Táńirden táleıimizge buıyrǵan táýelsizdigimiz taǵylymdy tulǵalarymyzben tuǵyrly. Ulttyq taǵamtaný taqyrybyndaǵy tanymdy oı men urpaq saýlyǵyn tilge tıek ete qalsaq, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık Tóregeldi ShARMANOVTY aınalyp óte almasymyz anyq. Ǵasyr-ǵumyrǵa bet alsa da, ǵylymnan qol úzbegen qaıratkerdi qazaq qoǵamynyń búgini men erteńi beı-jaı qaldyrmaıdy. Eldiktiń eńselenýi jolynda eseli eńbek etip, kósh basyndaǵy azamattarmen birge memleket irgetasyn qalasqan aıtýly ǵalymnyń aıtary kóp.
– Tóregeldi Sharmanuly, ádette ózińizben órbigen suhbattarda densaýlyq salasynyń bary men joǵy, ulttyq taǵamtanýdyń ózekti máseleleri qamtylyp jatady. Bul jaılarǵa sál keıinirek toqtalyp, áńgime aýanyn jas memleketimizdiń ótkeni men búgini, táýelsizdiktiń qadir-qasıeti degen taqyryptan bastasaq. Táýelsizdik degende kóz aldyńyzǵa ne keledi?
– Táýelsizdik – biz úshin eń qasterli qundylyq. Ǵasyrlap kútken armannyń, uly kúresterdiń jemisi. Sondyqtan onyń aýqymyn bir aýyz sózge syıdyrý tym qıyn. Tarıhqa kóz tastasaq, taǵdyrdyń qıly soqpaǵynan halqymyz az qasiret shekken joq. Asharshylyq alapatyn, soǵys zobalańyn, otarshyldyq ezgisin bastan ótkerdi. Juban aqyn aıtqandaı, «myń ólip, myń tirilgen» halyqpyz. Eń bastysy, eńsemiz ezilip, rýhymyz qalǵyǵan joq. Jaratqan ıem nuryn tógip, táýelsizdiktiń aq tańyna jettik. Baıraǵymyz jelbirep, ánuranymyz shyrqalyp, halyqaralyq qaýymdastyqtan óz ornymyzdy aldyq. Jastarymyz óz elinde, óz jerinde armanǵa qanat qaǵyp, alańsyz ósip jatyr.
Táýelsizdik ekonomıka men saıasatta ǵana emes, jeke adamdardyń da ómirine ózgeris, jaqsylyq, tabys, jetistik ákeldi. Bolashaqqa degen senim men úmittiń nátıjesinde búginde elimizdiń keregesi keń, terezesi teń. Tilimiz, sanamyz, mádenıetimiz bodandyq qursaýynan bosap, táýelsiz damýǵa bet aldy, tól ana tilimiz memlekettik mártebege ıe boldy. Joǵalǵan tarıhymyzdy túgendep, óshkenimiz jaǵylyp, ótkenimiz tanylyp jatyr. Munyń bári egemendiktiń arqasy.
Búgingi alasapyran zamanda halqymyz ótkennen qalǵan tarıhı ónegeni, otansúıgishtikti, ultyna degen mahabbatty joǵaltpaı, ári qaraı jastardyń patrıottyq sezimine engizýge erekshe kóńil bólýi kerek dep oılaımyn. Táýelsizdiktiń tuǵyryn saqtap qalý – úlken amanat, uly borysh. Ony saqtaýǵa halqyn súıgen árbir adam úles qosa alady. Árkim óz isine, mamandyǵyna adal bolsa, adamgershilik qaǵıdattarynan attamaı túzý júrse, tabandy eńbek etse, egemendiktiń eńselenýine qosqan úlesi sol. Osy bir qasterli qundylyqtyń qadir-qasıetin jas urpaq jan-tánimen sezinse, júregimen túısinse, qadamymyz nyq, bolashaǵymyz jarqyn bolmaq. Táýelsizdiktiń mańyzdylyǵy men tarıhy jaıynda aıta bersek, áńgimeniń shegine jetpespiz. Qoryta aıtqanda, Táýelsizdik – bizdiń altyn tuǵyrymyz, baǵa jetpes baılyǵymyz!
