Aýyl mektepteri jabylyp jatyr

Jyl saıyn barlyq oblys­ta (ońtústik óńirlerden basqasynda) aýyl mektepteri jabylyp, qazaq­tyń keń dalasy bos qalyp jatyr. О́kinishke qaraı, 2000 jyldardan bastap aýylǵa qatysty saıasat túbegeıli ózgerdi. Aýyldar – bolashaǵy bar, bolashaǵy joq dep ekige bólindi. Bolashaǵynan úmit kútýge bolatyndarǵa ke­min­de 2 myń halqy bar aýdan or­­­talyqtary, temir jol ma­ńyn­­­da shoǵyrlanǵan ári ón­di­risi bar aýyldar engizildi. Ne­gi­­zi­­nen, osy atalǵandardyń ın­fra­qurylymdaryn damytýǵa kóbirek kóńil bólinýde. Maqsat – eldi mekenderdi irilendirý, ha­lyq­ty qalalarǵa tartý, qara­jatty ıkem­di paıdalaný. Aýyl adamy qalaǵa kóshpesin degen nıetten aýlaqpyz, bul úrdis qa­lanyń qa­zaqylanýyna, qazaq ór­kenıetiniń da­mýyna áser ete­tini belgili.

Másele mynada: tý­ǵan aýy­lynda qalyp, eńbek et­­kisi ke­le­tin, balalaryn aýyl­da oqytyp, tárbıe berip, ata­qonysqa ıe bolyp qalǵysy ke­letin jandar barshylyq. Ári bir bala­sy – qalada, biri – aýyl­da tu­ryp, birin biri ómir súrý sa­pa­sy­men, tirshilik jaǵdaıymen to­lyqtyryp otyrǵandary bar, bul – jaǵymdy qubylys. Biraq shaǵyn aýyldarǵa jete kóńil bó­linbegendikten, olardyń bola­shaǵyna balta shabylýda. Eń bas­tysy – Uly dala dep atalatyn keńistigimiz jalańashtanyp jatyr. Uly dalanyń kórinisi – ondaǵan iri fermerlik sharýa­shylyqtarda ǵana emes, onyń beı­nesi – myńdaǵan qazaqy ki­shigirim aýyldarda. Bo­lashaqta «bos jat­qan jer» degen uǵymnyń bol­maıtyny – aqıqat; al onyń bola­shaq qojaıyny kim bolady – mine, janyńnyń qınalatyn jeri de osy.

Ulttyń osyndaı qasterli me­­kenin qalaı saqtap qalý kerek? Ne isteý kerektigin Úkimet, jergilikti organdar bizden jaqsy biledi, ol degenimiz jol, baılanys, densaýlyq pen bilim berý, jalpy áleýmettik-turmystyq má­se­lelerdi sheshý. Mańyzdysy – aýyl eńbekkerleriniń mańdaı terimen tapqan ónimderin, alysqa saparlamaı, ótkize alýy; eshkimge jalynbaı, tehnıkasynyń servıs­tik qyzmetpen qamtamasyz etilýi. Bunyń bári qarajatqa ári sheber uıymdastyra bilýge kelip tireledi. Biraq joǵarǵy deńgeıdegi organdar aýyr da kúrdeli iske basyn aýyrtqysy kelmeıtin sy­ńaıly, sonyń biri – mektep má­selesi.

Qoǵam, árıne únsiz emes, ási­rese, aýyl mektebine qatysty. Par­­lament depýtattary, zııaly qaýym ókilderi, aýyl sharýa­shy­­lyǵynyń ardagerleri men qa­ra­paıym eń­bek­kerleri buqa­ralyq aqparat quraldarynda aıtýyn aıtyp, shy­ryldap-aq jatyr. Taıaýda «Egemen Qazaqstan» gazetinde Da­rıǵa Mushtanovanyń mynadaı sózderi basyldy: «Kó­ńildi kúpti qylyp turǵan ne másele? Ol – mektep! Eń jandy jer. Aýyldy oba jasaǵyń kelse, mektebin qurt. Bitti! Qalǵany ózi­nen ózi bytyrap ketedi». («EQ», 21.04.2021). Bul – kóp­tiń janaı­qaıy.

Shyndap kelgende, balalary az, shaǵyn komplektili aýyl mek­tepterin saqtap qalýda jergilikti bılik organdarynyń, bilim berý mekemeleriniń qolyn baılaıtyn bir nárse bar. Ol – osydan bi­raz jyl buryn mınıstrler ka­bınetiniń zańnamalyq qujaty, máni: negizgi mektep úshin – 41, jal­py orta mektep úshin – 81 ba­lanyń bolýy.

