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyn bekitý týraly» Úkimettiń 2018 jylǵy 27 jeltoqsandaǵy №897 qaýlysynda kórsetilgen «IIM oqý oryndaryn 5 zamanaýı polısııa akademııasy etip qaıta qurý arqyly ońtaılandyrý» máselesi. Qaýlyda «ońtaılandyrý» úshin «qarajat talap etilmeıdi» dep kórsetilgen. Al talaı jyl IIO-nyń bilim berý salasynda eńbek etken M.Qyzylov «Jańǵyrtý jumystaryn ınvestısııasyz júzege asyrý múmkin emes. О́ıtkeni joǵary oqý ornynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańǵyrtýǵa qarjy jumsalmaı, mamandardyń sapalyq deńgeıin álemdik standarttarǵa jetkizemiz degenimiz – bos áýreshilik» degen pikirin ashyq bildirdi.

Al bir jyl ótkennen keıin Úkimettiń 2019 jylǵy 15 qazandaǵy №769 qaý­lysy shyqty. Qujatta Ishki ister mınıstrliginiń qaramaǵyndaǵy 6 oqý ornyn taratý týraly jazylǵan. Alaıda IIM-niń Pavlodar qalasyndaǵy oqý ortalyǵy «Qylmystyq atqarý júıesi komıtetiniń oqý ortalyǵy» bolyp ataýy ózgerip, jumysyn jalǵastyra beredi. Bul da sóz ben istiń qabyspaıtynyn kórsetedi. Sebebi IIM-ge qarasty 12 oqý ornynyń altaýy qalǵanymen, bir qaýly ekinshisine qaıshy ekeni kórinip tur.

Ekinshi másele – jol kartasy sheń­berinde IIM Qostanaı jáne Almaty akademııalarynda bakalavrıat baǵdarlamasy boıynsha memlekettik tapsyrysty alyp tastaýǵa qatysty. «Bul – úlken qatelik» degen general: «Búginde sany 100-den asyp jyǵylatyn azamattyq JOO daıarlaıtyn zańger mamandardy ishki ister organdaryna tartyp, bar-joǵy 3-6 aıda olardan quqyq buzýshylyq profılaktıkasymen jáne qylmystylyqpen kúresetin «kásibı sheber» shyǵarý múm­kin emes. Reseı Fe­derasııasy tártip saq­shylaryn bes jyl boıy da­ıyndap, halyqqa qyzmet etýdi sanalaryna sińirip, óz mamandyǵyna  berilgendigin myqtap, bilim berýde», degen oıyn da jetkizdi.

Osy másele Senat qabyrǵasynda da kóterilgen bolatyn. О́tken jyly 21 aqpanda ótken Úkimet saǵatynda ishki ister organdaryn jańǵyrtý jónindegi 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyn iske asyrý máseleleri talqylanǵan edi. Jıynda Ishki ister mınıstri Erlan Turǵymbaev quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý barysymen tanystyra kelip, Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes ázirlengen 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama nátıjesinde 16 mlrd teńgege jýyq bıýdjet qarjysy únemdelgenin málimdegen-di. Osy tusta Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy Muhtar Qul-Muhammed elimizdegi zańger mamandardy daıar­laý isi syn kótermeıtinin aıta kelip: «Buryn zańger mamandardy daıarlaıtyn oqý oryndary sanaýly bolatyn. Táýelsizdik alǵan soń elimizdiń barlyq óńirindegi joǵary oqý oryndarynda zańger mamandardy daıar­laıtyn fakýltetter ashyla bas­tady. Olardyń maman daıarlaý sapasynyń nashar ekenin bárimiz de bilemiz. Áleýmettanýshylardyń zertteýinshe, qazirgi ýaqytta Qazaqstanda jumyssyz mamandardyń qatarynda zańgerler kósh bastap tur», degen edi.

Senatorlar Úkimet saǵatynda ishki ister salasyndaǵy kez kelgen reformaǵa óte úlken saq­tyqpen kelý kerektigin eskertip, aldymen ǵylymı tur­ǵydan zertteý júrgizý qajettigin aıtqan bolatyn. Al mınıstr jańǵyrtý júzege aspasa, bakalavrıat deńgeıinde mamandardy daıarlaýdy qaıta qalpyna keltiretinin aıtyp qaldy.

«IIM-niń vedomstvolyq oqý oryndarynda bakalavrıattan bas tartý – polısııa qyzmetkerin tıisti kásibı biliktilikten sanaly túrde alshaqtatý» dep sanaıtyn generaldyń ýájin tolyq tyńdaǵannan keıin bizde de osy máselege qatysty birneshe suraq týyndaǵan edi. Rasymen, IIM-niń oqý ortalyqtary sanyn azaıtyp, Almaty jáne Qostanaı akademııalarynda 4 jyl kýrsant oqytýdy toqtatý kadr sapasyna teris áserin tıgizbeı me? Bul tarıhy ótken ǵasyrdyń 50-60-jyldarynan bastalatyn qos oqý ordasynyń vedomstvolyq bilim berý júıesi men dástúrlerine kórsetilgen senimsizdikti bildire me? Azamattyq JOO daıarlaıtyn mamandardy ishki ister organdaryna tartý qanshalyqty durys? Alty aıda olardan «bilikti polısııa» shyǵarý múmkin be? Jalpy, aldaǵy ýaqytta mınıstrlikte bakalavrıat deńgeıinde mamandardy daıarlaýdy qaıta qalpyna keltirý múmkin be? Osy suraqtardy IIM-niń Kadr saıasaty departamentine joldaǵan edik.

Ár saýalymyzǵa tyńǵylyqty jaýap bergen departamenttiń vedomstvo­lyq bilim berýdi uıymdastyrý bas­qar­masynyń erekshe tapsyrmalar jónindegi aǵa ınspektory Qanatbek Qarabekov qazirgi tańda IIM-ge qarasty 3 akademııa – Almaty, Qaraǵandy jáne Qosta­naı akademııalary, 2 ıns­tıtýt – Aqtóbe zań ınstıtýty jáne Ulttyq ulan­nyń Áskerı ınstıtýty, 2 oqý orta­lyǵy – ma­mandandyrylǵan kúzet qyz­met­ker­lerin daıarlap shyǵaratyn Shym­­kent qala­syndaǵy B.Momyshuly atyn­daǵy jáne qylmystyq atqarý júıesi qyz­metker­lerin daıarlaıtyn Pavlodar qala­syn­daǵy ortalyqtar bar ekenin aıtyp ótti.

Aǵa ınspektor ishki ister organdaryn jańǵyrtý jónindegi 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasyna sáıkes 2019 jyldan bastap kadr daıarlaý salasynda «Quqyq qorǵaý qyzmeti» bakalavrıat bilim berý baǵdarlamasy boıynsha oqýǵa qabyldaýdy tek Qaraǵandy akademııasy ǵana júzege asyratynyn rastap otyr.

«Buryn bakalavrıat mamandaryn daıarlaý­men Qostanaı, Almaty akademııalary men Aqtóbe zań ıns­tıtýty da aınalysatyn. Sondaı-aq buryn alǵash­qy kásibı daıyndyq kýrstaryn IIM júıesindegi 12 oqý ortalyǵy júzege asyryp keldi. Onyń ishinde joǵary oqý oryndary da, oqý ortalyqtary da bar. Osy ortalyqtardyń 6-y qyzmetin toqtatty. Buryn azamattyq joǵary oqý oryndaryn támamdap kelgen azamattardy alǵashqy kásibı daıyndyqtan ótkizý birge júzege asyrylsa, qazirgi kezde olardyń basym kópshiligi JOO-da ǵana ótedi. Iаǵnı bul daıarlyq Almaty, Qostanaı jáne Qaraǵandy akademııalary men Aqtóbe zań ınstıtýtynda ótkiziledi. Bul kadr sapasyna teris áserin tıgizbeıdi. Sebebi buryn oqý ortalyqtarynda jumys istegen oqytýshylyq quramnyń biliktiligi JOO-men salystyrǵanda tómendeý bolatyn. Al qazir alǵashqy kásibı daıyndyq kýrstaryn bilim-biliktiligi joǵary professorlyq-oqytýshy quram júrgizedi», deıdi IIM ókili.

«Azamattyq JOO daıarlaıtyn zańger mamandardy ishki ister organdaryna tartý – eń birinshi kadr qajettiliginen týyndaǵan qadam» dep atap ótken departament qyzmetkeri vedomstvolyq bilim júıesindegi bul bastamany jan-jaqty túsindirip berdi.

«Biz tek vedomstvolyq oqý oryndary daıarlaǵan kadrlarmen ishki ister organdaryn tolyǵymen qamtamasyz ete almaımyz. О́zderińizge belgili, IIM-ge júktelgen mindetter óte aýqymdy ári san al­ýan. Osy talap-mindetterdi tolyq oryndaýda bizde kadr qajettiligi bar. Jalpy, azamattyq joǵary oqý oryndaryn támamdap shyqqan túlekterdi polısııa qyzmetine tartý burynnan bar úrdis, bul – kúni keshe ashylǵan jańalyq emes», deıdi bul jóninde Q.Qarabekov.

«Ras, kópshilikte «Alty aıda aza­mattyq oqý ornyn bitirgen zańgerler­den qandaı «bilikti polısııa» shyǵady?» degen suraq týyndap jatady. Osy tusta myna jaıttyń basyn ashyp alǵym keledi. Biz ol mamandarǵa quqyq salasy boıynsha bilim bermeımiz. Kóptiń túsin­beıtini de osy tusy. Biz zańger mamandyǵy boıynsha joǵary bilimdi, qol­darynda zańgerlik bilimin rastaıtyn dıplomy bar azamattarǵa jarty jyl boıy alǵashqy kásibı daıyndyqty, ıaǵnı tájirıbege baǵyttalǵan bilim berýdi ǵana júzege asyramyz. Bul kýrsqa – atys jáne dene daıyndyǵy, arnaıy taktıkalyq daıyndyq, arnaıy tájirıbelik daıyndyq pánder oqytylady, ár sala boıynsha, máselen, ákimshilik polısııa, qylmystyq atqarý júıesi, tergeý, anyqtaý organdary, kúzet qyzmetiniń qyr-syryn bilý­ge, daǵdy-mashyqtaryn ıgerýge kómek­tesemiz. Zańger onsyz da daıyn maman, al daıyndyq kýrstary – olardy tek kásibı turǵydan jetildiretin saty ǵana», dep túsindirdi ol.

Al bizdiń «Mınıstrlikte bakalavrıat deńgeıinde mamandardy daıarlaýdy qaıta qalpyna keltirý jos­parda bar ma?» degen suraǵymyzǵa aǵa ıns­pektor: «Bul saýalǵa dál qazir naqty jaýap berý qıyn. Sebebi 2018 jylǵy Jol kartasyna sáıkes atqarylǵan is-sharalar boıynsha 2021 jyldyń qorytyndysyn taldaý arqyly tek jospar jasaı alamyz. Iаǵnı ishki ister organdaryna bakalavrıat qajet pe, joq pa degen suraq sol kezde týyndaýy múmkin. Eger mınıstrlikte kadr qajettiligi týyndasa, bul máseleni qaıta qarastyrýǵa bolady», dep jaýap berdi.

IIM Kadr saıasaty departamentiniń málimetine súıensek, búginde ishki ister organdarynda respýb­lıka boıyn­sha 70 myńǵa jýyq polısııa qyz­met­keri jumys isteıdi. Jyl saıyn polısııa qata­ryn myńǵa jýyq kýrsant tolyq­­tyrady. Biraq 2019 jyldan bas­tap bakalavrıat tek Qaraǵandy akademııasynda júrgiziletindikten, bul san 2023 jyldan bas­tap 250-ge kemıdi. Q.Qara­bekov azamattyq JOO-ny bitirip, alǵashqy kásibı daıyndyqtan ótken tyńdaýshylardyń sany jylyna 3 myńnan asatynyn da aıtyp ótti. Bir aıta keterligi, olardyń arasynda joǵary bilimdileri de, áskerı boryshyn ótep kelgennen keıin alǵashqy kásibı daıyndyqtan ótip, IIO-nyń kishi basshy quramyna qabyldanatyndar da bar. Al «Arlan», «Suńqar» sekildi jedel qımyldaıtyn jasaq sarbazdary oqý oryndarynda emes, ózderiniń oqý-jattyǵý lagerlerinde arnaıy daıyn­dyqtan ótedi.

Ońtústik Koreıanyń ulttyq polısııa akademııa­sy – 4 jyldyq bilim baǵytyn ustanǵan álemdegi ozyq bilim oshaqtarynyń biri. Munda kýrsanttar úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Polı­sııa qyzmet­kerleriniń áleýmettik-turmys­tyq dárejesi de óte bıik. Kórshi Reseıde 2012 jyly vedomstvolyq bilim salasyn reformalaý qarqyndy júrgizildi. Sol kezde olarǵa da eýropalyq júıeni engizý usynylǵan edi. Alaıda bul «jańashyldyqqa» Reseı IIM oqý oryndarynyń basshylary biraýyzdan qarsy shyǵyp, ózderiniń burynǵy dástúr­li oqytý baǵytyn saqtap qaldy. Saqtap qana qoımaı, 5 jyldyq merzimge oqytýdy qolǵa aldy. Bul da bolashaq polısııa qyzmetkerlerin durys baǵytta daıarlaýǵa degen kózqarasty bildirse kerek.

«Jurtqa jaqyn polısııa» tujyrym­damasy kásibı bilikti kadrlarmen ǵana júzege asady. Bul – daýsyz. Al polısııa formasyndaǵy kásibıliktiń bas­ty qaǵı­daty qandaı? Ol – eń aldymen, bul salaǵa júrek qalaýymen kelgen jan. Ol – moraldyq, psıhologııalyq, ishki daıyndyq. Ol – otanshyl, patrıot bolý degen sóz. Polısııa sapyna turǵan alǵashqy sátten-aq maman, ol kýrsant bolsyn, zańgerlikti bitirgen jas maman bolsyn, eń aldymen qoǵam men zań aldyndaǵy jaýapkershiliginiń joǵary ekenin sezine bilýi tıis. Al otbasynda ala almaǵan tárıbeni arnaýly oqý oryndary da bere almasy anyq.

Túıin: Sóz basynda dárigerler men polısııa qyzmetkerlerin beker tilge tıek etken joqpyz. Sebebi elimizde adamnyń tánin emdeıtin dáriger mamandy 9 jyl daıarlaımyz. Al qoǵamnyń dertin emdep, quqyq buzýshylyqtarǵa quqyqtyq baǵa beretin, eń bastysy – quqyq buzýshylyq profılaktıkasy men qylmystylyqpen kúresetin tártip saqshylaryn aınalasy 3-6 aıda aǵashtan músin jasaǵandaı qyrnap shyǵarýymyz qalaı bolar eken?