– Sonaý qylyshynan qan tamǵan keńestik kezeńde densaýlyq saqtaý salasyn basqarǵanyńyzdy bilemiz. El egemendigin jańa alǵan eleń-alań tusta táı-táı basqan elimizdiń mańyzdy qurylymynda eńbek ettińiz. Sondaǵy betpe-bet kelgen qıyndyqtar týraly aıtyp ótseńiz?
– О́ziń aıtyp otyrǵan qıyn kezeńde qaı salada bolsyn, aýyrtpalyqtar az bolǵan joq. Toqsanynshy jyldardaǵy toqyraý, óz aldyna otaý tikken jas memleket úshin aýyr synaǵymen keldi. Kıim-keshek jetispeýshiligi, tamaq tapshylyǵy alqymnan alǵan aǵaıyn jumyssyz qalyp jatty. О́ndiris oshaqtary órisin taryltyp, aýyl men qalanyń arasynda sabylǵan jurt kúnkóristiń qamy úshin bazar jaǵalady. Elbasy Nursultan Nazarbaev osy kezde tyǵyryqtan shyǵýdyń tıimdi tetikterin alǵa ustap, memleketimizdi bul synaqtan aman alyp shyqty. Jańa jumys oryndary qurylyp, ekonomıkamyzdyń tamyryna qan júgire bastady. Mektepter men balabaqshalar boı túzep, oqý-aǵartý isine, ǵylym-bilimge kóńil bólindi. Biz sekildi ǵalymdar da aıanyp qalmaı, óz salamyzdy alǵa súıreýge hal-qaderimizshe úlesimizdi qostyq. Osy kezde bıdaı unyn temirmen, as tuzyn ıodpen baıytýǵa arnalǵan joba oılap tabýǵa týra keldi. Sol jobany qolǵa alý arqyly halyq densaýlyǵyn qalypta ustaý, taǵam qunaryn arttyrý maqsatynda úlken qadamdar jasadyq. Iod tapshylyǵy týyndasa, óskeleń urpaqtyń oılaý qabileti qalys qalyp, aǵa býyn anemııadan aıyqpas edi. Biz buǵan jol bergenimiz joq. Memleket bıligi atalǵan jobalardy júıeli júzege asyrýym úshin maǵan senim artyp, kóp qoldaý kórsetti. Sol úshin alǵys bildiremin.
Jańa óziń aıtqan qylyshynan qan tamǵan keńestik kezeńde aldymyzǵa qoıylǵan rýhanı tosqaýyldar az emes edi. Sol kezdegi bir oqıǵany tilge tıek eteıin. Keńes Odaǵy kezinde maǵan ultshyl degen aıyp ta taǵylyp, qýdalanǵan bolatynmyn. Aqtóbe medısına ınstıtýtyna rektor bolyp kelgenimde eń birinshi nazarymdy aýdarǵan nárse qazaqtan qabyldanǵan stýdentterdiń qatary 37 paıyzdy ǵana quraıdy eken. Bul máseleni tezdetip jolǵa qoıyp, 63,5 paıyzǵa kóterdim. Qazaq oqytýshylaryn kóptep aldyrttym. Bul qazaq stýdentteriniń de eńse túzeýine ájeptáýir sep bolǵan edi. Esesine, oblystyq partııa komıteti men basqa da quzyrly oryndar tarapynan qýdalaýǵa tústim. Odan bólek, Densaýlyq saqtaý mınıstri kezinde, 1978 jyly Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń halyqaralyq tarıhı Almaty konferensııasyn asa joǵary deńgeıde ótkizgen edik, sol kezderi de qıyndyqtarǵa tap boldym. Qandaı qıyndyqtar bolsyn, meni árdaıym halyq qoldady, maǵan úlken senim bildirdi. Qıyndyqpen qaptaldasyp júrsem de, ultym úshin kúresý – zor baqyt. Endigi beles qur toqsannan asyp, júzge jetý emes, eń bıik maqsatym – qazaǵymnyń baǵy órlep, táýelsizdigimiz tuǵyrly, egemendigimiz eńseli bolýyna belsene atsalysý, halqym úshin paıdamdy tıgizý. Al shyn máninde dáriger bolý meniń bala armanymnan týyndaǵan maqsat edi. Bul arnaǵa túsýimniń ózindik sebebi de bar.
