Kári qurlyq tramvaıǵa qyzyǵady

Byltyr Eýropa Odaǵy 2030 jylǵa qaraı parnıktik gaz shyǵarýdy 1990 jylǵy deńgeıden 55 paıyzǵa deıin tómendetý týraly ujymdyq sheshim shyǵardy. Al 2050 jyly bul kórsetkish nólge túsýi tıis. Osyǵan baılanysty Eýropalyq komıssııa qazirgi tańda naqty saıası ózgerister arqyly óz mindettemesin oryndaýǵa kiristi.

Qazirgi tańda Portýgalııa bıligi ázirlegen qujat Eýropalyq komıs­sııanyń qaraýyna jiberildi. Qoǵam­dyq kólikter, basqa da kólikter sekil­di, parnıktik gazdardy kóp bóleti­ni belgili. Sondyqtan, onyń qabyl­danýy – ýaqyt enshisindegi sharýa.

Bir qyzyǵy, qoǵamdyq kólikterdi jańǵyrtý aıasynda tramvaı qyzmeti qaıta túlemek. Munyń basty sebebi tramvaı elektr arqyly júredi. Al elektr toǵyn qazirgi tańda ja­syl energııa kózderi arqyly alýdyń múm­kindigi zor. Bul salanyń eýropa­lyq­tardy qyzyqtyryp otyrǵany da osy.

Jalpy, Portýgalııada tramvaı burynnan bar. Eń alǵashqy osy qoǵamdyq kólik jolaǵy 1895 jyly Portý qalasynda ashyl­ǵan eken. Sodan beri talaı tarıh­ty bastan ót­­ker­gen. О́tken ǵasyr­dyń orta she­ninde tipti halyq qaty­naı­tyn ne­gizgi qo­ǵam­dyq kólik sanal­ǵan. Alaı­da jańa zamanaýı avtobýstar­dyń qu­ras­tyry­lýymen birtindep qoldanystan shyǵa bastaǵan. Máselen, 1980-2000 jyl­dary Portýgalııadaǵy kóptegen tram­vaı kompanııalary jabylyp, onyń temir joldary alynyp tas­taldy.

Degenmen, keıingi ýaqytta Portý­galııa tramvaı qyzmetine qaıta kóńil bólýge kiristi. Máselen, 2017 jyly el astanasy Lıssabon qalasynyń ákimshiligi shahardaǵy qoǵamdyq kólik qyzmetin tolyqtaı óz baqylaýyna aldy. Al 2018 jyly tramvaı kóligin qalpyna keltirýge kirisip, 1995 jyly jabylyp qalǵan jelini qaıtadan iske qosty. О́tken aptada qala ákimi Fernando Medına jańadan 15 tramvaı satyp alý úshin 43 mln eýro bólinetinin málimdedi.

Mundaı úrdis Portýgalııaǵa ǵana tán emes. Keıingi jyldary kári qur­lyqtyń birqatar eli tramvaı qyz­metiniń qadirin túsine bastady desek, artyq aıtqandyq emes. Máselen, Ger­manııa da osyndaı jelini qaıta jańǵyrtýdy josparlap otyr.

Berlın qalasynyń ákimshiligi qaladaǵy qoǵamdyq kólikke bóli­netin qarajattyń birazy osy tramvaı qyzmetine jumsalatynyn habar­laǵan. Atap aıtqanda, aldaǵy 15 jylda 70 shaqyrym jeli salynyp, oǵan 28 mln eýro jumsalady.

Strasbýrg qalasynyń bıligi 2017 jyly Reın arqyly ótetin tramvaı jelisin qaıta iske qosty. Atalǵan júıe 1945 jyly jabylyp qalǵan edi. Ulybrıtanııanyń Nottıngem qala­synda da 70 jyl boıy toqtap turǵan tramvaı jelisi qaıta júre bastady.

Mundaı bastama Italııanyń Mılan jáne Rım qalalarynda da jalǵasyn taýyp otyr. Al Ispanııa bı­ligi taıaýda Sevılıa qalasyndaǵy tram­vaı qyzmetin qaıta jańǵyrtýǵa 20 mln eýro qarajat bólinetinin habarlady.

Eýropalyqtardyń atalǵan salaǵa kóńil bólýi beker emes. Ǵalymdar Jer betiniń kúrt jylyna bastaǵanyn, tıisti sharalar qabyldanbasa, adam­zatqa qaýip tónip turǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp júrgenine biraz ýaqyt boldy. Jyl saıyn Eýropa men Azııa­da sý tasqyny bolyp, kóptegen adam zardap shegedi. Ishki Afrıkada qurǵaqshylyq kúsheıip, kóptegen ózen-kól tartylyp, qorshaǵan orta zııan shegip otyr. Amerıka dúleı daýyldyń zardabyn tartady.

