Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulybrıtanııadaǵy Elshiligi Kembrıdj ýnıversıtetiniń baspa úıimen birlese otyryp «Tuńǵysh zertteýshi jáne Uly dala tarıhshysy Shoqan Ýálıhanovtyń tańdamaly eńbekteri» kitabyn jaryqqa shyǵarǵan bolatyn. Bul kitap – Sh.Ýálıhanov eńbekteriniń aǵylshyn tilinde jaryq kórgen tuńǵysh basylymy. Osyǵan baılanysty kitapqa redaktor bolǵan sheteldik saıahatshy, brıtandyq jazýshy Nık Fıldıng atalǵan eńbektiń mán-jaıy tóńireginde birqatar oıyn qaǵaz betine túsirip, úlken maqala jazdy. Kólemdi eńbektiń gazettik nusqasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.
«Ortalyq Azııadaǵy orystar» kitaby 1865 jyly Londonda jaryq kórgenin bilemiz. Ondaǵy esselerdiń barlyǵyn aǵylshyn tiline Koroldik geografııalyq qoǵamnyń eki múshesi, aǵaıyndy Djon men Robert Mıchell aýdarǵan bolatyn. Kitaptyń basqa da artyqshylyqtarynan bólek, onda «leıtenant Ýálıhanov» degen esimniń erekshe atalǵandyǵy bizdiń nazarymyzdy burǵyzbaı qoımady. О́kinishke qaraı, Shoqan Ýálıhanov 29 jasynda Eýropa jurtshylyǵyna esh tanylmastan qazaq dalasynda qurt aýrýynan qaıtys bolady.
Biz osynaý essemizde Shoqan shyǵarmashylyǵynyń aǵylshyn tilinde jaryq kórgen kitabynyń shyǵý sebepterin zerttep, Ýálıhanovtyń negizgi eńbekteriniń aǵylshyn tiline aýdarylýynyń nege uzaqqa sozylǵanynyń sebebin qarastyrǵymyz keldi.
Kitaptyń ataýy men shyqqan jylyna qaramastan, «Ortalyq Azııadaǵy orystar» Ortalyq Azııadaǵy orys ekspansıonızmin aıyptap nemese Brıtan jáne Reseı ımperııalary arasyndaǵy qarama-qaıshylyqtyń túrli sebebine boljam jasamaıdy. Kerisinshe, bul kitap sol kezdegi reseılik zertteýshiler aıqyndaǵan Reseıdiń Ortalyq Azııadaǵy áreketine degen erekshe kózqarasty kórsetedi. Sonymen qatar kitaptyń aýdarmashylary men redaktorlary «Uly oıyndy» jaqtaýshylar arasynda kóp talqylanǵan teorııaǵa, ıaǵnı Reseıdiń bul aımaqtaǵy kez kelgen áreketi Ulybrıtanııanyń eń mańyzdy otarlyq ıeligi bolyp esepteletin Úndistanǵa shabýyl bastaýynyń jarshysy degenge senbeıtindikterin aıqyn kórsetedi.
Alaıda kitaptyń redaktorlary men aýdarmashylarynyń, ásirese, aǵaıyndy Mıchellderdiń Reseıdiń Ortalyq Azııaǵa tize batyrýyn qoldaǵanyn anyq kórýge bolady. «Jaqynda Qoqan handyǵynda bolǵan saıası oqıǵalar saldarynan Ortalyq Azııaǵa degen úlken qyzyǵýshylyqtyń týyndaýy jáne sol alys aımaqtardaǵy Reseıdiń shynaıy jaǵdaıyna qatysty Anglııada basymdyq alǵan salystyrmaly beıhabarlyq bizdi osy taqyrypqa qatysty orys materıaldarynyń ishindegi eń mańyzdysyn jınap, olardy aǵylshyn tilinde kópshilikke usynýǵa ıtermeledi», dep jazady olar kitaptyń alǵysózinde.