– Ol qandaı sebep edi, tolyqtyryp aıtyp ótseńiz?
– Bala kúnimde ózimnen bes jas kishi qaryndasym Qaıynjamalmen tel qozydaı teń óstik. Biz týǵan jer qasıetti Ulytaý baýraıyndaǵy eń bir kórikti meken edi. Bir joly qaryndasyma sýyq tıip aýyryp qaldy. Ony emdeıtin jibi túzý dáriger tabylmaı, biz odan qapyda kóz jazyp qaldyq. Bul jaǵdaı meniń bala júregime aýyr soqqy bolyp tıdi. Sol kezde óz-ózime «Qaıtsem de dáriger bolam» dep sert berdim. Sondaǵym endi eshkim ólmese eken degen balań tilek edi. Keıinnen sábı júrekten shyqqan osy bir qııal búrshik jaryp, densaýlyq salasyna ómirimdi arnaýǵa bel býdym. Toqsannyń tórine shyqsam da, eńbekten, ǵylymnan qol úzbeı kele jatqanym da sondyqtan.
– Adam sanasynda materıaldyq ıgilikter alǵa ozdy desek te, qazirgi álemdi dúrliktirgen pandemııa jaǵdaıy tutas adamzatqa densaýlyqtan artyq qundylyq joq ekenin kórsetip berdi. Indetpen kúreste qandaı qadamdarǵa barǵanymyz abzal?
– Iá, álem túbegeıli ózgerdi. Qym-qýyt tirshiliktiń sońyna túsken adamzat balasy keıbir tabıǵatynda bar qarapaıym dúnıelerden alystap, qasıet qalybynan ajyrap bara jatqandaı edi. Adamdardan meıirim ketip, janashyrlyq azaıyp, tabıǵatty aıalaýdan, ómirdi sezinýden qaldy. Eń soraqysy, jumyr basty pendeler aqshany aldyńǵy orynǵa qoıyp, ol bárin sheshedi degendi berik ustanymǵa aınaldyrdy. Jas pen kári, baı men kedeı dep jikke bólmegen jaman indet jahan jurtshylyǵyna bul qaǵıdanyń qate ekenin uǵyndyrǵanyn kózimiz kórip otyr. Koronavırýs qanshama asyl azamattarymyzdy kelmestiń kemesine mingizip, áketip jatyr. Bul qaýipti indettiń jańa tolqyndary týyndaýda.
Halyqqa aıtarym, saýlyq saqtyqta ekenin esten shyǵarmaıyq. Biz tapqanyna toı jasap, qýanyshyn elmen bólisýge asyǵatyn toıshyl halyqpyz. Degenmen myna kúrdeli ári qaýipti kezeńde toıshyldyǵymyzdy, daraqylyǵymyzdy toqtatý kerek. Toıshyldyǵymyz, dýmanshyldyǵymyz basymyzǵa taıaq bolyp tıip jatyr. Sony uǵynyp, bul ádetimizden ózimizdi alshaq ustaıtyn kez keldi. Kórip otyrǵanymyzdaı, búginginiń talaby – jyldam áreket etý, ózgeristerge beıim bola bilý. Tipti qarapaıym júrgen jerińde jeke gıgıenany saqtaý, kópshilik jerde maska taǵyp júrý, áleýmettik qashyqtyqty ustanýdy qatań túrde ádetke aınaldyrýymyz kerek. О́tken jyly mereıtoıymdy atap ótý jónindegi usynystan bas tartyp, túbegeıli qarsylyǵymdy bildirdim. Men úshin halqymnyń saý bolǵany anaǵurlym mańyzdy. Otandastarymnyń densaýlyǵyn qaýip-qaterge tigý – úlken qylmys. Kóńilge baı qazaǵymnyń «saq júrseń, saý júresiń» deýi qazir ózekti bolyp otyr. Bir-birimizge qamqorlyq tanytyp, ózimshildikke boı urmaýymyz qajet. Tóńiregimiz túgel bolsyn desek, aınalamyzdaǵy adamdardyń aman-saýlyǵyna jaýapkershilikpen qaraǵanymyz jón.