Keıingi 35 jylda Jer-jahan kúrt jylynǵan. NASA-nyń máli­metine súıensek, XIX ǵasyrmen salys­tyr­ǵanda, Jerdegi ortasha temperatýra 1 gradýsqa kóterilgen. Máselen, 2010 jyldan beri álem bes ret rekordtyq deńgeıde ysyǵan. Ǵalymdar munyń negizgi sebebi – kómirqyshqyl gaz ben jylyjaı gazdarynyń aýaǵa kóptep shyǵarylýy ekenin aıtady.

Ásirese, klımattyń ózgerýi sebe­binen máńgilikke myzǵymastaı kó­ri­netin muzdyqtardyń erýi alań­datyp otyr. Muzdyqtardyń «kókesi» Antarktıda men Arktıkada orna­las­qany belgili. Alda-jalda jerdiń asty men ústinde jatqan osy aq qursaý tolyqtaı erı qalsa, teńiz deńgeıi 60-70 metrge deıin kóterilýi múmkin. Mundaı jaǵdaıda Jer planetasynyń biraz bóligin sý basatyny aıtpasa da túsinikti.

О́kinishke qaraı, qazirgi tańda Arktıkanyń da, Antarktıda­nyń da muz qabaty kesek-kesegimen opyrylyp jatyr. О́ıtkeni klımat­tyń ózgerýi máńgi muz japqan aı­maq­­taǵy sýdyń da jylynýyna áke­lip soqqan. Sonyń saldarynan jylyn­ǵan sý muzdardy burynǵydan da jyldam erite túsken.

1980 jyldan beri Arktıkada 2,5 mln sharshy shaqyrym muz joıylyp ketipti. National Geographic zert­teýshileriniń málimetterine súıensek, 2050 jylǵa qaraı Ark­tıkada 520 myń sharshy shaqyrym muz ǵana qalýy múmkin. Grenlandııa 2002 jyldan beri ár maýsym saıyn ortasha eseppen 287 mlrd tonna muz joǵaltady.

Kolorado shtatyndaǵy Qar jáne muz derekteri ulttyq ortalyǵy­nyń derekteri kórsetkendeı, 2020 jyly Arktıkanyń dál ortasynda buryn-sońdy kezdespegen juqa muz qaldy. Taıaýda jarııalanǵan zertteý­de Arktıkadaǵy Berıng teńizindegi qysqy muz 2018 jáne 2019 jyldary sońǵy 5500 jyldaǵy eń tómengi deńgeıge túsken.

Oǵan qosa, teńiz muzynyń kólemi ǵana emes, onyń qalyńdyǵy da juqa­ryp barady. Erýi óte baıaý, qatqanyna biraz bolǵan teńiz muzy búkil muz qabatynyń 1 paıyzyn ǵana quraıdy. Qazir bir jyldyq muz basymdyqqa ıe. Osylaısha, teńizdiń aq jabyny tez erýge beıim. Ǵalymdar aldaǵy 10-20 jyldyń kóleminde Arktıka muhıtynda jazdyń aıaǵynda múldem muz qalmaıdy dep boljap otyr.

Oǵan qosa, Grenlandııa muz jaby­nynyń jaǵdaıy da máz emes. Ark­­­tıkadaǵy jylyný jahandyq jy­ly­ný­dyń ortasha esebimen salys­tyrǵanda eki ese tez júrip jatyr. Keıingi jıyrma jylda Gren­lan­dııadaǵy muzdyń erý kólemi úsh ese ósken. Aldaǵy on jylda bul úrdis jalǵasa bermek. Osylaısha, mundaı erý teńiz deńgeıin 7 metrge deıin kóterip, jaǵalaýlardaǵy qalalardy sý astyna qaldyrady.

Derekterge súıensek, buǵan ki­náli­lerdiń biri – parnıktik gazdar­dy kóp shyǵaratyn kólikter. Má­selen, Eýropa qorshaǵan orta agent­tigi­niń málimetine saı, 2017 jyly Eýro­pa Odaǵy elderi shyǵarǵan parnıktik gazdardyń 27 paıyzy osy kólikterge tıesili. Sonyń ishin­de 72 paıyzy avtokólikterden keledi. Sondyqtan, kári qurlyqtyń qoǵam­dyq kólikke alańdaýy beker emes.

Aıta keterligi, EO-ǵa jahandyq parnıktik gaz shyǵarýdyń 10 paıyzy ǵana tıesili. Sondyqtan klımat­tyń jylynýyn báseńdetý úshin eýro­palyqtardyń áreketi jetkiliksiz. Endeshe, Eýropa Odaǵy elderiniń tram­vaı qyzmetin jańǵyrtýǵa kirisýi basqalarǵa úlgi bolýy tıis.