Aǵaıyndy Mıchellder Qoqannyń ár túrli shaǵyn qalasyn Reseıdiń jaýlap alýy men olardyń áskerı bekinisterdi salýǵa jáne jańadan tynyshtandyrylǵan aımaqtardy Túrkistan dep ataý týraly qabyldanǵan sheshimge baılanysty Ulybrıtanııada alańdaýshylyqtyń kúsheıip kele jatqanyn atap ótedi. Anglııada kóptegen adam bul oqıǵalardy Reseıdiń brıtandyq Úndistanǵa degen dushpandyǵynyń dáleli retinde qarastyrdy, degenmen aǵaıyndy Mıchellderdiń buǵan kózqarastary basqasha edi. Olar Reseıdiń bul aımaqtarǵa enýin Reseı men oǵan baǵynyshty bolýǵa kelisken kóshpeli qazaqtardyń arasyndaǵy kelisimder saldary, naqty aıtqanda Qoqan men Hıýa handary men olardyń áskerleriniń reıdteri men qaraqshylyq ekspedısııalarynan Reseıdiń olarǵa kómek qolyn sozýynan týyndaǵan terrıtorııalyq shoǵyrlandyrý dep túsindirdi. «Demek terrıtorııalyq paıda tabý emes, tynysh ıelik etý maqsatynda baılanystyń berik ornaýy men bılikti shoǵyrlandyrý Ortalyq Azııa handarynyń ıeligine jýyrdaǵy Reseıdiń shabýyl jasaýyna túrtki boldy», dep túsindiredi olar.
Mıchellder jalpy Buharadaǵy, Hıýadaǵy jáne Qoqandaǵy handyqtardyń bári orystardyń qol astyna ótip, olardyń ımperııaǵa sińisip ketýi tek ýaqyt máselesi dep durys boljaıdy. Biraq olar jazǵandaı, kitap «mundaı jaýlap alýdyń onsyz da tym úlken ári basqarylýy qıyn, ortalyǵynda halyq tyǵyzdyǵy tómen aımaqta qaıta qurylyp kele jatqan Reseı ımperııasy úshin paıdasyz ekenine» birneshe dálel keltiredi. Olardyń aıtýynsha, handyqtardy tutqyndaý orystarǵa naqty áskerı artyqshylyq bermeıdi. Shyn máninde, «Brıtandyq Úndistanǵa shabýyl jasaý josparlary Kaspııdegi kúshpen de, Buharadaǵy ásker kómegimen de oryndalýy ábden múmkin». Eki jaǵdaıda da, shabýyldaýshy bólimsheler Aýǵanstanǵa jetkenge deıin shamamen birdeı qashyqtyqty ótýge májbúr bolady.
Mıchellderdiń taldaýy Londondaǵy úkimettiń qaq ortasynda otyrǵan Brıtan ımperııasynyń keıbir strategterinen múlde ózgeshe bolatyn. «Uly oıyn» teorııasynyń jaqtaýshylary osy taqyryptaǵy qoǵamdyq pikirtalastarda jıi basym boldy, biraq olardyń pikirleri aqyrynda jańsaq bolyp shyqty.
Mıchellder kitaptyń alǵy sózin ári qaraı Reseıdiń Ortalyq Azııaǵa qaraı tamyr jaıýy aqyr sońynda Ulybrıtanııaǵa paıda ákeledi dep, osy oıdy ári qaraı órbite túsedi: «Túrkistannyń ulanǵaıyr keń saharasyndaǵy tynyshtyq órkendeýge jalǵasqan jaǵdaıda, qazir joqtyń qasy bolyp turǵan aǵylshyn óndirýshileri men olardyń quraldaryna degen suranys ta arta túsedi». Olar reseılikterdiń bul az zerttelgen aımaqqa jaryq túsirýge tyrysqanyna aǵylshyn qoǵamy túsinistikpen qaraıdy dep sendi.
Mıchellderdiń bul kózqarastaryn «Ortalyq Azııadaǵy orystar» kitabyna kirispe jazǵan Koroldik geografııalyq qoǵam hatshysynyń burynǵy orynbasary Hıým Grınfıld myrza da qoldady. Alaıda ol Aýǵanstandaǵy Gerat – «Úndistanǵa kiretin kilt» deıtin áńgimeler adamnyń kúlkisin keltiredi dep jazdy. Sebebi 17 000 fýtqa deıin kóterilgen Gındýkýsh pen Kýnlýn taýlary qandaı da áskerı is-áreket úshin ótpes kedergi bolatyn. «Negizinde», – dedi Grınfıld, – «ǵylym men adamzattyń múddesi úshin Ulybrıtanııa eýropalyq órkenıettiń kez kelgen túri Gımalaıdyń soltústiginde jatqan ulan-ǵaıyr jabaıy jerlerge enip jatqanyna qýanýy kerek».