Men toqsanǵa tolǵan ómirimniń kóbin qazaq eliniń gúldenýine, turǵyndardyń durys tamaqtanyp, saýlyqta bolýyna arnap, sondaı-aq ulttyq qundylyqtardy dáripteý jolynda ómirimniń eń qymbat jáne qıyn kezeńderin ótkerippin. Aldaǵy ýaqytta da elimniń amandyǵyn tileımin. Biz – nebir jaýgershilik zamandy, asharshylyq náýbetin, soǵys jyldaryndaǵy aýyr turmys deısiz be, nebir qıyndyqty kórgen jáne jeńgen rýhy berik halyqpyz. Muny da jeńemiz! Qazir bizde múmkindik kóp. Tehnologııa damyǵan, bilimdi, bilikti mamandar bar. Zaman ózgergen. Sol úshin erteńge degen senimnen adaspaýymyz kerek.
– Keıipkerimizdiń kóńil terezesine úńilip kórgimiz keledi. Kóńilińizde qandaı alań bar, ómirde ókinetin tustaryńyz kóp pe?
– Et pen súıekten jaralǵan pende bolǵasyn, ókinish pen qýanysh, súıinish pen kúıinish qaptaldasyp qatar júredi emes pe?! Onyń qaıbirin aıtamyz?! Bir biletinim – men shyn máninde baqytty adammyn. Meni osy ýaqytqa deıin alǵa jetelep kele jatqan halqymnyń yqylasy. Áli de eńbekten qol úzgenim joq. Baǵyndyrǵan belesimniń bárin halqymnan alǵan bata-alǵystyń arqasy dep bilem, sondaı-aq áke-sheshemniń bergen erkin, qazaqy tárbıesiniń jemisi dep esepteımin. Halqymnyń meni árdaıym qolpashtap, aıalap qorǵashtaýy, izgi iltıpattaryn bildirýi, aqyl-keńes surap, aqsaqaldyq tálim-tárbıeni qajetsinýi – basyma qonǵan úlken baq. Meni Sharmanov etip mártebemdi bıiktetip, mereıimdi ósirip otyrǵan halyq, sondyqtan da men árbir qıyn kezeńdi halqymmen birge ótkerýdi azamattyq boryshym dep sanaımyn. Sondyqtan jeke basymyzdan góri halyqtyq máseleler bizdi kóbirek tolǵandyrady.
«Kóńilińizde qandaı alań bar?» degen saýalyńa jaýap berer bolsam, qazirgi qoǵamnyń bir indeti – jemqorlyq. Bul keleńsizdikti túp-tamyrymen joıýymyz kerek. Qazirgi jemqorlyqtyń qulqyny óte keń. Negizinde, bul jaman ádet qazaqqa tán emes edi. О́z basym biraz kezeńdi basymnan ótkerdim. Keńestik kezeńde bireýdiń bir artyq nársesin kórse, ol talqyǵa salynatyn, tekseriletin, jaýapqa tartylatyn. Ol kezde qazaq balasy para berýge de, para alýǵa da epsiz bolatyn. Qazir ólim men ómirdiń arasynda arpalysyp jatqan adamnan para suraıtyn halge jettik. Buǵan qatysty bireýler jalaqysynyń azdyǵyn, otbasyn asyraýdyń mashaqatyn aıtyp aqtalady. Biraq jalaqysy qomaqty, otbasyn asyraýǵa tolyq qabiletti, qolynan is keletin joǵaryda otyrǵandardyń da osy «dertke» ushyraǵany jasyryn emes. Saıyp kelgende, báriniń tonaıtyny – qara halyq. Sol qara halyqtyń paraqorǵa jem bolyp jatqanyn kórgende «qandaı zamanǵa tap boldyq?!» dep baz keshetinim de ras. Eger biz bolashaqta ult bolyp uıysqymyz kelse, aldymen osy indetten arylýdy oılastyrǵanymyz jón. Jemqorlyqpen qoǵam bolyp kúresýimiz kerek.
