Mektep muńy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy oqý jyly­nyń sońyna deıin atalǵan túıt­kildiń túıinin túbegeıli tar­qatýdy tapsyrǵan edi. Biraq eli­mizdegi bilim berý uıymdary ájethanalarmen áli tolyq qam­ta­masyz etilgen joq.

Jyly ájethanalar jaıy 2019 jylǵy Tarazdaǵy jan­túr­shigerlik jaıttan keıin qyzý talqylanǵan edi. Osy oqıǵadan soń oblystyq bilim bas­qarmasynyń basshysy, mektep dırektory, sabaq kezin­de dárethanaǵa jibergen muǵa­lim, kezekshi muǵalim, vahter men oqý isiniń meńgerýshisi qyz­metinen ketti. Sondaı-aq Taraz qalasynyń ákimi Qaırat Dosaev ta jumystan bosatyldy. Oblys basshysy eskertý aldy. Al on eki jasar qyzdy zorlaǵan 38 jastaǵy pedofıl 25 jylǵa sottaldy.

Alaıda munyń bári saldarmen kúresý edi. Sondyqtan «Bul degen – masqara jaǵdaı» degen Prezıdent atalǵan problemany jedel sheshýdi shegelep tapsyrǵan-tyn. Sodan beri biraz jumys atqaryldy. Degenmen Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy sapany baqylaý komıtetiniń basshysy Gúlzat Kóbenovanyń aıtýynsha, áli de 100-den asa mektepte balalar aýladaǵy ájet­hanaǵa barady.

Balalardy jyly ájethana­larmen qamtamasyz etý ózekti má­selege aınalyp otyr. Osy­ǵan qatysty monıtorıng júr­gi­zilipti. 2020 jyldyń basyn­da elimizdegi orta bilim berý uıymdarynda 2 700 aýla dáret­hanasy bolǵan kórinedi.

2020 jyldyń sońynda onyń sany 148-ge azaıdy. Degenmen 2021 jyldyń I toq­sanyndaǵy qorytyndy boıynsha 135 mektep aýlasynda áli de dárethana tur. Onyń 89-y – Túrkistan oblysynda, 20-sy – Shyǵys Qazaqstan oblysynda, tórteýi – Qaraǵandy oblysynda, bireýi Shymkent qalasynda ornalasqan. Osy 135 mekteptiń 98-inde jyly ájethana salý bıylǵa jos­parlanyp otyr. Respýblıka boıyn­sha 37 mektepte ǵı­marat ishindegi dáret­hanalarmen qam­tamasyz etý jumystary júr­gizilmeı otyr. Atap aıtqanda bu­lar – Almaty oblysynyń Pan­fılov, Talǵar, Eńbekshiqa­zaq aýdandaryndaǵy, Shyǵys Qa­zaqstan oblysynyń Tarbaǵataı aýdanyndaǵy, Batys Qazaqstan oblysynyń Qaztalov, Janǵaly aýdandaryndaǵy jáne Qaraǵandy oblysynyń Shet aýda­nyn­daǵy mektepter», dedi G.Kóbenova.

Mektepterde jyly ájet­ha­nalardy salý ǵana emes, aýladaǵy dárethanany joıý máselesi de ózek­tiligin joımaı tur. Sebebi keı­bir óńirlerdegi mektepterde ǵı­marat ishinde jyly ájethana mý­zeıdegi qoldanylmaıtyn eksponat sekildi. Iаǵnı mektep ákimshiligi kom­mýnaldyq shyǵyndy arttyrmas úshin balalardy aýladaǵy dáret­hanaǵa jiberedi. G.Kóbenova kel­tirgen derekterge súıensek, respýblıkadaǵy barlyǵy 2 631 mektepte jyly dárethanalarmen qatar aýladaǵy ájethana da jumys istep tur. Onyń ishinde 1 381 orta bilim berý uıymynda syrtqy dárethanalar joıyldy. Al 396 mektepte joıý jumystaryn júrgizý jos­parlanyp otyr. Desek te 854 orta bilim berý uıymynda bul másele áli de sheshilmeı jatyr.

Túrkistan oblysy ákiminiń orynbasary Sáken Qalqamanov mek­tepterdegi jyly ájethanalar máselesi jańa oqý jylyna deıin sheshiletinin aıtty.

«2020 jyldyń basynda 756 mekteptiń ájethanalaryn jón­deýden ótkizý josparlanǵan. Atal­ǵan bilim berý uıymdaryn jyly dárethanalarmen qamtamasyz etý úshin demeýshilerden, jergilikti bıýd­jetten 2 mlrd 179 mln 544 myń teńge qarastyrylyp, maqsatty ıgerildi. Jyldyń qorytyndysyna qarasaq, 679 mekteptiń ishki ájet­hanasy qalpyna keltirildi. 2021 jyldyń basynda 77 mektepte jyly dárethanany qalpyna keltirý tıis bolǵan. Qazirgi tańda Keles aýdanynda ornalasqan 18 orta bilim berý uıymynyń ájethana máselesin sheshýge 86 mln teńge qarastyrylyp, nátıjesinde modýldi dárethanalar salyndy. Al qalǵan 59 mektepke jyly ájethanalar salý úshin sme­ta­lyq qujattar ázirlenip, tıisti qarajat bólý úshin qajetti qar­jyny qaıta qaraýdy oblystyq más­lıhattyń kezekti otyrysyna engi­zemiz. Negizi, jumys júrgizilgen. 679 mektep degen – respýblıkadaǵy eń kóp oqý oshaǵy. Joǵaryda atalǵan 59 mekteptiń máselesin jańa oqý jylyna deıin sheshemiz», deıdi ákim­niń orynbasary.

Jyly dárethanany salý bar, ekinshi joǵaryda jazǵanymyzdaı, aýla­daǵy ájethanany joıý máselesi taǵy bar. Qaraǵandy oblysy ákimniń orynbasary Abzal Núkenov áýeli joıý jumysyn júrgizýdiń qajet nemese qajet emesin anyqtaý kerek ekenin aıtady.

«Komıtet basshysy keltirgen derekter boıynsha bizdiń oblysta 4 mektep nazarǵa alynǵan eken. Bul orta bilim berý uıymdarynda jyly ájethanalar ornatyldy. Mundaı jumysty júrgizýde keı mektepterge jeke-dara qaraý kerek. Máselen, bizdiń oblys boıynsha atalǵan 4 mekteptiń bireýin alyp qarasaq, Shet aýdanyndaǵy bastaýysh bilim beretin oqý oshaǵynda nebári 3 bala oqıdy. Ony jabýǵa daıyndap jatyrmyz. Al ekinshi Qyzyltý aýyldyq mektebinde 6 oqýshy ǵana bar. Monıtorıng júrgizýde osyndaı máseleler eskerilgeni abzal. Jabylǵaly turǵan mektepke memleket qarajatynan ájethana salý tıimsiz. Budan keıin bizge Bi­lim jáne ǵylym mınıstrliginen ǵı­marat ishine jyly dárethana salyn­ǵan mektepterdiń aýladaǵy ájet­hanasyn buzý týraly tapsyrma keldi. Biz aýyldyń jaǵdaıyn jaq­sy bilemiz ǵoı. Kóptegen eldi mekende sý, kanalızasııa, elektr qýa­ty máseleleri bolady. Sondaı jaǵ­daıda aýladaǵy ájethana qajet bolyp qalady. Sondyqtan ony múldem joımaı, jaı ǵana qulyptap qoıalyq. Tótenshe jaǵdaı bola qalsa, ashyp qoldanýǵa múmkindik bolǵany jón. Jáne bul memlekettik múlik qoı, ony jaı qırata salýǵa da bolmaıdy», deıdi A.Núkenov.

Shyǵys Qazaqstan oblysy ákimi­niń orynbasary Álisher Marhabat ta áriptesiniń sózin tolyqtyrdy. Shyǵys­taǵy óńirde de jyly ájet­ha­nalary joq orta bilim berý uıym­darynda 3-5 baladan ǵana oqıdy jáne mundaı mektepterdi jabýǵa daıyn­dap jatyr.

Buǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Ashat Aımaǵambetov mınıstrlik tarapynan jaýap berdi jáne joǵaryda jazylǵan problemanyń bar ekenin jasyrmady.

«Bizde 12-58 degen Úkimet qaýlysy bar. Atalǵan qaýlyǵa sáı­­kes mınımaldy normatıv beki­til­gen. Osyndaı normatıvke saı kelmeıtin mektepter, ıaǵnı 3-5 bala oqyp jatqan jáne jaqynda jabylatyn oqý oshaǵy bolsa, bólek qaraýy­myz kerek. Men muny Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy sapany baqylaý komıtetine tapsyramyn. Tek qana Qaraǵandy oblysy bo­ıynsha emes, qalǵan óńirlerge de osyǵan qatysty monıtorıng júr­gizilýi tıis. Degenmen másele ájet­hanany joıý-joımaýda emes, bar dúnıeni laıyqty qoldana bilýde. Eshkimdi de aldaýdyń qajeti joq. Bizde qalaı? Jyly ájethana mek­teptiń ishinde bar, barlyq jaǵdaı jasalǵan. Biraq ony paıdalanbaıdy, bul tekserý kelgende kórsetýge ǵana arnalǵan. Mundaı jaǵdaılar anyq­taldy. Buǵan jol berýge bolmaıdy. Mine, sondyqtan da aýladaǵy ájethanalardy joıýdy talap etip otyrmyz. Al A.Núkenov aıtqandaı, tótenshe jaǵdaılar oryn almaýy tıis. Jyly dárethanalar árdaıym jumys istep turýy kerek. Budan bólek biz Densaýlyq saqtaý mınıstrliginen mindetti sanıtarlyq talaptarǵa jyly ájethana jaıyn engizýdi surap otyrmyz. Shyny kerek, bul usynysty oryndaý ýaqyt kúttirmeıdi jáne ony qabyldaýǵa sebep jetkilikti. Biz óz tarapymyz­dan jyly ájethanalarmen qam­tamasyz etilmegen bilim berý uıym­daryn lısenzııadan aıyrýǵa deıin qatań sharalar qabyldaımyz. О́ıt­keni tapsyrmany oryndaýǵa arnaıy ýaqyt berildi», dedi mınıstr A.Aımaǵambetov.

Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Ajar Ǵınaıattyń sózine sensek, sa­nı­tarlyq talaptarǵa ájethana jaıly norma engizilip qoıǵan.

«Memleket basshysynyń tap­syrmasyna sáıkes birqatar sa­nıtarlyq talapqa túzetýler en­gizildi. Sonyń ishinde bilim berý uıymdaryna qatysty ózgertilgen sanıtarlyq talaptar boıynsha rekonstrýksııalanatyn, jańadan salynatyn bilim berý obektileriniń sanıtarlyq toraptary ǵımarattyń ishinde ornalasýy tıis. Sondyqtan mundaı norma bar jáne talap­tardyń oryndalýy baqylaýǵa alynýda», dedi A.Ǵınaıat.

Biz bul joly tek mektepterdegi máseleni, ıaǵnı orta bilim berý uıymdaryndaǵy jyly dárethana jaıyn ǵana sóz ettik. Shyn máninde mundaı másele balabaqshalarda da ózekti bolyp tur. Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy sapany baqylaý komıteti júrgizgen monıtorıngtiń sońǵy derekterine kóz júgirtsek, Túrkistan oblysyndaǵy 199 mektepke deıingi uıymda baldyrǵandar aýladaǵy ájethanalarǵa barady. Mundaı jaǵdaı Batys Qazaqstan oblysyndaǵy 75, Aqtóbe oblysyn­daǵy 66, Qaraǵandy oblysyndaǵy 40, Pavlodar oblysyndaǵy 13, Jambyl oblysyndaǵy 10, Qy­zylor­da oblysyndaǵy 6, Almaty ob­lysyndaǵy 5, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy 1 balabaqshada da bar.