HHI ǵasyrda bolashaq mamandardy daıarlaý, olardyń kásibı beıimdelýin qalyptastyrý – kezek kúttirmeıtin ózekti másele. Shyn máninde, bilim berý máseleleri barshamyzdy tolǵandyrady. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pedagog kadrlardy daıarlaýǵa arnalǵan jańa joǵary oqý oryndaryn qurý týraly Úkimet otyrysynda sóılegen sózinde «Qazirgi ustazdardyń jasy ulǵaıyp keledi, al jas kadrlar arasynda olardy almastyratyn laıyqty adam joq. Bizge jańa formasııadaǵy muǵalimderdi daıarlaıtyn joǵary oqý oryndary qajet», dep bolashaq pedagog kadrlaryn daıarlaý boıynsha mindetter tapsyrdy.
2018-2019 oqý jylyndaǵy málimetterge súıensek, elimizde bilim berýdiń 28 toby boıynsha 149 028 stýdent bilim alýda. Onyń ishinde stýdentterdiń 60 paıyzy, ıaǵnı 86 304-i myna 5 mamandyqta oqıdy: dene shynyqtyrý – 26 522; eki shet tili – 20 561; bastaýysh oqytýdyń pedagogıkasy men ádistemesi – 17 265; mektepke deıingi oqytý jáne tárbıeleý – 12 263; pedagogıka jáne psıhologııa – 9 664. Qalǵan 23 mamandyqta 62 724 stýdent bilim alýda.
Naqtylaı ketetin bolsaq, 2019-2020 oqý jylynda pedagogıkalyq ǵylymdar boıynsha 8 218 grant bólingen bolatyn. Onyń ishinde 2 450 grant, ıaǵnı granttyń 30 paıyzy osy mamandyqtarǵa bólindi: dene shynyqtyrý – 150, eki shet tili – 800, bastaýysh oqytýdyń pedagogıkasy men ádistemesi – 550, mektepke deıingi oqytý jáne tárbıeleý – 750, pedagogıka jáne psıhologııa – 200. Qalǵan 23 bilim berý baǵdarlamasyna bólingen grant sany jalpy granttyń 70 paıyzyn (5 768) quraıdy.
Bilim salasyna qatysty úsh jaıt qazaq qoǵamyn oılandyrýy tıis. Birinshisi – ýnıversıtetterdiń barlyǵyn profıldik ýnıversıtetterge bólý. Ekinshisi – aýyl mektepteriniń jaǵdaıy. Úshinshisi – mektep muǵalimderiniń biliktilik testileýinen ótip jatqandyǵy. Endi osyǵan jeke-jeke toqtala keteıik.
Birinshi másele boıynsha taıaý arada qolǵa alynýǵa tıis profıldik ýnıversıtetter qandaı tapsyrmalardy oryndaıdy? Ázirshe, jańa formasııadaǵy muǵalimder – qazirgi Nazarbaev zııatkerlik mektebindegi muǵalimder. Jańa formasııa pedagogi – rýhanı damyǵan ári áleýmettik turǵydan eseıgen, pedagogıkalyq quraldardyń barlyq túrlerin sheber meńgergen bilikti maman, ózin-ózi árdaıym jetildirýge umtylatyn shyǵarmashyl tulǵa. Osyndaı joǵary bilimdi shyǵarmashyl tulǵany qalyptastyryp, damytý úshin profıldik ýnıversıtetterdiń jaýapty ekeni daý týdyrmaıdy desek te, tap osyndaı muǵalimder daıarlaý úshin Nazarbaev zııatkerlik mektebindegi materıaldyq, tehnıkalyq bazany, bolashaq muǵalimder daıarlaıtyn ýnıversıtetterdi tolyq qamtamasyz etý qajet.
Sheshimi kúrdeli ekinshi másele – árıne, aýyl mektepterinde dál qazir qalyptasyp otyrǵan kúrdeli ahýal. Statıstıkalyq derekterge súıensek, Qazaqstanda qazir jalpy 7 myńnan asa mektep bar. Onyń ishinde shaǵyn jınaqty mektepter – 3 230, lıseı jáne gımnazııa – 124, NZM – 22, qalǵany jalpy bilim beretin mektepter. Iаǵnı búgingi tańda respýblıkadaǵy mektepterdiń 42 paıyzyn shaǵyn jınaqty aýyl mektepteri quraıdy.
