Halyq senim artqan tulǵa

Táýel­siz Qazaqstannyń negi­zin qalaýshy jáne kóshbas­shysy retinde Nursultan Ábish­uly Nazarbaev Qasym-Jomart Kemeluly To­qaev­qa senim artýy ba­tyl­­­dyq, erik-jigerimen qatar kóre­gendigi, parasat­ty­­lyǵy men qarymdy qaırat­­ker­liginiń arqasynda júzege as­qanyn ýaqyt dáleldep otyr.

2019 jylǵy saılaýaldy «Igilik barshaǵa! Sabaqtastyq. Ádil­dik. О́rleý» baǵdarlamasynda Pre­zıdent Q.Toqaev osy usta­nymy men prınsıpterin 19 ba­ǵyt­tan turatyn 106 sharamen naq­ty belgilegen bolatyn.

Bul ustanym Q.Toqaevtyń Tuń­ǵysh Prezıdenttiń saıası stra­te­­gııasyn ǵana emes sonymen qa­tar onyń ár sala boıynsha qa­byl­­­­da­ǵan sheshimderin, tujyrymdamalaryn, memlekettik baǵdar­la­­ma­­lary­nyń oryndalýyn da qam­tıtynyn kórsetedi.

Prezıdent bılik pen halyq arasyn jaqyndatty. Halyq únine qulaq asatyn memleket qurý qolǵa alyndy. Árıne ótken eki jyl Pre­zıdenttiń jeke basy úshin de, búkil memleket bıligi júıesi úshin de, tózimdilik synaǵynan ótý kezeńi boldy.

Tarıhta Qazaqstan Respýblı­kasynyń ekinshi Prezıdenti Q.Toqaev qyzmetiniń bastalýy koro­navırýs indetimen kúresken kezeń retinde qalady ǵoı dep oılaımyn. Halyqqa da, memleketke de aýyr tıgen koronavırýs pandemııasy bastalysymen Prezıdent Qasym-Jomart Kemeluly shu­ǵyl sharalar qabyldady. Der kezin­de qoldanystaǵy zańnamaǵa ózge­ris­ter engizip, tótenshe jaǵdaı ja­rııa­­lap, úlken qalalardy karantın­ge jaýyp, alǵashqy tolqynnyń aldyn alatyn sharalar jasady.

Pandemııa kezinde ár otbasynda, árbir áýlette, baýyr, týystar arasynda osy qasirettiń zardabynan kózjumǵandar sany, ókinishke qaraı, úreıimizdi alyp, eldiń eń­sesi tústi. Osyndaı eń qıyn, eń aýyr kúnderde, Qasym-Jomart Kemel­­uly pandemııadan qaıtys bol­­ǵan azamattardy eske alý úshin 13 shil­­deni Jalpyulttyq Aza tutý kúni dep jarııalap, taǵy da óziniń ha­lyq­pen birge qaıǵyrǵanyn, qa­byr­­ǵasy qaıysqanyn kórsetti. Bul ada­mı qasıettiń kemeldigi emes pe?!

Prezıdenttiń qyzmetine aýyr syn bolǵan tek koronavırýs pan­demııasy ǵana emes Arys­taǵy ala­pat apattyń da aýyrtpaly­ǵy tús­ti. Eske salatyn bolsaq, 2019 jylǵy 24 maýsym kúni ta­ńer­teń Arys qalasyndaǵy áske­rı qoı­madan shyqqan órt jarylys­tar­ǵa ulasyp, bir adam qaza taýyp, ondaǵan adam zardap shekti. Mem­leket basshysy oqıǵa oryn al­ǵan jerge alǵashqy sátterden bas­tap tıisti oryndarǵa naqty tapsyr­ma­lar berdi jáne ózi de apat aý­ma­ǵy­na arnaıy ushyp baryp, jaǵ­daıdy jeke qadaǵalaýyna aldy.

Jarylystan keıin Arys qala­syn qalpyna keltirý isin óz qada­ǵalaýyna alǵany Memleket bas­shysynyń halyqpen birge eken­digin taǵy da kórsetti.

