Memleket ıpoteka naryǵynan yǵyspaq pa?

«Baspana hıt» bıyl toqtaıdy

Memlekettik baǵdarlamalardyń toqtaıtyndyǵy týraly Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova 19 mamyr kúni Almatyda ótken «Cfo Idea exchange & networking» sammıtinde málimdedi.

– Daǵdarystyń ekonomıkaǵa áseri azaıdy. Demek memlekettiń naryqtyq qaǵıdattarǵa oryn berip, kredıtteý baǵdarlamalarynan birtindep shyǵýyn qamtamasyz etý mańyzdy. Osyǵan baılanysty osy jyldyń basynda qol qoıylǵan Úkimet, Ulttyq bank jáne agenttik arasyndaǵy 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan makroekonomıkalyq saıasat sharalaryn úılestirý týraly kelisim sheńberinde Ulttyq banktiń 2023 jyldan bastap memlekettik baǵdarlamalardy qarjylandyrýdan shyǵýy kózdelgen, – dedi agenttik basshysy.

Rasynda da, joǵaryda atalǵan úsh qurylymnyń pandemııa kezeńindegi áreketteri daǵdarystyń ekonomıkaǵa jáne qarjy júıesine áserin jeńildetýge arnaldy. Bul rette, daǵdarysqa qarsy sharalarǵa jumsalǵan qarjynyń jalpy jıyny elimizdiń ishki jalpy óniminiń 9 paıyzyn quraǵan. Onyń 4,3 trln teńgesi respýblıkalyq bıýdjetten, 2,1 trln teńgesi Ulttyq bankten bólingen.

Memlekettiń «Baspana hıt» jáne «7-20-25» baǵdarlamalarynan irgesin aýlaq salatyny týraly jańalyq turǵyndar arasynda erekshe talqylanǵanyn atap ótken jón. Olardyń kóbi jeńildetilgen nesıe úlestiretin mundaı baǵdarlamalardyń jumysyn toqtatý halyqty tyǵyryqqa tireý ekenin alǵa tartty. Turǵyn úı na­ryǵy boıynsha sarapshy, ekonomıst Dáý­let Muqaevtyń da pikiri osymen úndes.

– «Baspana Hıt» pen «7-20-25» baǵ­darlamalarynyń toqtatylatyny óki­nishti, árıne. Bular – Elbasy Nursultan Nazar­baevtyń bastamasymen 2018 jyly qolǵa alynǵan, halyqtyń kóńilinen shyq­­qan, senimdiligin arttyrǵan baǵdar­lamalar. Mundaı jobalar bizge kerek. Baǵdarlamalardyń lımıttik qar­jysy azaıǵanymen, bularǵa degen tur­ǵyndardyń ynta-yqylasy áste kem­igen emes. Osy jobalar arqyly halyq bas­pananyń bastapqy jarnasy úshin qarjy jınaýdy da úırenip kele jatqan-dy. Mine, qarjylyq saýattylyǵyn arttyryp, qorjynyn qam­paıta bastaǵan osy adamdardyń úı alamyz degen úlken úmitin óshirgeli turmyz.

Atalǵan eki baǵdarlama toqtasa, bu­qaranyń súıeneri jalǵyz «Otbasy» bank qana bolmaq. Al bul bankten úı alý úshin baspana qunynyń 50 paıy­zyn jınaý qajet. О́ıtkeni úıdiń kezeginde turǵandarǵa ǵana usynylatyn 10-20 pa­ıyzdyq ja­rna árkimge buıyra bermeıdi. Son­dyqtan «Baspana hıt» pen «7-20-25» baǵ­darlamalaryn qarjylandyrýdy toq­tatpaý kerek dep esepteımin. Ásirese, «Baspana hıttiń» jo­lyn kesýge bolmaıdy. Sebebi bul baǵ­darlama arqyly baspanany bastapqy na­ryqtan da, qaıtalama naryqtan da alýǵa múmkindik bar. Al el turǵyndary kóp jaǵ­daıda qaıtalama naryqty tańdaıdy. Son­dyqtan osyǵan mańyz berý kerek. Olardy mundaı múm­kindikten aıyrýǵa bolmaıdy, – deıdi Dáýlet Muqaev.