Mektep – áleýmettik máselelerdiń ishindegi eń ózektisi. Aýyl mektebiniń máselesi – qazaqtyń eldiginiń máselesi. Aýyl mektebinde qazaq ultynyń bolashaǵy, úmit artqan erteńi, halyq armanyn arqalaǵan jas jetkinshek oqyp, tárbıelenip jatyr. Shaǵyn jınaqty mektepke tán qıyndyqtar – mektepterde qosarlanǵan mamandyqtarǵa ıe kadrlardyń jetispeýshiligi, oqý prosesi eki tilde júzege asatyn mektepterde kadrlar tapshylyǵy, pán muǵalimderiniń tolyq oqý júktemesimen qamtylmaýy. Elimizde jıyrmadan astam joǵary oqý ornynda qosarlanǵan mamandyqtar daıarlanýda, alaıda naqtyly qandaı qosarlanǵan mamandyqtarǵa suranys bar ekendigi jáne bul mamandyqtardy daıarlaýda qandaı oqý oryndaryna basymdylyq berilý kerektigi saraptaýdy qajet etedi. О́ıtkeni sol aımaqtyń túlekteri negizinen sol qıynshylyqtyń ornyn toltyrýǵa yqpal etedi. Sondyqtan bolashaqta aýylǵa, onyń ishinde shaǵyn jınaqty mektepterge muǵalim daıarlaǵan kezde onyń erekshelikterine qarap, qandaı mamandyqtar kerek ekenin eskerý kerek.
Sońǵy eki jyldan beri mektep muǵalimderiniń biliktilik testileýinen ótip jatqany – der kezinde qolǵa alynǵan dúnıe. Byltyrǵy ótken biliktilik testileýiniń nátıjelerine kóz júgirtsek, júrgizilgen testileýge 70 myńnan asa muǵalim qatysyp, olardyń 44%-y shekti baldan joǵary jınady, al 56%-y sol biliktilik testileýinen ótpeı qalǵany belgili bolyp otyr. О́z tarapymyzdan mektep muǵalimderi arasynda júrgizilgen saýalnamaǵa taldaý jasaý barysynda muǵalimderdiń pán boıynsha tómen bilim nátıjesin kórsetkenin baıqadyq. Mysaly, matematıka páni muǵalimderiniń 285-i saýalnamadan ótti. «Qaı taraýdan bilimińizdi jetildirgińiz keledi?» degen suraqqa eń kóp tańdalǵan «Trıgonometrııalyq teńdeýler men teńsizdikter jáne olardyń júıeleri» jaýaby boldy. Endi biz tap osy muǵalimder múddeli bolyp otyrǵan biliktiligin arttyrýǵa qalaısha qol ushyn beremiz? Bul úshin joǵary oqý oryndaryndaǵy professorlyq-oqytýshylyq quramnyń biliktiligin qolǵa alýymyz kerek. El bıýdjetinen arnaıy bólingen qarjy negizinde Joǵary oqý oryndaryndaǵy professorlyq-oqytýshylyq quramdy shalǵaıdaǵy (Sıngapýr, Fınlıandııa, Malaızııa) jáne kórshiles Reseı (Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Novosıbırsk) elder ýnıversıtetterinde biliktiligin arttyrý kýrstaryna jiberý arqyly kadrlardyń bilimin jetildirýge naqty qadamdar jasaý qajet-aq. Osy arqyly biz tómendegideı kútilgen nátıjelerge qol jetkize alamyz. Iаǵnı ýnıversıtette bilim berý júıesiniń zamanaýı ınfraqurylymyn qurý (NZM-niń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy negizinde); Yntymaqtastyq bilim berý ortasy prosesinde mamandyqtardyń bilim baǵdarlamalary arasyndaǵy ózara árekettesý mehanızmin ázirleý; Bolashaq muǵalimniń pedagogıkalyq mádenıetin damytý, ınklıýzıvti bilim berý júıesin jetildirý úshin kórkemdik tehnologııalardy qoldaný; Pedagogıka ǵylymdarynyń STEM zerthanasy negizinde akademııalyq jáne ǵylymı-zertteý ekojúıesin qurý arqyly qajetti quzyrettilikterdi qalyptastyrý jáne professorlyq-oqytýshylyq quramnyń kásibıligin damytý.
Sóz sońynda túıindep aıtarymyz, ózgermeli ómirde muǵalimder barlyq satyda bilim berý baǵdarlamasyna engiziletin ózgeristermen jáne pándik salalardaǵy ázirlemelermen birge damyp otyrýy tıis.
Oraltaı JOLYMBAEV,
«Semeı qalasynyń Shákárim atyndaǵy ýnıversıteti»
KeAQ professory