Sóz ben istiń birligi

Osy ýaqyt aralyǵynda qazaqstandyqtardyń ómir súrý sapasyn jaqsartyp, ál-aýqatyn kóterýge jańa múmkindikter týǵyza otyryp, el ıgiligi jolynda jasampaz ózgeristerdi júzege asyrýdy, elimizdi álemniń aldyńǵy qatarly memleketteriniń qataryna qosýdy maqsat etken Memleket basshysynyń bastamalarynan búginde oń nátıjelerdiń nyshanyn kóremiz.

Ádette úlken saıasatta belgili bir mer­zimde Memleket basshylarynyń at­qarǵan isine qorytyndy jasap, baǵa berip jatý – qalypty jaǵdaı. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bıligi osy eki jyl ishinde, salystyrmaly túrde alatyn bolsaq, birqatar jaǵymdy jańalyqtyń bastamashysyna aınaldy. Osy turǵydan alǵanda, eń aldymen, bılik tranzıtiniń órkenıetti, beıbit jolmen zańdy túrde iske asqandyǵyna toqtalyp ótken jón.

Talaı eldiń tájirıbesinen ańǵarǵa­ny­myzdaı, bılik aýysqanda túrli daǵ­darysty kezeńderdi bastan keshirip jatady. Oǵan qatysty mysaldardy kórshiles, sondaı-aq TMD elderi tájirıbesinen ańǵaramyz. Al Qazaqstanda oryn alǵan keıbir jetispeýshilikter, kemshilikter men syndarǵa qaramastan, órkenıet­ti qadamdardyń júzege asqandyǵy qýantady.

2019-2020 jyldar Qazaqstan jáne álem úshin ońaı kezeń bolǵan joq. Koro­na­vırýs pandemııasymen baılanysty týyn­daǵan qıyndyqtarmen betpe-bet kelýge týra keldi. Ekonomıka, qar­jy salasyn­daǵy daǵ­darystar, munaı baǵa­sy­nyń kúrt tó­men­­deýi sııaqty túrli ǵalamdyq keleń­siz­­dik­ter­men qatar, el ishinde de qıyn jaǵdaılar beleń al­dy. Arystaǵy jarylys, bir­ta­laı óńir­di sý basyp ketýimen qatar, jyld­ar bo­ıy qordalanǵan ózge de kókeı­kes­­ti má­se­leler kórinis berdi. Biraq osy­naý qıyn­­dyqtarǵa qaramastan, elimiz­diń bú­­­gin­­gi damý úrdisinde júzege asyp jat­qan ja­ǵym­­dy ózgerister bar­shy­lyq. Osy oraıda mem­­leket tarapynan tıisti qo­ry­tyndy ja­­­sa­­lyp, saýat­ty ári ke­shen­di saıasattyń jú­­­ze­­ge as­qa­nyn atap ót­ken lázim. Naqty aı­­­tar bol­saq, Pre­zıdent óz mansabyna kiri­­s­er­­­de qandaı basym­dyq­tar­ǵa jol beri­letin­di­­gine qatysty málim­­deme jasaı oty­ryp, olar­­dyń qata­ryn­da qoǵamdyq-saıası re­for­­ma­lardy iske asyrýǵa basa mán bergen bolatyn.

Qolǵa alynǵan reformalardyń qoǵam­men kelise otyryp júzege asyp jatqan­dy­ǵyn búgingi tájirıbe kórsetip otyr. Bul óz kezeginde Prezıdenttiń po­pý­lıs­tik málimdemelerden góri naqty iske kósh­kenin ańǵartady. Paıymdap qarasaq, keıingi eki jylda sóz ben istiń birligine qol jetkize aldyq.

Prezıdenttiń óz boıyndaǵy qarapa­ıym­­­dy­lyq pen ultjandylyqty bılik­tegi mınıstrler men ákimderden talap etýi memleketti basqarý isindegi jaýapty qadam­­darǵa dálel bola alady. Saıası re­for­­­­malarǵa kelgende oppozısııa, adam quqy­­ǵy, partııalardyń qurylýy, saı­laý­­lar­dyń ádil ótýi, sóz bostandyǵy sııaq­ty máse­lelerde naqty nátıjelerge qol jetti.

Osy oraıda, Prezıdent ózi atap ótken­deı, qoǵam saıası reformalar ar­qyly demokratııalanbaı, alǵa jyl­jýymyz neǵaıbil. Reformalardy jú­zege asyrý maqsatynda Ulttyq qo­ǵam­­dyq senim keńesiniń qurylýy, onyń ju­mysy jurtshylyqtyń jáne aza­mat­tyq qoǵamnyń pikirin bılikke jet­kizip, mańyzdy strategııalyq problema­lar­dy tal­qylaýǵa negizdelýimen baılanys­ty bolýy da – eldegi demokratııalandyrý úderis­teriniń oń qadamynyń dálelindeı.

Prezıdent óziniń saılaýaldy baǵ­dar­lamasynda málimdegen «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrym­dama­syn júzege asyryp, qoǵam belsendi­lerimen suhbatqa qandaı kezde de daıyn ekenin atap ótken bolatyn. Qoǵammen kelise otyryp, saılaý jaıynda, mıtıngter men sherýler týraly, partııalar, ózin-ózi basqarý men kóptegen basqa da saıası reformanyń naqtylanýy – úlken jetistik. Degenmen osy eki jylda demokratııa máseleleri túpkilikti sheshilip qoıdy deýden aýlaqpyz. Biraq bul da bir seńniń qozǵalyp, oń baǵyt­ta nátıje bere bastaǵanynyń ny­shany, ıaǵnı refor­malardyń iske asa bastaǵanynyń dáleli. Onyń taǵy bir oń nátıjesin jyl basynda ótken Par­lament saılaýynan baıqaımyz. Praımerız ótkizilip, oǵan halyqtyń salys­­tyrmaly túrde bel­­sen­di atsalysqany­nyń kýási boldyq. Sony­­men birge sońǵy on, jıyrma jyl­­da qoǵam máselesine kelgende jaq ash­paı­tyn, zeı­net jasyna kelgen depýtat­tardyń oryn­daryn bosatyp, qalyń buqara­nyń sózin sóı­leıtin halyq qalaý­ly­larynyń kelip, Par­lament quramy­nyń seksen paıyzǵa ja­ńarýy taǵy da ońynan kelgen bir is boldy.

Osy jyldyń kúzinde elimizde ózin-ózi basqarý aıasynda aýyl ákimderiniń saılaýy ótpekshi. Mundaı jaqsy úrdisti oń baǵa­laı otyryp, ákimderdi orta­lyqtan ta­ǵaıyn­daı salmaı, jergi­likti azamat­tar­­dyń qalaýymen saılaý qoǵamdaǵy oń ózge­ris­terdiń jalǵa­syn tabatyndyǵyn kórsetip otyr.

Buǵan qosa, ekonomıkalyq-áleýmet­tik salada júzege asqan reformalar bar. Pandemııa kezinde kóptegen azamat­tarǵa, bıznes ókilderine aýyr tıdi. Bul baǵytta memlekettiń qarjysyn oń­taı­ly paıdalaný, kómek kórsetý tur­ǵy­­synan qanshama azamattardyń ne­sıesi keshirildi, nesıesin tóleı almaı júr­gen turmysy tómen jáne kópba­laly ot­ba­sylar­dyń qaryzyn keshirý týraly Jar­lyq­qa qol qoıyldy. Sonyń negizinde kóp­tegen azamattyń nesıesi jo­ıyldy. Be­reshegin óteýge qarajat tólen­­se, kepil­siz tutyný qaryzdary bar­lar­­dyń aıyp­puldary men ósimpuldary esep­­ten shy­ǵa­rylyp, respýblıkalyq bıýd­jet­­ten qomaqty qarjy bólindi. Jarlyq aıa­­syn­­­da qaryzǵa batýdyń aldyn alý maq­­­satyn­­da tabysy kúnkóris kólemine jet­­pe­ı­­­tin adam­darǵa nesıe berýge tyıym sa­lyndy.

Áleý­mettik jaǵdaıy tómen otbasy­lar­ǵa qarjylyq qolǵabys jasaýmen qatar, biraz jyl boıy aıtylyp kelgen zeı­netaqy qoryndaǵy qarajatty paıda­laný máselesi sheshildi. Iаǵnı azamattar zeınetaqysynyń bir bóligin óziniń turǵyn úı máselesin sheshýge paıdalana alýyna múmkindik aldy. Shaǵyn jáne orta bıznes salyqtan bosatyldy. Osylaısha, áleýmettik-ekonomıkalyq salada birqatar túıtkildi máselelerdiń túıini tarqatyldy. Degenmen qandaı salany alsaq ta, jyldar boıy qordalanǵan máseleler bar. Olardy osy eki jyl ishinde sheship tastaý múmkin de emes, biraq ustanǵan baǵyt-baǵdarymyz oń ekenin joǵaryda atalǵan nátıjeli ister barysynan ańǵaramyz.

Ekonomıkalyq-áleýmettik jaǵ­daı­men qatar, ıdeologııa, jastar máselesiniń aıryqsha rólge ıe ekendigin de aıta ketken jón. Osy oraıda jastardyń bilim alýy­na ońtaıly jaǵdaı jasalyp, grant sa­ny­­nyń artqany, ásirese aýyl jastary­na úlken qolǵabys boldy. Júzdegen ja­ńa mekteptiń salynyp, úsh aýysymda oqy­týdy toqtatýǵa kóńil bólý, sony­men qatar elimizde Táýelsizdik jyl­daryn­da buryn-sońdy bolmaǵan tur­ǵyn úı qu­ry­lysynyń qarqyndy damyp jat­qan­dyǵy – bul saladaǵy oń ózgeris­ter­diń nyshanyndaı.

