Tarıhı shyndyqty moıyndaǵan jazba

«Berlınniń júreginde orna­las­qan Reıhstag Gıtler Germa­nııa­synyń basty sımvoldarynyń biri boldy. Sol sebepti de jaý bul ǵımaratty qorǵaýǵa muqııat daıyn­dalǵan edi. Reıhstagty qor­ǵaýǵa qarýly kúshterdiń eń myqty bólimderi men tańdaýly armııa bólimsheleri jumyldyryldy.

Reıhstag baspaldaqtarymen joǵaryǵa kóterilgen alǵashqy keıipkerlerdiń qatarynda 20 jastaǵy leıtenant Raqymjan Qosh­qarbaev pen 19 jastaǵy qyzyl ásker Grıgorıı Býlatov boldy. Jaýyngerlerdiń qoldar­ynda ol kezde qarapaıym alqy­zyl jaı­ma­dan jasalǵan jalaý­sha ǵana bolǵan edi. 150-shi dıvı­zııa­nyń soǵys jýrnalyndaǵy jaz­baǵa sáıkes, saǵat 14:25-te olar «ǵı­ma­rat­tyń ortalyq bóli­gine jer baýyr­lap jyljyp jetip, negizgi kireberistiń baspal­daq­taryna qyzyl jalaýshany ilgen». Bul Reıhstagqa jumyldyrylǵan azat etýshi jaýyngerlerdiń tikken alǵashqy týy bolatyn.

Reıhstagtyń baspal­daq­tar­ynda jelbirep turǵan Qyzyl tý bizdiń jaýyngerlerge jiger ber­di. 30 sáýirdiń keshinde-aq 674 jáne 756-shy polkterdiń negiz­gi kúsh­teri fashısterdiń qarsy­ly­ǵyna tótep berip, ǵımaratqa ba­syp kirdi. Túnde leıtenant Berest, serjant Kantarııa jáne qy­zyl ásker Egorov nemis mergen­deri jaýdyrǵan oqtardyń ysqy­ryǵyna qaramastan, fashızm or­dasynyń ústine Jeńis týyn ornatty. Reıhstagtyń jertóleleri men dálizderindegi qyzý shaıqastar 2 mamyrǵa deıin jalǵasty.

Reıhstagty alý kezinde kór­set­ken erligi men batyrlyǵy úshin Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Býlatov Qyzyl Tý orde­nimen marapattaldy. Qosh­qar­­baevqa eskertkishter onyń Ota­ny – Qazaqstannyń Aqmola obly­synda jáne respýblıkanyń astanasy Nur-Sultan qalasynda, al Býlatovqa Kırov qalasynda orna­tyldy». Reseı Syrtqy ister mınıstrligi jarııalaǵan jaz­banyń tolyq mátini osyndaı.

Reıhstag ǵımaratyna tigilgen Qyzyl týdyń janynda turǵan qos batyrdyń sýretimen baılanys­tyrylyp berilgen osy jazbaǵa sanaýly kúnniń ishinde on myń­daǵan adam lúpil basqan. Pikir bildirýshilerdiń deni san jyldar ótkennen keıin tarıhı shyn­dyqtyń óz bıigine qonǵanyn aıtyp súıinshilese, biraz jurt «aqyry moıyndadyńyzdar-aý» dep barsha qazaqstandyqtar úshin kópten kútken qýanysh ekenin ańǵartty.

Dál 30 sáýir – Reıhstagqa tý ti­gil­gen tarıhı kúni jarııalanǵan post­ty otandastarymyz «qazaq tarı­hynyń taǵy bir dańqty kúni» dep qýana qabyldady. Endi biri kó­zi tiri kezinde erligi elenbeı qal­ǵan «qazaq soldatynyń arýaǵy rı­za bolǵan shyǵar» dep shattandy.

Kózi tiri kezinde telebaǵ­dar­la­malardyń birine bergen suh­batynda Raqymjan Qoshqar­baev­tyń ózi bul surapyl oqıǵany: «Reıhstagqa tý tigý tapsyrmasy boldy. Biraq oǵan kim barady? Erikti túrde bárimizden surady. Eshkimdi kúshtemedi. Onyń sebebin keıin bildik. Sebebi bul naǵyz ólimmen teń tapsyrma edi. Ol jerden aman kelý ekitalaı bolatyn. Men, shynymdy aıtsam, osy joly tiri qalamyn dep te oılamadym», dep eske alady. Oq pen ottyń ortasynda jer baýyrlap jyljyp, fashızmniń ordasy, quzǵyndardyń uıasy bolǵan Reıhstagqa jeńis týyn tigý úshin qazaq jaýyngeri Raqymjan Qosh­qarbaev pen Grıgorıı Býlatovqa 350 metr jerdi jeti jarym saǵat boıy eńserýge týra kelgen. Osy­laısha ajalmen arpalysqan ekeý bekinisi myǵym, bar fashıstik kúsh jumylyp, berilmeýge bel sheshken ǵımaratqa áreń jetedi. Bas kótertpeı boraǵan oq pen otqa qaramastan, barsha eldiń yza men kegin arqalaǵan qos sarbaz jaýdyń apanyna osylaısha alǵash bolyp Jeńis týyn tigedi. Kózsiz erlik. Jan­keshtilik. Alaıda bul erlik elen­bedi. Anyǵyraq aıt­saq, qasa­qa­na elenbedi. Bul ba­tyr­lyqty tip­ti múlde bolmaǵandaı tarıh bet­­terinen syzyp tastaýǵa tyrys­ty...