Grınfıld Ortalyq Azııaǵa qatysty naqty másele dep bilimniń jetkiliksizdigin atap ótti. Kitap kirispesinde ol sol kezdegi Batys Túrkistan dep atalǵan jerge, onyń ishindegi geografııalyq orasan zor terrıtorııaǵa, sondaı-aq ártúrli handardyń ıelikterine egjeı-tegjeıli sıpattama beredi. Onyń kóptegen oqyrmany úshin bul jańa aqparat edi. Ol sondaı-aq Qashqarııa, Jarkent jáne Hotannyń mańyzdylyǵyn túsindire otyryp, shyǵys nemese qytaılyq Túrkistanǵa da dál osyndaı tolyq sıpattama beredi.
Bul Shoqan Ýálıhanovtyń aǵylshyn tilindegi alǵashqy jazbalary jarııalanǵan kitaptyń konteksi edi. Ýálıhanovtan basqa, «Ortalyq Azııadaǵy orystar» kitabynda E.Kıýleveınniń 26 jastaǵy jas general Nıkolaı Ignatev bastaǵan Hıýa men Buhara handyqtaryna 1858 jylǵy shaǵyn orys dıplomatııalyq mıssııasy týraly essesi de bar. Kıýleveın Hıýanyń saıası jáne áleýmettik qurylymyn baıandaýmen birge, qazaqtar, hıýalyqtar, sarttar, túrikmender, qońyrattar jáne basqa da halyqtar arasyndaǵy jekpe-jekter men saıası shıelenisterdiń keıbireýlerine túsinikteme beredi.
Shoqan Ýálıhanovtyń «Ortalyq Azııadaǵy orystar» kitabyna «Jońǵar ocherkteri» jáne eń bastysy, «Altyshardyń nemese Qytaıdyń Nan-Lý (Kishi Buhara) provınsııasynyń shyǵystaǵy alty qalasynyń 1858-1859 jyldardaǵy jaıy týraly» atty shyǵarmalary engen. Osy ocherkterdiń barlyǵy joǵaryda qoıylǵan suraqtarǵa, ásirese Shyǵys Túrkistanǵa qatysty suraqtarǵa jaýap beredi. Olardy orys tilinde 1860 jyly paıda bolǵannan keıin kóp uzamaı aǵylshyn tilinde jarııalaý týraly sheshim qabyldaı otyryp, aǵylshyn redaktorlary olardyń basty qyzyǵýshylyǵy tek aqparat bolǵandyǵyn kórsetti.
Atap aıtqanda, Ýálıhanovtyń Qashqarııaǵa jasaǵan ekspedısııasy, onyń saýda kerýenniń múshesi retinde búrkemelenip júrgen kezindegi esebi, syrttan kelgender úshin kóp jańalyq bolarlyq aqparattar ákeldi. Qashqarııa men Shyǵys Túrkistan qalalarynyń kóp bóligi uzaq jyl boıy ózge adamdar úshin jabyq boldy jáne Ýálıhanovtyń jasyryn mıssııasy áskerı josparlaýshylar men azamattyq ákimshilerge paıdaly bolatyn materıal jınaýǵa arnalǵan alǵashqy mańyzdy áreket boldy. Reseı Qytaı jaǵyndaǵy Shyǵys Túrkistandy jaýlap alýdy josparlamady, biraq biraz tolqýlar oryn alǵan shekaranyń arǵy jaǵyndaǵy pikirler týraly bilgisi keldi.
«Ortalyq Azııadaǵy orystar» kitaby óziniń aǵylshyn oqyrmandaryna Reseıdiń Ortalyq Azııadaǵy maqsattary Úndistanǵa qarsy kele jatqan naýqanmen emes, olardyń terrıtorııalyq ekspansııasyn tejeý jáne nyǵaıtý kúshterimen baılanysty ekendigine sendirý maqsatynda basylyp shyǵaryldy. Mundaı maqsattar óz kezeginde bytyrańqy ámirler men handar týdyrǵan turaqsyzdyqqa jáne olardyń Reseı qorǵaýyna ıe bolǵan qazaqtar men basqa halyqtardy talan-tarajǵa salýyna baılanysty boldy.