– Halqymyz qashannan qadir tutqan Qambarata balasy jylqy malynyń artyqshylyǵy, osy bir túlik etiniń, sútiniń densaýlyqqa ushan-teńiz paıdasy týraly aıtýdan jalyqpaı kelesiz. Qazirgi qıyn kezeńde de bul jóninde aıtyp ótý artyq etpes dep oılaımyz?
– «Jylqydan asqan mal bar ma? Bıeniń súti sary bal, Qymyzdan asqan dám bar ma?» degendi keshegi jyraýlarymyz tegin aıtqan joq. Búginde jylqy eti men sútiniń paıdasy ǵylymı turǵydan zertteldi. Bul óte – qasıetti, qundy taǵamdar. Muny talaı jerde aıtyp ta júrmiz. Al qoı eti she? Keshki asta jegen qoı eti ertesine keshke deıin áreń qorytylatynyn bilemiz be? Sondaı-aq sıyr eti de kelesi kúnniń tańynda ǵana qorytylady. Sol sebepti jylqy etine taǵar minim joq. Sebebi keshki asta jelingen jylqy eti uıqyǵa jatqanyńyzsha-aq qorytylyp ketedi. Sińimdiligi jáne aǵzaǵa paıdalylyǵy jaǵynan qazaqtyń qazysymen ıyq tirese alatyn taǵam túri áli joq. Qymyzdyń jaıy tym bólek. Keshki astan keıin ishilgen qymyz boıǵa qýat, dertke shıpa. Jalpy, bıe sútiniń ultymyzdyń áleýetine qosatyn úlesi orasan, oǵan bizdiń Qazaq taǵamtaný akademııasynyń kóp jyldar boıy júrgizgen ǵylymı zertteýleri dálel. Osy ǵylymı-zertteý jumystarynyń barysynda biz bıe sútiniń tereń syrlaryna boılap, osy ýaqytqa deıin qupııa bolyp kelgen tustaryn zerttep, tyń jańalyqtar ashyp, bıe sútiniń negizinde tarıhta tuńǵysh ret jańa ónimderdi ómirge ákeldik. Bul istiń el aýqymynda óris alýy úshin asyl shıkizat – bıe sútiniń kólemi mol bolýy shart. Demek elimizdegi jylqy sharýashylyǵyn órkendetip, qanat jaıǵyzý arqyly aýyldaǵy isker azamattardyń, memlekettiń qoldaýymen bıe sútin óndirý isi, sonymen qatar bıe sútinen óndiretin ónimderimizdiń kólemi aıtarlyqtaı dárejege jetedi degen senimdemin. Al etke qatysty myna qaǵıdany umytpaǵanymyz abzal. Et jeý osy eken dep shekteýsiz, tańdaýsyz kez kelgen etti paıdalana berý densaýlyǵymyzdy nasharlatpasa, nyǵaıtpaıdy.
– Deni saý urpaq – ult bolashaǵy deımiz. Urpaq saýlyǵyn saqtaý úshin, uzaq ómir súrý úshin qandaı ómir saltyn ustanýymyz kerek?