Keńes áskerleriniń arasynan Reıhstagqa jetip, alǵash bolyp Jeńis týyn tikkenderin qos batyr – Raqymjan Qoshqarbaev ta, Grıgorıı Býlatov ta óz zama­nynda «dáleldeı» almaǵan. Ke­zinde osy erlikteri úshin olar Keńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵyna da usy­ny­lady. Alaıda ekeýi de joǵary ma­rapattan qur qal­ǵan. Másele tip­ti marapat pen syı-qurmette de emes edi. Ta­rıhı shyndyqtyń bur­ma­lanýy, na­ǵyz erliktiń eleýsiz qa­lyp, batyr­lyqtyń qaltarysta qa­lyp qoı­ǵany ashy aqıqat bola­tyn. Sebebi bertinge deıin tarıh betterinde Reıhstagqa tý tik­ken dep basqa adamdardyń aty-jón­deri jazylyp keldi. Sura­pyl soǵystyń aıaq­talýyna kózsiz erli­gimen úles qos­qan qazaq ja­ýyngeriniń bul erligi ózgelerge telinip keldi.

Osydan 14 jyl buryn Reseı­diń Áskerı tarıh ınstıtýty bi­rinshi Belarýs maıdanyndaǵy 150-atqyshtar dıvızııasynyń leıtenanty Raqymjan Qoshqarbaev pen Grıgorıı Býlatovtyń 1945 jyldyń 30 sáýirinde Reıhstagqa tý tikkeni týraly tarıhı oqıǵany resmı túrde rastaǵan bolatyn. Alaıda ol kezde de Reseı Syrtqy ister mınıstrligi jumǵan aýzyn ashpaǵan-tyn.

Tarıhta Reıhstagqa tý tigip, soǵystyń sońǵy núktesin qoıǵan qazaq batyry bolyp qalǵan Ra­qym­jan Qoshqarbaevtyń qahar­mandyǵy elimiz táýelsizdik al­ǵannan keıin qaıta jańǵyrdy. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 1999 jyly 7 mamyrda Raqymjan Qoshqarbaevqa Halyq Qaharmany ataǵy berildi. Endi, mine, qazaq batyrynyń ósh­pes erligi qaıtadan áıgilendi.

Aqmola oblysynyń Qyryq­qudyq aýylynda kindik qany tamyp, Taıtóbe deıtin aıadaı aýylda býyny qatqan, jastaıynan jetimdiktiń ashy dámin tatyp ósken qazaqtyń qaradomalaq balasynyń jaý ordasynyń bıigine shyǵyp, Uly Jeńistiń jalaýyn jelbi­retken jankeshti erligin álemge áıgileýge memleket qaıratkeri, jazýshy Kákimjan Qazybaevtyń qosqan úlesi zor. Ol qazaqtyń jaýjúrek ulynyń eren erligin alty Alashqa talaı jyldyq eńbegi – jýrnalıstik zertteýleri arqyly tanytty.

Al ol kisiniń amanatyn táýel­siz­dik jyldary jalǵastyryp áketip, surapyl soǵysta ult namysyn qoldan bermegen qazaq jaýyngeri týraly jerine jetkize jazǵan jýrnalıstiń biri – Jan­bolat Aýpbaev. Aldymen ol 1999 jyldyń 1 qańtarynda «Halyq ala almaǵan qamal» atty maqala jazdy. Bul res­pýblıkada úlken qoǵamdyq pikir týǵyzdy. Redaksııa jurtshy­lyqtan kelgen quptaý hattardy aı saıyn toptap berip otyrdy. Qoǵamdyq pikirdiń nátıjesinde jaýdyń ordasyna aınalǵan Berlındegi Reıhs­tagqa Jeńis jalaýyn alǵash tik­ken Rahymjan Qoshqarbaevqa Elbasy eń joǵary erlik belgisi – «Halyq Qaharmany» ataǵyn berdi. Osymen bir mezette Janbolat Álıhanuly «El tanydy óziniń has batyryn» atty redaksııalyq maqala jazyp, odan soń bul taqyrypty jýrnalıst Nurhan Myńbaı ekeýi birigip «Halyq alǵan qamal» degen maqalamen qorytyndylady.

1945 jyly 30 sáýirde qazaq jaýyngeri Rahymjan Qoshqarbaev pen efreıtor Grıgorıı Býlatov Reıhstagqa tikken Jeńis týy bú­ginde Reseı Federasııasy Qarýly Kúshteriniń Ortalyq mýzeıinde saqtaýly tur.

Jetpis jyldan keıin qazaq soldatynyń erligin moıyndaǵan jazba kezinde Keńes Odaǵy bermegen marapattan baǵaly bolyp tur. Sebebi Rahymjan Qosh­qar­baevtyń qaharmandyǵy qazirgi jas­tardyń esinde Reıhs­tagqa birin­shi bolyp Jeńis týyn tikken qazaq jaýyngeri bolyp qalǵany mańyzdy.