Kitaptyń jalǵasy nege jazylmady degen zańdy suraq týýy múmkin. Onyń sebepteri qarapaıym: birinshi kezekte, atap ótkendeı, Ýálıhanov 1865 jyly, kitap shyqqan jyly qaıtys boldy. Eger ol ári qaraı ómir súrgen bolsa, onyń bedeli bul jumysty ári qaraı ilgerileter edi. О́kinishke qaraı, onyń qundy jazbalary jınaqtalyp, katalogqa enýi jáne jazǵan shyǵarmalarynyń birinshi basylymy Reseıde basylyp shyǵýy úshin 30 jyldan astam ýaqyt qajet boldy. Ol kezde Ortalyq Azııadaǵy negizgi máseleler, tipti Sh.Ýálıhanovtyń ózi de, eýropalyqtardyń kópshiligi arasynda uzaq ýaqyt umytylyp ketti. Jańa zamanǵa deıin belgisiz bolyp kelgen osy keń aımaq, atap aıtqanda, Azııanyń shyǵys bóligi týraly aqparat az boldy. Tek keıbir ǵalym ǵana oǵan qyzyǵýshylyq tanytty jáne olardyń kópshiligi onyń jazbalaryn túpnusqa orys tilinde ǵana oqı aldy.
Belgili sebepterge baılanysty bul aımaqtardy tarıhı zertteýde HH ǵasyrdyń kóp bóliginde Ortalyq Azııadaǵy oqıǵalardy keńestik ıdeologııanyń prızmasy arqyly túsindirgen orys ǵalymdary basym boldy. Búginde zaman ózgergen. Ǵylymı zertteýler alǵa jyljyp, Ortalyq Azııa qazirde tarıhy men etnografııasynan áldeqaıda mańyzdy ról atqarady. Degenmen ýaqyt ótken saıyn Shoqan Ýálıhanovtyń jazbalary burynǵydan da mańyzdy bola túsedi, óıtkeni tarıhshylar jáne basqa ǵalymdar tarıhı jazbalardaǵy kóptegen bos oryndardy osy qundy derektermen toltyrýǵa tyrysady. Ol osy aımaqtyń barlyq zertteýshisiniń ishindegi eń muqııat, eń bilimdi jáne eń adamgershiligi mol tulǵasy bolyp qala beredi. Onyń qazaqtardyń áleýmettik qurylymy, handarynyń tarıhy, baqsylyq, dala soty úrdisteri týraly jazǵan eńbekteri, jınaǵan halyq ertegileri men án mátinderiniń jınaqtary – teńdessiz aqparat qazynasy bolyp tabylady.
Osy sebeppen Ýálıhanov jazbalarynyń aǵylshynsha basylymyn shyǵarýdy jón kórdim. Qazaqstannyń Ulybrıtanııadaǵy Elshiligi, Almatydaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýty jáne Kembrıdj ýnıversıtetiniń baspasymen tolyq yntymaqtastyq arqasynda biz «Shoqan Ýálıhanovtyń tańdamaly shyǵarmalary: Uly dalanyń izashar zertteýshisi jáne tarıhshysy» atty kitabyn jarııaladyq. Sh.Ýálıhanovty zertteýshiler men jazýshylardyń jańa býyndarynyń aldynda tanytý onyń shyǵarmalaryna degen qyzyǵýshylyqty arttyrady jáne ony uly ǵalym jáne óz halqynyń qorǵaýshysy retinde dáripteıtinine osy kitap múmkindik beredi dep senemin.
Instıtýttaǵy eń talantty ǵalymdardyń biri bolǵanyna qaramastan, Ýálıhanovty qazaq retinde «ınorodes» – orys emes, pravoslavıelik emes, ózge adam dep sanap, oǵan oqýdy bitirýge jáne sońǵy kýrstyq jumysyn júrgizýge ruqsat bermedi.
1854 jyly Ýálıhanov orys áskerı ofıseri K.Gýtkovskıımen birge Jońǵar Alataýynyń bókterindegi Qapalǵa deıin bardy jáne 1856 jyly mamyrda óziniń alǵashqy áskerı mıssııasyna qazirgi Shyǵys Qazaqstan arqyly Tarbaǵataı taýlaryna, Jońǵar Alataýyna, odan ári qaraı qazirgi Qyrǵyzstandaǵy Ystyqkólge deıin bardy. Ekspedısııanyń maqsaty qyrǵyzdyń buǵy rýynan adaldyq antyn alý jáne Ystyqkól aımaǵy týraly topografııalyq aqparat jınaý boldy. Osy ekspedısııa aıaqtalǵannan keıin, 1857 jyly aqpanda oǵan Orys geografııalyq qoǵamyna tolyq esep berý úshin Sankt-Peterbýrgke barý usynyldy. Semenovtiń usynysynyń negizinde ol Qoǵam músheligine saılandy.