2020 jyldyń aqpanynda Jam­byl oblysynyń Qordaı aýdanynda týyndaǵan turmystyq kıkiljiń jappaı tártipsizdikke ulasqan sátte de Qazaqstan Prezıdenti oqı­­ǵa ornyna bardy. Tikeleı efır­­ge shyǵyp, málimdeme jasap, qaza bolǵandardyń otbasyna kó­ńil aıtty, zardap shekkenderge kó­mek kórsetiletinin baıandady. Mem­leket basshysynyń tapsyrmasymen Úkimet komıssııasy quryldy. Úmit pen kúdik seıildi. Aýdanda qoǵamdyq kelisim nyǵaıtyldy.

Sonymen qatar elimizdiń ár jerinen boı kótergen ártúrli áleý­met­tik narazylyqtar, ekono­mı­kalyq problemalar, teńgeniń qunsyzdanýy sekildi eldiń mazasyn qashyrǵan jaıttardyń bar­lyǵynda da Memleket basshysy batyl qadamǵa bara bildi, óz moınyna jaýapkershilik alyp, sheshi­min taýyp otyrdy.

* * *

Qasym-Jomart Toqaev ózi­niń Prezıdenttikke úmitker baǵ­darlamasynda Elbasynyń saıa­satyn sabaqtastyqpen júr­gizetinin málimdegen bolatyn. 2019 jylǵy 12 maýsymda ótken pre­zı­denttik ulyqtaý rásimi kezin­de Qasym-Jomart Kemeluly Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń Tuń­­ǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Na­zar­baevtyń strategııasyn jú­zege asyrý úshin jumys iste­ı­ti­nin aıtqan edi. Prezıdent ýáde­ge berik ekenin tanytty. Eldi da­my­­­tý maqsatynda jańa ıdeıa­lar­­dyń bastamashysy boldy. Bul ret­tegi saıası baǵyt ishinde Ult­tyq qoǵamdyq senim keńesi men «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyna kóshý bastamalarynyń erekshe orny aıqyn kórinip tur.

Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­sin qurý bastamasy bılik pen ha­lyq arasyndaǵy baılanysty jańa formaǵa kóshirý, aradaǵy al­shaq­tyqty jaqyndatýǵa negiz­deldi. Keńestiń mindetterine tujyrym­da­ma­lar­dyń, memlekettik baǵ­dar­­lamalardyń jáne quqyqtyq nor­matıvtik aktilerdiń jobalaryn, azamattyq qoǵamnyń pikirin eskere otyryp, qoǵamdyq saraptamadan ótkizý jumysy kiredi. Soǵan oraı, quramyna qoǵamdaǵy ózek­ti máselelerdi kóterýmen qatar, sheshimin tabatyn, iske asy­ra alatyn, kózqarasy men ózin­dik pikiri qalyptasqan azamattar kirgen Keńes aıasynda jalpy ha­lyq­ty alańdatqan birshama máse­leniń túıini tarqatyldy, zańnamaǵa tıisti ózgerister engizildi.

Bul baǵyttaǵy jalpyult­tyq dıalog búgingi tańda tek saıası jańǵyrtý júıesi ǵana emes, sonymen qatar demokra­tııa­­lyq memleket qurý jáne áleýmettik-ekonomıkalyq reformalardy jalpyulttyq konsensýs arqyly júzege asyrý quralyna aınalyp otyrǵany sózsiz.

Qazaqstandyq sarapshylardyń oıynsha, búgingi tańda Prezıdent usynǵan birinshi saıası reforma­lar tolyq iske asyryldy. Onyń ishinde eń bastysy, 2020 jyly azamattardyń beıbit jáne qarý­syz jınalý, jınalys, mıtıng pen demonstrasııa, sherý men pı­ket ótkizý boıynsha konstı­tý­sııa­­lyq quqyǵyn iske asyrý maq­satyn­­da «Qazaqstan Respýblı­kasyn­da beı­bit jınalystardy uıym­das­­tyrý jáne ótkizý tártibi týraly» zań qabyldandy.

Zań jobasy onlaın-alańdarda, EQYU, USAID, BUU Adam quqyq­tary jónindegi Joǵarǵy Komıs­sarynyń keńsesi, adam quqyqtary jónindegi úkimettik emes uıymdar ókilderi sııaqty uıymdardyń aralasýymen keńinen talqylandy.

Atalǵan zań qabyldanǵannan keıin pandemııa shekteýlerine qaramastan, 2020 jyly jergilikti atqarýshy organdarmen kelisilip, nesıe amnıstııasy, sheteldikterge jer satýǵa tyıym salý, «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» jańa Kodeks­tiń keıbir normalarymen kelis­peý, saıası qýdalaýdy toq­ta­tý, janýarlardy qorǵaý, saıa­sı re­for­malar­dy talap etý sııaq­ty taqy­ryptar bo­ıynsha mı­tıng­ter ótken bolatyn. Bul atal­ǵan zańnyń ómirsheń­­di­gin, halyq tilegi oryndalǵany­­nyń kórinisi boldy. Sonymen qatar qol­danystaǵy zańnamaǵa saılaý par­tııalarynyń tizimderin­de áıel­der men jastardyń par­tııa­lyq tizim­derde keminde 30% usyn­ylýy­­na mindetti kvota qaras­ty­ryl­dy. Bul ózgerister 2021 jylǵy 10 qańtarda ótken Parla­ment Májilisi men barlyq deńgeı­degi máslıhat depýtattaryn saılaý barysynda tolyǵynan júzege asyryldy.

Saıası reformanyń ekinshi, úshinshi paketinde bıyldan bastap aýyldyq jerde ákim saılaýyn ótkizý qarastyrylǵan. Olardyń bastysy – aýdan, aýyl ákimderin saılaý, partııalardyń saılaýdan ótý shekti daýysty 7-den 5 paıyzǵa deıin tómendetý jáne daýys berý bıýletenine «bárine qarsymyn» degen tarmaqty engizý. Bul da ońtaıly sheshimin tapty. Prezıdent tıisti zańǵa qol qoıdy.

Árıne Qasym-Jomart Toqaev­tyń eń úlken erligi – uzaq jyldar boıy kún tártibinen tús­peı kele jatqan jer máselesine núkte qoıýy dep esepteıdi saıasat­tanýshy­lar. Sonymen zańda jer shetel­dikterge satylmaıtyny, jalǵa berilmeıtini, shekaralyq jer­lerde eshbir sheteldik kompanııalar jerge qatysty qyzmet ete almaıtyny naqty jazyldy. Jer kodeksine ózgerister men tolyq­tyrýlar engizildi. Oǵan Prezıdent qol qoıdy.

Q.Toqaev «Syndarly qoǵam­dyq dıalog – Qazaqstannyń turaq­tylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty halyqqa Joldaýynda: «Men halyqqa bergen ýádelerimdi mindetti túrde oryndaımyn» degen bolatyn.

Mamandardyń aıtýynsha, Pre­­zıdenttiń qoǵamdyq pikirdi tyńdaı bilýi jáne qoǵam­nyń ár­túrli toptarynyń suranys­tary­na tez arada jaýap berýi, onyń mobıldi qasıetin kórsetedi. Oń ná­tı­jelerdiń bolýy bılik pen ha­lyq­tyń birtutastyǵynyń kórinisi retinde jaqsy qabyldanyp jatyr.

Bıliktiń halyqqa jasaǵan eń qajetti qamqorlyǵy – onyń áleý­mettik jaǵdaıyna únemi qoldaý kórsetýi, nazarynda ustaýy. Osy ba­ǵyt­ta ekonomıkalyq qıyn ke­zeń­de, memleket tarapynan halyq­­tyń turǵyn úı máselesi men den­saý­lyǵyn túzetý barysynda, aza­mat­tarǵa 2021 jyldan bastap zeı­net­aqy qoryndaǵy jınaqtyń bir bó­ligin paıdalanýǵa múmkindik ber­ge­ni utymdy sharalardyń biri boldy.