Zaman ózgeriste. Aýyl jaǵdaıy basqasha. Oqýshylar sany kemýde. Adamy azaısa da, jerdiń qasıeti, oǵan degen muqtajdyq arta túsedi. Aýyl jurty da óziniń qolynan kelgenin isteýde. Keıbir qabiletti ákimderdiń, isker azamattardyń arqasynda syrttan kópbalaly ot­basylardy kóshirip ákelip, olar­ǵa jaǵdaı jasap, mektebin saq­tap qalǵandar bar. Biraq bá­riniń qolynan bundaı sharýa kele bermeıdi.

Mektepti aıǵaı-shýsyz sheshý­diń, halyqty ábigerge salmaýdyń joly – atalǵan zańnamaǵa óz­geris engizý. Birinshi – negizgi jáne jal­py orta mektepterdiń qyz­met isteýi úshin qajetti balalar sanyn azaıtý. Ekinshi – ózgeris en­gizý áli erterek dese, atalǵan zań­namanyń oryndalýyna toqtaý qoıý, ıaǵnı on-on bes jylǵa moratorıı jarııalaý. Osy kezeńde ha­­lyqtyń da, úkimettiń de kózi je­tip, túpkilikti bir sheshimge keler edi.

Sonymen, sózimniń basynda ataǵan aýylyma keleıin. Ol – Qaraǵandy oblysy, Shet aýdanyna qarasty Aqbaýyr degen kádimgi qazaqy aýyl.

Aqbaýyr – 1915 jyly Omby general-gýbernatorlyǵynyń she­­shimimen aýyl mártebesin al­ǵan eldi meken; mektebi 92 jyl boıy ómir súrip kele jatqan aýyl. Ash­tyq jyldary birde-bir adamyn qýǵynǵa ushyratpaǵan, kerisinshe, syrttan kelgen adam­darǵa pana bolǵan aýyl. Árıne, ultymyz tra­gedııaly ómir­di basynan ke­ship jatqan ke­zeńde buny maq­tanyshpen aıta almaımyz, bul – búkil ormandy órt jalyny orap jatqanda, bir tal aǵashtyń ba­synda taǵdyrdyń jazýymen aman qalǵan qustyń uıasy ispetti. Biraq derektiń aty derek. Esesine, bir aýyldan Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta 20-dan astam adamy boz­daq atansa, 20-dan astamy jaraly, múgedek bo­lyp oraldy. 15 ja­synda A.Baıtursynulynyń shyǵar­ma­laryn dáriptegeni úshin, Alash ardaqtylarymen bir­ge túr­mege jabylǵan Asylbek Súleı­menulynyń, 300 jyldyq us­­tazdyq dınastııa qurǵan (kelin, jıenderin qospaǵanda) Nyǵ­­manovtar, akademık Iаhııa Áýbá­kirov oqyǵan, mektep dırek­tory bolǵan, qarapaıym adamdardyń adal eńbek etken jeri. Bul sha­ǵyn tizimge jas ta bolsa, bas bolyp júrgen, osy aýyldyń týma­sy aı­tys­ker aqyn Dıdar Qa­mı­dy da qosýǵa bolady.

Bıyl ózimniń qalaýym ári aýylymnyń tilegi boıynsha, oblystyq bilim basqarmasy bas­shy­sy­nyń qabyldaýynda bolyp, mán-jaıdy túsindirip, negizgi mek­­­­teptiń turaqtanýyna jár­dem suradym. Mekeme basshy­synyń pikiri boıynsha – aýyl bala­la­rynyń bilimi óte taıaz. Bulaı dep kesip aıtý, qazirgi oqytý teh­­no­logııalary damyǵan zamanda bilim basqarý organdarynyń álsizdigi dep oılaımyn.

Sonymen, qys aıynda res­mı jaýap berdi, úzindi: «Aq­ba­ýyr negizgi mektebi bastaýysh bilim berý uıy­my retinde... qa­ras­ty­ry­latyn bolady», «...laýazym­dy tulǵalarǵa nemese sotqa sha­ǵym­danýyńyzǵa quqyǵyńyz bar». «Túıe surap edim, bıe ber­geniniń» tásili. Sonda bas­qa jer­lerdegi osy sekildi mek­tep­terdi jabýǵa shamasy kele me? Ja­qyn­da onlaın boıynsha she­shimin qaıtalady.

Mektepti jabý – bir sáttik sha­rýa, al ony qaıta qalpyna kel­tirý – ólgen adamdy tiriltýmen para-par.

Uly dalanyń belgisi – onyń sáýletti qalalary ǵana emes, dá­ýirlep turǵan on shaqty sharýa­shy­lyǵy ǵana emes, sonymen qatar, onyń mal-janǵa toly saı-sa­la­synda, esik aldynda qa­rań-qurań júrgen oıyn balasynda; onyń bolashaǵy – qara balada, qara jerde ári qara sózde. Úsheýi­niń bastaryn qosatyn, Abaısha aıtsań – ilim, ilim negizi – aýylda, onyń mektebinde.

Marat TÚSIPOV,

zeınetker

Qaraǵandy oblysy