1858 jyly maýsymda Ýálıhanov óziniń bedelin arttyratyn ekspedısııaǵa attandy. Tashkenttik kópestiń atyn jamylyp, ol Tıan-Shan taýlarynyń arǵy betindegi Shyǵys Túrkistandaǵy syrttan kelgenderge belgisiz qala – Qashqarǵa bet alǵan 43 adam, 101 túıe jáne 65 jylqydan quralǵan kerýenge qosyldy. Reseılik sheneýnikter Shyǵys Túrkistanda bolyp jatqan kóterilis týraly habarlarǵa alańdaýshylyq bildirdi jáne Qytaıdyń ony basýdaǵy álsizdigi Reseı ekspansııasynyń múmkindigi bola ala ma, joq pa degen máseleni belsendi túrde qarastyrdy. Ile ózeniniń ańǵary boıymen myńdaǵan qazaqtar únemi óz otarlarymen Qytaıdyń baqylaýyndaǵy aımaqtarǵa baryp-kelip otyrdy jáne orystar olardyń pikirleri týraly kóbirek bilgisi keldi.
Ýálıhanovtyń erekshe daǵdylaryn jáne ony qazaq taıpalary men keń dalanyń basqa turǵyndary týraly ómirlik mańyzdy aqparattardy jınaýǵa paıdalanýǵa bolatyndyǵyn birinshi bolyp Semenov tanydy. Ol jas qazaq jáne onyń Qashqarııaǵa saıahaty týraly bylaı dep jazdy:
«Ýálıhanov sol kezdegi general-gýbernator shtatyndaǵy eń qabiletti jalǵyz ofıser boldy. Qashqarǵa qazaq ulttyq kıiminde jiberilgen ol jetilýi men daryndylyǵy arqasynda tek Qashqardyń ǵana emes, búkil Altyshardyń qazirgi jaǵdaıy týraly Reseı úshin qundy aqparat jınap, sol kezdegi Shyǵys Túrkistanda bolǵan tártipsizdikterdiń sebepterin anyqtaýǵa múmkindik berdi».
Bul, demek Orys geografııalyq qoǵamy, Soǵys jáne Syrtqy ister mınıstrlikteri qoldaǵan saıahatqa negiz boldy. 1858 jyly maýsymda Jetisýdan ketip, Ýálıhanov ózin Tashkentten kelgen kópes «Álimbaıǵa» aınaldyrdy. Kerýen sol jyly qazan aıynda Qashqarǵa keldi. Ýálıhanovtyń kúndelik jazbalarynda ol kezdesken adamdardyń, sóıleıtin tilderdiń, olardyń ádet-ǵuryptarynyń sıpattamalary, sondaı-aq egjeı-tegjeıli kartalar keltirilgen. Qalada bolǵan kezde ol aımaqtaǵy ejelgi býdda eskertkishteri týraly jazbalar jasady. Ol sonymen birge odan bir jyl buryn sol qalada joǵalyp ketken nemis botanıgi jáne zertteýshisi Adolf Shlagıntveıttiń ómirin zerttedi.
Shlagıntveıt Mıýnhende týǵan bes aǵaıyndynyń ekinshisi boldy. Ol aǵaıyndy German jáne Robertpen birge 1854 jyly Alpiniń geografııasy men geologııasy týraly zertteý jarııalady. Sol jyly Shyǵys Úndistan kompanııasy Aleksandr fon Gýmboldttyń usynysy boıynsha aǵaıyndylarǵa ǵylymı zertteýler júrgizýdi, ásirese Úndistandaǵy jáne onyń soltústik bıik taýlaryndaǵy jerdiń magnıt órisin zertteýdi tapsyrdy. Olar 1854 jyly qazan aıynda Saýtgemptonnan Úndistanǵa keldi jáne Dekannan ótkennen keıin úsh jyl boıy Tıbetpen shekaralas Gımalaı, Qaraqorym jáne Kýnlýn taýlaryn zerttedi.
Úndistan men Gımalaıdyń etekterin 17 000 mılden asyp ótken kóptegen saıahattardan keıin, úsh aǵaıyndy 1856 jyldyń qazanynda Kashmırdiń Srınagar qalasynda sońǵy ret kezdesti. Robert pen German Eýropaǵa teńiz arqyly oralýdy sheship, kelesi jyldyń maýsym aıynda úıge keldi. Kóp uzamaı olar ózderiniń tórt tomdyq «Úndistanǵa jáne Joǵary Azııaǵa ǵylymı mıssııasynyń nátıjeleri» eńbegin jarııalady (Leıpsıg, 1860-1866). Alaıda Adolf taýǵa saıahattaýdy jalǵastyrýǵa sheshim qabyldady. 1857 jyldyń jazynda ony qytaılarǵa qarsy bas kótergen Qashqar bıleýshisi Ýalı hannyń áskerleri tutqyndady. 1857 jyly 26 tamyzda han saraıynyń aýlasynda Qytaıdyń barlaýshysy degen kúdikpen Shlagıntveıttiń basy kesildi.