– Qazir kópshiligimizdiń qarttyq týraly túsinigimiz tolyp jatqan aýrý-syrqaýlarmen baılanysty bolyp keledi. Kárilikti emdemeý kerek, tek onyń aldyn alýǵa bolady. О́rkenıetti qoǵam zeınetkerlerge «otbasy men memleketke salmaq salyp otyrǵan qaýqarsyz qarııalar» dep emes, «qoǵamdy alǵa súıreıtin, aqyl-oıy tolysqan myqty qozǵaýshy kúsh» dep qaraıdy. Búginginiń adamdary «denim saý, jumysym tabysty, ómirim uzaq belsendi bolǵaı» degen sózdi jıi aıtatyn boldy. Qazirgi ǵylymı jetistikter de aýrýdy emdeýde emes, onyń aldyn alýǵa negizdelýde. Oǵan qosa, bıýdjettiń eleýli bir bóligi alǵashqy sanıtarlyq-medısınalyq aýrýlardyń aldyn alý mekemelerine baǵyttalyp jatqany qýantady. Biraq jas kezinen bastap adamdardyń durys tamaqtanýǵa daǵdylanýy az ról atqarmaıdy. Dúnıe júzi boıynsha adamdardyń mezgilsiz kóz jumyp jatqanynyń 60 paıyzynyń negizgi sebebi – durys tamaqtanbaýdan. Osyǵan baılanysty Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy búginde durys tamaqtaný máselesin densaýlyq saqtaý salasynyń basym baǵyttarynyń qataryna shyǵardy. Qazir bizge shetelden neshe túrli azyq-túlik aǵylyp kelip jatqan tusta tamaqtaný mádenıetimizdi arttyrý basty orynda tur. Eger ár adam densaýlyǵyna ózinde bar kapıtal dep qarasa, ol adam birinshi kezekte durys tamaqtanýǵa daǵdylanýy kerek. Sonda ǵana qazaq erte qartaımaıdy. Onyń alyp bara jatqan qupııasy joq. Durys tamaqtanýdy júıelep alsaq, qartaımaýdyń eń negizgi basymdyǵy osy. Árbir qazaq muny sezinse, densaýlyǵymyz myǵym, eldigimiz joǵary, ǵumyr jasymyz uzaq bolary daýsyz. Aıtalyq, men ózim anamdy alty jasyma deıin emgen adammyn. Balalarmen oınap júrip, anamdy kórip qalsam, omyraýyna jabysa ketetinmin. Birge oınaǵan dostarym bul úshin meni ájýalaǵanda, «senderge kórsetemin» dep judyryǵymdy túısem, jym bolatyn. Anamnyń aq sútiniń arqasynda men shymyr ári kúshti bolyp óstim. Ár nárseni qalyptap bergen halqymyz ýyzǵa jarymaǵan degen sózdi tegin aıtpasa kerek. Balany emshekten erte shyǵarmaı, meıiri qanǵansha emizý densaýlyǵynyń myqty bolýyna zor yqpal etetinin túsinýimiz kerek.
– Táýelsizdik toıyna qandaı tilek aıtar edińiz?
– Árıne, tilegimniń eń táttisin aıaýly halqyma arnaımyn. Zamanymyz tynysh, el irgesi berik bolǵaı! Egemen elimizdi suq kózden, sýyq sózden saqtasyn. Adamzatty tyǵyryqqa tiregen pandemııa tezirek aıaqtalyp, halqymyz qalypty ómirge qadam bassa deımin. Birlik bar jerde bereke de, mereke de bar. Asqan asý, attaǵan beles bári-bári el úshin, urpaq úshin! Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasynda: «Bizdiń maqsatymyz – keler urpaqqa Qazaqstandy tuǵyry myǵym, ekonomıkasy qýatty, rýhy asqaq memleket retinde tabystaý jáne eldik isterdi shashaý shyǵarmaı laıyqty jalǵastyratyn jasampaz urpaq tárbıeleý», degen edi. Sol el men jerdiń ıesi sanalatyn jastarymyzdyń rýhy qalǵymasyn, saǵy synbasyn!
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY