Qazaqstan-Reseı: О́zara qatynas strategııalyq seriktestik qaǵıdattaryna negizdelgen

Halyqaralyq konferensııaǵa qazaq­standyq jáne reseılik tarıhshy-ǵalym­dar, saıasattanýshylar, halyq­ara­lyq qatynastar mamandary, eki el parlamentteriniń depýtattary, sondaı-aq onlaın formatta Qazaq­stan Prezıdenti janyndaǵy QSZI, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti men M.V.Lo­monosov atyn­daǵy MMÝ-dyń qazaqstan­dyq fı­lıalynyń, RǴA ShI, E.Prı­makov atyn­daǵy RǴA ÁEHQI-diń ǵa­lym­dary men sarapshylary qatysty.

Jańa zaman tarıhy Qazaqstan-Reseı yntymaqtastyǵynyń qaryshty damýy men joǵary nátıjeliligi ózara qurmet, teń quqylyq jáne stra­tegııalyq áriptestik qaǵıdattaryna negiz­delgenin kórsetedi. Bul – eki el kósh­­bas­shylarynyń, memlekettik jáne qoǵam qaıratkerleriniń, son­daı-aq ǵylymı-sarapshylyq qoǵamdas­tyqtyń zor eńbeginiń nátıjesi.

Forýmda eki eldiń dıplomattary men parlamentshileri, konferensııa­ny uıymdastyrýshy ınstıtýttar­dyń basshylary ǵylymı dıalogti jandandyrýdyń jáne Qazaqstan men Reseı ǵalymdarynyń tarıhı retrospektıvasy, sondaı-aq damýdyń jańa táýelsiz kezeńindegi ekijaqty qarym-qatynastardyń qalyptasýy men damýy, ulttyq egemendikti, aýmaqtyq tutastyqty jáne KSRO ydyraǵannan keıin belgilengen shekaralardyń myz­­ǵymastyǵyn qurmetteýge negiz­del­gen strategııalyq áriptestik pen tatý kórshilik qatynastardy úde­meli nyǵaıtý úshin berik negiz bol­ǵan má­selelerdi talqylaý mańyz­dy­lyǵyna erekshe nazar aýdardy.

Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi E.Kósherbaev óziniń alǵysózinde Elbasy N.Nazarbaev pen Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev Qazaqstan-Reseı qarym-qatynastary talaıǵa úlgi ekenin birneshe ret atap ótkenin aıtty. О́z kezeginde Reseıdiń Qazaqstan­daǵy elshisi A.Borodavkın Reseı Pre­zıdenti V.Pýtın Qazaqstan men Reseıdiń strategııalyq seriktestigi men odaqtastyǵynyń tabysty damýy­na basa nazar aýdaratynyn jetkiz­di. Qazaqstan Májilisiniń depýtaty M.Erman eki eldiń zań shyǵarýshy bılik organdarynyń oń ózara is-qımyly júıeli negizde júzege asyrylatynyn, konstrýktıvtiligimen erekshelenetinin jáne qarqyndy sıpatqa ıe ekenin sóz etti. Reseı Mem­lekettik Dýmasy TMD isteri jó­nindegi komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary V.Vodolaskıı: «Eki el prezıdentteri qol qoıǵan kelisimder Memlekettik Dýmada da, Májiliste de basym tártippen ratıfıkasııalanýda. Palatalar spıkerleriniń ózara saparlary, yntymaqtastyq jónindegi Palataaralyq parlamenttik komıssııanyń otyrystary, beıindi komıtetterdiń birlesken is-sharalary, Reseı men Qazaqstandaǵy saılaýdy baıqaý jónindegi mıssııalardyń qyzmetine qatysý turaqty negizde júrgiziledi», dedi.

RǴA ShI dırektory, RǴA korres­pon­dent-múshesi A.Alıkberov óz kezeginde ótken 30 jyl ishinde Qazaq­stan da, Reseı de egemen memleketterdiń, táýelsiz, halyqaralyq qatynastardyń tolyqqandy sýbektileriniń qalyp­tasý jolynan ótkenin atap ótti. «Osy kezeń ishinde bizdiń aldymyz­dan geosaıası, ekonomıkalyq, áleýmettik sıpattaǵy syn-qaterler birneshe ret kezdesti. Biraq bizdiń strategııalyq áriptestigimizdiń myzǵymastyǵyna jáne kópjaqty yntymaqtastyqtyń ózara tıimdiligine kúmándanýǵa eshqa­shan sebep bolǵan emes. Bul – eki el­degi ǵylymı, saraptamalyq qaýymdas­tyqtyń bizdiń tatý kórshiligimizdi nyǵaıtýǵa jáne ártúrli sıpattaǵy ózara is-qımyldy tereńdetýge baǵyt­talǵan durys sheshimder qabyldaýyna yqpal etken eńbegi», dedi ol.

QSZI dırektory, QR UǴA aka­demıgi Z.Sháýkenova «Táýelsizdik jyl­­darynda Qazaqstannyń Re­seı­men qarym-qatynasy eki ta­rap­tyń da turaqtylyǵymen jáne yn­tymaqtastyqqa daıyn bolýymen sıpattalatynyn jetkizdi. «Eki el arasynda yntymaqtastyqtyń berik quqyqtyq, ekonomıkalyq, saıası jáne mádenı negizderi bar. Shyn máninde, Qazaq­stannyń Reseıge qatysty syrt­qy saıasaty Reseı Federasııasy Qazaq­stan úshin ózara árekettesýdiń barlyq salalarynda eń mańyzdy seriktes bolyp tabylatyndyǵyna negizdeldi», dedi ol.

Konferensııa jumysy eki sessııa aıasynda ótti. «Qazaqstan-Reseı qarym-qatynasy: kesheden búgin­ge deıin» atty birinshi sessııada eki el ara­syndaǵy tatý kórshilik qatynas­tar­dyń negizi retindegi halyqtar ara­syn­daǵy tarıhı-mádenı baılanys­tar máseleleri talqylandy. Baıandama jasaǵan tarıhshylar zamanaýı ádiste­me men ǵylymı jetistikter negizin­de mamandardyń birlesken jalpylama eńbekterin daıyndaýdyń mańyz­dy­lyǵyna nazar aýdardy.

Zamanaýı jetekshi orys tarıhshy­larynyń biri – RǴA QǴǴAI О́rke­nıet­terdi salystyrmaly zertteý ortalyǵynyń jetekshisi I.Zaısevtiń baıandamasy qyzyqty boldy. Ǵalym XIX ǵasyrdaǵy qazaq tarıhnamasynyń eskertkishteri týraly sońǵy zertteý­lerimen bólisti, olardyń biregeı tizim­deri Reseı astanasynyń jınaq­taryn­da saqtalǵan. I.Zaısev 2017 jyly «Kenesary Qasymov pen Sadyq Kenesarın tarıhy» («Nasab-name-ıı Sultan Sadyq» – «Sultan Sadyqtyń shejiresi») qoljazbasynyń fak­sı­mılesi jáne aýdarmasy jaryq kór­genin atap ótti. Onyń aıtýynsha, Ahmet Kenesarın 1887 jyly aıaq­taǵan biregeı qoljazba Reseı Fede­rasııa­synyń Memlekettik tarıhı mýzeıi­niń jazba derekter bóliminde saq­tal­ǵan. Sonymen qatar qyzyqty tarı­hı derek kózi – qazaq jyraýy (das­tan­shysy) Musabaıdyń 1893 jyly Qaza­lyda jazylyp alynǵan tolǵaýy ǵylymı aınalymǵa engizildi, tolǵaý 1830-1840 jyldary Syrdarııa qazaqtarynyń Hıýa men Qoqanǵa, al 1850 jyldary Reseı ımperııasyna qarsy kóterilisin basqarǵan Shek­ti rýynan shyqqan qazaq batyry Jan­qoja Nurmuhamedovke (1774-1860) arnalǵan.

Sondaı-aq birinshi sessııa sheń­berinde Qazaq handyǵy men Reseı memleketi arasyndaǵy XVI, XVII ǵa­syr­l­ar­daǵy qatynastarynyń alǵash­qy ke­zeńindegi dıplomatııalyq qatyn­as­tar tarıhynyń máseleleri de talqy­lan­dy. Qazaqstan BǴM Memleket tarı­hy ınstıtýty Eýrazııalyq jáne saıası zertteýler bóliminiń basshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty N.Lapınniń pikirinshe, bul kezeń – jalpy ekijaqty qatynastar­dy qa­lyp­tas­tyrýdyń mańyzdy bóligi. Ony zertteý «qazaq-orys qatynas­tary­­nyń uzaq tarıhynyń keıingi kezeń­deriniń erekshelikterin anyqtaý­ǵa kómektesedi». Qazaqstan­dyq tarıhshy­nyń oıynsha, «alǵash­qy qazaq-orys dıplomatııa­lyq qatynastarynyń ornyǵýy 1519-1520 jyldarǵa, Qasym hannyń bılik etken kezeńine sáıkes keletini qujattarmen dáleldengen.

«HH ǵasyr jáne táýelsizdik. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy stra­te­gııalyq seriktestik pen odaq­tastyqty damytý» taqyrybyndaǵy ekinshi sessııa jumysy XX ǵasyrdyń tarıhy men postkeńestik kezeńdegi ekijaqty qatynastardyń quqyqtyq negizderin nyǵaıtý memleketaralyq ózara árekettesýdegi turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń kepili máselesine, qazirgi geosaıası prosester konteksindegi eki el qatynastaryn taldaý suraqtaryna arnaldy. Sóz sóılegender ótkenge, onyń ishinde keńestik kezeńdi zertteý­ge júıeli jáne keshendi túrde qaraý kerek degen ortaq pikir aıtty.

Halyqaralyq konferensııada sóılegen ǵalymdar men sarapshylar ár elge senimdi jáne jaıly kórshilik qajet ekendigine súıene otyryp, bar­lyq kúrdeli taqyrypty ártúrli konteksti jáne ár eldegi fakti­lerdi ártúrli qabyldaýyn eskere oty­ryp, keltirilgen dálelderdiń árqaı­sysyn ashyq akademııalyq talqylaý arqyly taldaýǵa bolatynyn jáne talqylanýy kerektigin basa aıtty. Konferensııaǵa qatysý­shylar Qazaqstan-Reseı qaty­nastary­nyń qazirgi kezeńin taldaý­dyń jo­ǵary deńgeıin, ózara serik­testik­tiń turaqtylyǵyna yqpal etetin áriptes­terdiń birlesken kúsh-jigerin, ózara senimi men kásibıligin atap ótti.