Memleket basshysynyń málim­de­mesine sáıkes, 2021 jyly bul quqyqty Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń 700 myń salym­shysy paıdalana alady. Bul is-shara halyqtyń ál-aýqa­tyn kóterip qana qoımaı, onyń Úkimetke degen senimin de arttyra tústi. Sonymen qatar múge­­dekter men kópbalaly otbasy­lardy áleý­mettik qorǵaý shara­laryn kú­sheıtý, turǵyn úı má­selesine arnal­ǵan kezekte turǵan kezde jetim balalar men ata-anasy­nyń qamqorlyǵynsyz qalǵan ba­la­­­larǵa, astanada, respýblı­ka­­lyq mańyzy bar qalalarda ke­min­de úsh jyl turaqty turýǵa qo­ıy­la­tyn talapty alyp tastaý­dy kóz­deıtin, múgedektigi bar adam­­darǵa qoldaý sharalaryn ba­ǵyt­talǵan zań jobalarynyń Par­la­mentte qaralyp jatqany qýantady.

Erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa qoldaý kórsetý qoǵam­nyń jetilýiniń, onyń konsolı­dasııasy men ómirsheńdiginiń ma­ńyzdy kórsetkishi. Osyǵan baı­lanysty ınklıýzıvti qoǵamdyq ortany qalyptastyrý Memle­ket bas­shysy osy jyldyń aqpan aıyn­da Keńestiń otyrysynda jarııa­­laǵan negizgi bastamalardyń biri boldy. Álemde qalyptasyp kele jatqan praktıkaǵa súıensek, múmkindikteri shekteýli adamdardy qorǵaý júıesi dástúrli múgedektik túsinikten ómir sapasyna qatysty jeke aıyrmashylyqtaryna asa mán berilip, sonymen qatar jal­pyǵa birdeı quqyqtardyń sın­tezine kóshýdi talap etip otyr.

Bıyl Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Táýelsizdigine 30 jyl tolady. Bul tek tarıhı data emes. Bul táýel­siz Qazaqstannyń álem­de ózin­dik orny bar memleket qata­ryn­da turǵanynyń aıǵaǵy. Prezı­dent bul tarıhı oqıǵany tek mereı­toı dep qabyldamaýdy, taǵylym­dyq máni bar sharalarǵa basa nazar aýdarýdy usyndy. Halyq­tyń áleýmettik jaǵdaıy jaqsar­masa, eldiń turmysy túzel­mese, je­tis­tikterdi maqtan etýge bol­maıdy dep júrekke jyly sóz aıtty.

Qasym-Jomart Toqaev sot jú­­ıesindegi reformalardyń qo­ǵam­nyń sottarǵa degen senimin nyǵaı­tý úshin jasalyp jatqanyn qadap aıtyp júr. Sot júıesiniń reformasy – memleketimizde kóp­ten beri kóterilip júrgen máse­leler­diń biri ekeni belgili. Mem­leket bas­shy­synyń Qazaqstan Res­­pýb­lıkasy sýdıalarynyń VIII sezin­de aıtqan málimeti boıynsha, sońǵy 5 jyldyń ishinde sottyń 17 ókili sybaılas jemqorlyq faktisi úshin jaýapqa tartylǵan. Sonymen qosa osy kezeńde sot qazylar alqasynyń sheshimimen 29 sýdıa teris áreketteri úshin ju­mysynan bosatylǵan.

Ádil, táýelsiz sot – kez kelgen memlekettiń demokratııalyq, qu­qyqtyq júıesiniń damýynyń aıqyn kórsetkishi. Atalǵan reforma negizinde sot júıesiniń sapasy men ashyqtyǵy, azamattardyń zańdy­lyqqa qol jetimdiligi qamta­masyz etilýi tıis. Prezıdent sot júıesinen osyny talap etip otyr.

Oıdy oı qozǵaıdy. Prezıdent qyzmetiniń ekinshi jyly máresine jetti. Kóp máselelerdiń jaýaby ta­byl­dy. Oǵan óz oıymyzdy bil­dir­dik. Álemdik jáne ishki ekono­mı­ka­lyq qıyndyqtarǵa qaramas­tan, Pre­zıdent óz saıasatyn isker­likpen, ba­tyl­dyqpen júrgizip keledi.

Halyq synynan artyq syn joq. Sol synnan múdirmeı ótip kele­di, óte berýine tilektespin!

Ýálıhan QALIJANOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, UǴA akademıgi