Eske sala keteıik, «Baspana hıt» te, «7-20-25» te – jeńildetilgen ıpoteka usy­natyn memlekettik baǵdarlama. Alǵashqy baǵ­darlama boıynsha páterdi bastapqy na­ryqtan da, qaıtalama naryqtan da, úlesker retinde jańa salynyp jatqan nysannan da alýǵa bolady. Qaıtalama naryqtaǵy ıpo­teka jyldyq 10,75 paıyzben 15 jylǵa deıin­gi merzimge beriledi. Bastapqy jarna – 20 paıyz.

Al «7-20-25» baǵdarlamasy boıynsha páterdi tek bastapqy naryqtan jyldyq 7 paıyzben 25 jylǵa deıingi merzimge alýǵa bolady. Bastapqy jarna retinde páterdiń 20 paıyzyn birden tóleý kerek. 2021 jylǵy 29 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha «7-20-25» baǵdarlamasy aıasynda qaryz alýǵa 703,8 mlrd teńge kóleminde 58 655 ótinim qabyldanǵan. Onyń ishinde 34 362-si maquldandy (413,97 mlrd teńge).

Bas banktiń túsiniktemesi

Ulttyq banktiń enshiles uıymy – «7-20-25» jáne «Baspana hıt» ıpotekalyq turǵyn úı baǵdarlamalarynyń operatory «Qazaq­stannyń ornyqtylyq qory» AQ jaǵdaıǵa qatysty resmı túsinikteme berdi.

«7-20-25» baǵdarlamasy 2018 jyly Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa Úndeýinde aıtylǵan «Árbir otbasyna baspana alýdyń jańa múm­kindikterin berý» birinshi bastamasynyń mindetterin oryndaý sheńberinde iske asyrylýda. Baǵdarlama ıpotekalyq kredıtteýdiń qoljetimdi talaptarymen qazaqstandyqtardy turǵyn úımen qamtamasyz etý maqsatynda ázirlendi. Ipotekalyq turǵyn úı qaryzdaryn berý kólemi boıynsha bekitilgen lımıt 1 trln teńgeni quraıdy. Búgingi tańda osy baǵ­darlama boıynsha 325 mlrd teńgege jýyq somaǵa nesıe berildi. Ol óz kezeginde bas­tapqy turǵyn úı naryǵynan 27 myń otbasynyń úıli bolýyna septigin tıgizdi. «7-20-25» baǵdarlamasynyń merzimi shekteýsiz, baǵdarlama bekitilgen 1 trln teńge lımıtine jetkenge deıin iske asyrylady», delingen resmı túsiniktemede.

Al «Baspana hıt» baǵdarlamasyna bekitilgen lımıt – 600 mlrd teńge. Osy lımıtke jetkende baǵdarlama da aıaq­talady. Qazirgi kezde «Baspana hıt» bo­ıynsha jalpy berilgen qaryz somasy 493 mlrd teńgeni qu­raıdy. Onyń kómegimen 54 myńnan astam otbasy baspana alǵan. Ekinshi deńgeıli bank­terdiń boljamy boıynsha atalǵan soma osy jyldyń sońyna deıin ıgeril­mek.

«Bul rette «Baspana hıt» baǵdar­lamasy halyq úshin qaıtalama naryq­taǵy ıpote­kanyń qoljetimdiligin art­tyrý bo­ıynsha óz mindetin tolyq oryn­daǵanyn atap ótken jón. Qazirgi kezde ekinshi deńgeıli bankter «Baspana hıt» baǵdarlamasyna uqsas kredıtteý talaptaryn ázirlep, usynýda. De­mek, endi memleket tarapynan ıpoteka na­ryǵynyń atalǵan segmentin odan ári yntalandyrýdyń qajeti joq. Bul jaǵ­daı baǵdarlamany josparly túrde aıaq­taýǵa múmkindik beredi», dep habarlady­ «Qa­zaq­stannyń ornyqtylyq qory» AQ-y.

Balama baǵdarlama paıda bolady

EXANTE halyqaralyq ınvestısııa­lyq kompanııasynyń sarapshysy, ekonomıst Andreı Chebotarev qos baǵdar­lama týraly jańalyqty qalypty qabyl­daǵanyn jáne osylaı bolýy tıis ekenin jet­kizdi.

– Ekonomıka qalpyna kele bas­tady. Demek, naryqtyq mehanızmge ótý mańyzdy. Bıyl Ulttyq bank Qazaq­­stannyń ishki naryǵyna zertteý júr­gizdi. Onyń qorytyndysy boıynsha memlekettiń ıpoteka naryǵyndaǵy úle­­­si áldeqaıda kóp ekeni anyqtaldy. Bu­laı bolmaýy kerek. Muny bir deńiz. Ekin­shiden, álemdegi qalypty jumys isteıtin kommersııalyq bankterdi alǵa súırep otyrǵan arnaıy ónimder bar. Sonyń eń negizgileriniń biri – ıpoteka. Kommersııalyq bankter dál osy ónimniń arqasynda kún kórip otyr. Al bizdegi jaǵdaı kerisinshe. Sondyqtan Qazaqstan bankteriniń álemdik trendke qaraı oıysýy quptarlyq qadam bolar edi. Ol úshin memleket ıpoteka naryǵynan yǵysýy tıis, – deıdi A.Chebotarev.

Onyń pikirinshe, Qazaqstannyń tur­­ǵyn úı naryǵyndaǵy baǵanyń qu­by­lýy jeńildetilgen nesıe berý baǵdar­lama­lary iske qosylǵannan keıin bastalǵan.

– Biz naryqty jeńildetilgen ıpotekalarmen toltyryp otyrmyz. Budan eldiń bıýdjetine salmaq túsedi. О́ıtkeni memleket ıpotekanyń paıyzdyq mól­sherlemesin sýbsıdııalaýǵa qajetti qar­jyny el qazy­nasy­nan alady. Demek, jolǵa nemese mek­tep qurylysyna jum­salýy kerek qar­­jynyń biraz bóligi osy maq­satqa jum­­­salyp otyr. Sondaı-aq budan jeńil­detilgen baǵdarlamalardyń ıgiligin kórýi tıis qarapaıym turǵyndar zardap shegedi. Qalaı deısiz be? Baǵdar­lama arzan turǵyn úı satyp alýǵa arnal­ǵan. Alaıda ony sa­typ alýda, ótkizýde naqty shekteýler joq. Iаǵnı turǵyndar birneshe páter sa­typ ala alady jáne ony birden satyp ji­berýge de quqyly. Mine, osyndaı shek­­teý­lerdiń joqtyǵynan tur­ǵyn úı baǵa­synda terbelis bastalady. Baǵdarlama áý bastaǵy baǵytynan qalaı jańyl­ǵanyn da baı­qamaı qalady. Osy­laısha, qoljetimdi degen úıler mem­lekettik baǵdarlama qaty­sýshylarynyń ózine qoljetimsiz bolyp qalady. Bul durys emes, – deıdi sarapshy.

A.Chebotarevtyń aıtýynsha, naryq­ta jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdar­lamalardyń bolǵany durys. Biraq olar halyqtyń barlyq sanatyna qoljetimdi bolmaýy kerek. Mundaı baǵdarlamalar halyqtyń belgili bir tobyna ǵana arnalýy shart. Máselen, kópbalaly analarǵa arnalǵan ıpotekalyq baǵdarlama bar. Mine, muny quptaýǵa bolady.

– Naryqta arzan ıpoteka kóbeıgen soń, qurylys salýshylardyń qatary kúrt ósti. Bul oryndy bolyp kóringenimen, qurylystyń sapasyna teris áserin tıgizdi. Sapasyz turǵyn úıler kóp salyna bastady. Onyń ústine baǵa da sharyqtaı tústi. Sóıtip, buqara halyqqa onsyz da qol­jetimsiz úıler armanǵa aınalyp qala berdi. Turǵyn úı baǵasynyń qymbattaýyna Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qoryn­daǵy qarjynyń shekti kólemin alý da teris áserin tıgizgenin kórdik. Sondyqtan mem­lekettiń mundaı baǵdarlamalardan alystaýy oryndy dep oılaımyn. Aldaǵy ýaqytta onyń naryq zańdylyqtaryna beıimdelgen áldeqaıda ońtaıly túrleri paıda bolaryna senimdemin, – deıdi ol.

Degenmen jeńildetilgen ıpotekalyq baǵdarlamalardyń toqtatylýy turǵyn úı qurylysyn báseńdetýi múmkin. Byl­tyr alǵash ret KSRO kezindegi kór­setkishten (1988 jyl – 8,8 mln sharshy metr, 2020 jyl – 15,3 sharshy metr) asyryp úı saldyq dep bórkimizdi aspanǵa atyp edik. Sondyqtan bıylǵy mejeni de tym joǵary etip belgiledik – 17 mln shar­shy metr. Alaıda ekonomıst Andreı Chebotarev Úkimet turǵyn úı qurylysyn báseńdetýge jol bermeıdi dep esepteıdi.