Shlagıntveıtpen bolǵan jaǵdaıdy dál tapqan Ýálıhanov boldy jáne keıbir derekter boıynsha ol ǵalymnyń basymen Ombyǵa sátti oraldy. Shlagınveıttiń dápteri biraz ýaqyttan keıin Qashqardaǵy temeki satatyn dúkende paıda boldy, ony parsy saýdageri satyp alyp, Úndistanǵa ákeldi.
Ýálıhanov 1859 jyldyń sáýirinde ǵana Qashqardan oralyp, qaıtadan Sankt-Peterbýrgke shaqyryldy. Ol jerde qoǵamdyq ómirdiń ortasynda bolyp, patsha Aleksandr II-den marapat alyp, kapıtan dárejesine kóterildi jáne 500 rýbl syıaqyǵa ıe boldy. Onyń «Qytaı ımperııasynyń batys ólkesi týraly» jáne «Kulja men Sháýeshektegi saýda týraly» mańyzdy maqalalary tek áskerı ortalarda taratylyp, 1962 jyly ǵana jarııalandy. Oǵan Syrtqy ister mınıstrliginiń Azııa departamentinde jańa jumys berildi, biraq 1861 jyly kóktemde týberkýlez aýrýy Ýálıhanovty Sankt-Peterbýrgten ketýge májbúr etti.
1862 jyly ol Atbasar syrtqy okrýginiń aǵa sultany laýazymyna saılandy, biraq jergilikti sheneýnikter yqpaly bul laýazymǵa ornalasýyna jol bermedi. Bul Ýálıhanov úshin aýyr soqqy boldy. 1864 jyly, osy sátsiz saılaý áreketinen eki jyldan keıin, Ýálıhanov general Mıhaıl Grıgorevıch Chernıaevtiń basqarýymen Ońtústik Qazaqstanǵa áskerı ekspedısııaǵa qosyldy. Generaldyń Áýlıe-Atada (Jambylda) jergilikti halyqqa jasaǵan qatal áreketi jas qazaqty jáne birqatar janashyr orys ofıserin qatty alańdatty, olar óz laýazymdaryn bosatyp, áskerı operasııalar ornynan tez arada ketýge sheshim qabyldady. Ýálıhanov sodan keıin eshqashan Reseı memleketine jumys istemedi.
Ol qaıtys bolǵan kezde Orys geografııalyq qoǵamy onyń Qashqarǵa saıahaty «Marko Polo kezinen bergi eń keremet geografııalyq jetistik boldy» dep málimdeme jasady.
Ýálıhanov óziniń qazaq bolǵandyǵyna jáne pravoslav hrıstıan emes ekendigine baılanysty orystar uǵymynda árdaıym «ınorodes» bolǵanymen, olarǵa kóshpeli qoǵamnyń qurylysy týraly eń jaqsy túsinik usynǵan adam bolyp shyqty. Ol Reseı gýbernatorlary men saıasatkerlerine dala kóshpendileriniń zań jáne tarıhı dástúrlerin qurmetteý týraly ótinishter jasady, biraq onyń eshqaısysyna qulaq aspady. Orys geograftary, kartograftary, botanıkteri men bıologtary keń, jańadan ıemdengen Ortalyq Azııa terrıtorııalaryn kartografııalap, jikteı alsa da, aımaqtaǵy halyqty sondaı aıqyndyqpen eshkim túsine almady. Ýálıhanov qaıtys bolǵannan keıin Dostoevskıı oǵan kelgen bir adamǵa óziniń eski dosy týraly jyly sózderin arnady: «Siz anaý palısandr sandyqshany kórip tursyz ba? Bul – meniń sibirlik dosym Shoqan Ýálıhanovtyń syılyǵy. Men úshin óte qymbat. Onda men óz qoljazbalarymdy, hattarymdy jáne ózime qymbat zattarymdy saqtaımyn».
Ýálıhanovtyń aǵylshyn tilindegi shyǵarmalar jınaǵynyń jańa basylymy osy tańǵajaıyp adamnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna degen qyzyǵýshylyq pen zertteýdi odan ári yntalandyrady dep úmittenemin.
Nık Fıldıng