– Mundaıǵa jol bermes úshin talaptary ózgergen basqa balama baǵdar­lamalar paıda bolýy múmkin. Bul rette, Sıngapýrdyń tájirıbesine ıek artqan jón. Atalǵan memlekette halyqtyń 98 paıyzdan astamy baspanamen qamtylǵan. Onyń 84 paıyzy áleýmettik turǵyn úılerde turady. Baspana 99 jylǵa jalǵa beriledi. Qazaq­standaǵy sharshy metrdiń sharýasyn da osylaı sheshýge bolady, – deıdi ekonomıst.

Qurylysshylar odaǵy nege qarsy?

Otandyq qurylys salýshylardyń basyn biriktirip otyrǵan Qazaqstan Qurylys­shylar odaǵy memlekettik tur­ǵyn úı baǵdarlamalarynyń toqtaty­lýyna qarsy. Son­­dyqtan olar Úkimetke naryqtaǵy oıyn­shylardyń ustanymyn jetkizýge nıetti.

– Jyl saıyn turǵyn úı qurylysy naryǵynda 2 trln teńgedeı qarjy aınalymda júredi. Onyń 55 paıyzy jeke­menshik qurylys salýshylarǵa tıesili. 30 paıyzdyq úlesti jeke turǵyn úı salatyndar ıelenip otyr. 25 paıyzy – memlekettik baǵdarlamalardyń úlesi. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń dereginshe, elimizde 2 mln 800 myń adam baspanaǵa muqtaj. Al dál qazir aınalymdaǵy qarjy eldegi baspana máselesin birjola sheshý úshin jetkiliksiz. Osy qarqynmen júre bersek, aldaǵy 15 jylda da baspana máselesin kún tártibinen ysyryp tastaı almaımyz. Sondyqtan jaǵdaıdy retteý úshin turǵyn úı qurylysy naryǵyndaǵy jyl saıynǵy aqsha aınalymy 3,5-4 trln teńgege jetýi kerek. Sondyqtan qoldanystaǵy turǵyn úı baǵdarlamalaryn toqtatpaı, kerisinshe qosymsha jobalardyń qataryn kóbeıtken durys, – deıdi Qurylysshylar odaǵynyń tóraǵasy Talǵat Erǵalıev.

Onyń dereginshe, osydan bes jyl buryn respýblıka boıynsha shamamen 450 myń adam ákimdikterdiń páter kezeginde turǵan. Jyl saıyn mıllıondaǵan sharshy metr úı paıdalanýǵa berilse de, ke­zekte turǵandardyń qatary kemimeı, kerisinshe kóbeıe túsken. Qazir olardyń sany shamamen 550 myńdy quraıdy.

– Páter kezegine turatyndardyń sany áli de ósedi. О́ıtkeni aýyldan qalaǵa qo­nys aýdarýshylar kóp. Búginde respýb­lıka halqynyń 45 paıyzy ǵana aýyldy mekendep otyr. Bul kórsetkish áli de kemıdi. Sebebi qalaǵa oqýǵa túsken jas­tar aýylǵa qaıtyp oralmaıdy. Demek, qaladaǵy halyqtyń sany kóbeıgen sa­ıyn baspanaǵa degen muqtajdyq ta artady. Sondyqtan bul máseleni sheshý úshin aldaǵy 10 jylda turǵyn úı qurylysy naryǵyna 35 trln teńgedeı qarjy bólinýi kerek. Táýelsizdik alǵanymyzǵa 30 jyl, turǵyn úı qurylysy salasynyń irgesi qalanǵanyna 20 jyl boldy. Biz osy aralyqta turǵyndardy jetkilikti kólemde baspanamen qamtı almadyq. Ony aldaǵy 10 jylda sheshpesek, bul másele tipti saǵyzsha sozylyp ketedi. Damyǵan elderdiń tájirıbesine súıensek, baspana problemasyn birjola retteý úshin ári ketkende 15 jyl ǵana kerek. Mysa­ly, Germanııa halqynyń sany bizden bireneshe ese kóp bolsa da, bul máseleni az ǵana ýaqyt ishinde sheship tas­tady. Al Qazaqstandaǵy halyqtyń sany olarmen salys­tyrǵanda asa kóp emes qoı. Sondyq­tan jaǵdaıdy jedel rettep alýǵa múmkindik bar. Onyń ústine Prezıdenttiń el turǵyndaryn baspanamen qamtýǵa aı­ryqsha nazar aýdaryp otyrǵanyn da esten shyǵarýǵa bolmaıdy, – deıdi odaq tóraǵasy.

Úıdiń baǵasy arzandaı ma?

Kópshiliktiń kókeıin tesken suraq bul. Biraq sarapshylar «Baspana hıt» pen «7-20-25» baǵdarlamalaryn qar­jylandyrýdy toqtatý turǵyn úı naryǵyndaǵy baǵaǵa anaý aıtqandaı áser etpeıdi degen pikirdi alǵa tartýda.

– Bul jaǵdaı turǵyn úı naryǵyna eshqandaı áser etpeıdi. Keıbireýler «úı baǵasy arzandaıdy» dep aıtýy múmkin. Shyn máninde, bizdiń elde áldebir dúnıeniń arzandap ketýi ekitalaı. Úıdiń baǵasy qazirgi qalpynda turaqtap qalýy yqtımal, biraq arzandamaıtyny anyq, – deıdi sarapshy Dáýlet Muqaev.

Talǵat Erǵalıevtiń de oıy osy pikir­men úndes.

– Úıdiń baǵasyna áser etetin bir­den-bir faktor – qurylys materıal­dary. О́kinishke qaraı bizdegi qury­lys materıaldarynyń 60 paıyzdan astamy syrttan ımporttalady. Otan­dyq materıaldardyń baǵasyn aýyz­dyqtaǵanmen, shetelden jetkiziletin ónim­niń quny bir orynda turmaıdy. Máselen, armatýranyń baǵasy 80 paıyz­ǵa ósti. О́zimizde óndiriletin sement 25 paıyzǵa qymbattady. Ashyǵyn aıtý kerek, qurylys materıaldarynyń baǵasy jyl ótken saıyn kóterile beredi. Son­dyqtan kásipkerlikti damytý kerek. Onyń ishki jalpy ónimdegi úlesi qazirgideı 25 paıyz emes, 50-60 paıyzǵa jetýi kerek. Ulttyq valıýtamyz nyǵaıyp, shetelge top-tobymen daıyn taýar eksporttaıtyn kún­ge jetkende ǵana baǵany tejeý týraly áńgime aıtýǵa bolady. Al ázirshe munyń bári bos qııal, – deıdi Qurylysshylar odaǵynyń tóraǵasy.

Sarapshy Andreı Chebotarevtyń piki­rin­she, úıdiń baǵasy arzandamaıdy. Bizdegi mem­lekettik baǵdarlamalar sany­nyń kó­beıýi ıa azaıýy naryqtaǵy baǵa­ǵa aıtar­lyq­taı áser etpeıdi.

Ekonomıst Rasýl Rysmambetovtiń aıtýynsha, «7-20-25», «Baspana hıt», «5-20-25» baǵdarlamalary bir-birine uqsas ári ózara «básekeles». Kóp jaǵdaıda bul klıent­terdi shatastyryp jatady. Onyń ús­­tine baǵdarlamalardyń árqaısysynda ja­l­aqy men bonýstar alyp otyrǵan shtat bar.

– Sondyqtan olardyń birazynyń jabylýy artyq shyǵyndardy únemdeýge múmkindik beredi. Zeınetaqy qara­jatyn paıdalaný baǵdarlamasy iske qosyl­ǵannan beri turǵyn úı naryǵyndaǵy usy­nystar kóbeıdi. Al jobalardyń birazyn japqanymen, turǵyn úı halyq­tyń áleýmettik osal toptary úshin qol­jetimdi bola túspeıdi. Bul tek mem­lekettiń na­ryqtyq quraldarǵa endigi jerde ara­lasýǵa qulyqty emes ekenin kórsetedi. Sondaı-aq bul jaǵdaı qurylys salýshylardy da sabasyna túsirmek. Olar endi memleket qarjysyna ıek artpaıtyn bolady. Tıisinshe, turǵyn úı baǵasy turaqtala ma degen senim bar, – deıdi ol.