Al jastardyń jataqhana máselesin sheshý, olardy qoǵamdyq ómirge barynsha aralastyrý, memlekettik basqarý isine keńinen tartý baǵytyndaǵy izgi qadam­dar – el kelesheginiń kepili ispetti. Osy oraıda kóptegen jas depýtat bo­lyp saılandy. Prezıdenttik jastar kadr­lyq rezerviniń jasaqtalýy, birtalaı mınıstrlerdiń jastar qatarynan taǵa­ıyn­dalǵany ilgeri basqan eldiń erte­ńi­nen úlken úmit kúttiredi.

Qoǵamnyń izgi baǵdarynyń biri – rýhanııat máselesine toqtalar bolsaq, qazaq tili­niń, qazaqy bolmystyń damýyna kó­ńil bólinip, úlken tarıhtyń mıras­qory retin­de sezinetindeı deńgeıdegi Altyn or­da­nyń 750 jyldyǵy, ashar­shy­lyqqa, qý­ǵyn-súrginge qatysty is-shara­lardyń qol­ǵa alynýy da bekerden-beker emes. Pre­­zı­­dent táýelsiz memleket retinde, ult re­­tin­­de ári qaraı damýymyzdyń qaınar kózi ana tilin­de jatqandyǵyna kóńil bó­le oty­­ryp, qazaq tiliniń Qazaqstanda ult­ara­­lyq til­ge aı­na­lýyna baılanysty naqty min­­detti alǵa qoıyp otyr. Osy oraı­da qazaq mek­tep­teriniń kóbeıip, bala­baq­­sha­­lar­dyń qazaq tiline den qoıyp jatqan­dyǵy qýantady.

Búginde reformalar kezeń-kezeńmen júzege asyp keledi. Saıası reforma degende aıtarlyqtaı asyra silteýdiń de qajeti shamaly. Qoǵamda reformalardy shapshań júrgizý qajettigi týraly da usynys, pikirler jıi aıtylyp qalýda. Degen­men álemdik tájirıbelerden ret­siz, keleńsiz júzege asyp jatqan reformalardy kóremiz. Alysqa barmaı-aq, oǵan naqty mysaldy Táýelsiz memleketter dostastyǵynyń keıbir elderinen de keltire alamyz. Sondyqtan bul má­se­lege túsinistikpen qaraı otyryp, oı­las­tyrylǵan, keshendi saıası reforma­lar­dy júrgizýdiń durystyǵyna kóz jet­kize tú­semiz. Árıne, «bitken iske syn­shy kóp». Degenmen eki jyl ishinde atqa­ryl­ǵan isterge qarap oń baǵyttaǵy úrdis dep baǵa berýge ábden bolady.

Elimizge pandemııanyń saldary ońaı tıgen joq. «Jyǵylǵanǵa – judyryq» degendeı, munaı baǵasynyń tómendeýi eldiń ekonomıkasyna teris yqpal etti. Onyń saldary áleýmettik salaǵa áser etpeı qoımady. Al onyń sýbektıvti sebepteri de joq emes. Astamshyldyq, jem­qorlyq, el qarjysyn tıimsiz paı­dalaný derekteri de kórinis berip qalý­da. Munyń barlyǵy, ókinishke qaraı, bir­den sheshile salatyn másele emes. Jem­qorlyqqa túpkilikti soqqy berip tas­ta­dyq dep aıta almaımyz, onyń sar­qyn­shaqtary men áseri áli de bar. Olı­garhtardyń, latıfýndısterdiń máse­lesi aqyryndap sheshilip keledi. Onyń syrtynda talaıdan beri daýly bolǵan jer máselesine túpkilikti núk­te qoıylǵandyǵy, sheteldikterge aýyl sharýashylyǵy jerleri jalǵa beril­meı­tindigi, satylmaıtyndyǵy qoǵam er­teńine úlken úmitpen qaraýǵa múmkindik berip otyr. Elimizdiń ári qaraıǵy bet alysy osy reformalardyń tıimdi ári úılesimdi júzege asýymen tyǵyz baılanysty.

Sonymen qatar qordalanǵan ózekti máseleniń bárin Prezıdent sheshedi dep qarap otyrý – aza­mat­tyq qoǵamǵa jat. Eldiń damýyna azamattyq qoǵamnyń ózi bel­sendilik tanytyp, saıası úrdisterge qaty­sýy mańyzdy. Alda ótetin aýyl ákim­derin saılaýda óz kandıdatýralaryn usy­nyp, saılaý barysyn baqylap, onyń ádil ótýin qadaǵalaý sııaqty is-áreketterge barý – qo­ǵamdy alǵa súıreýge ba­ǵyt­tal­ǵan qadam­dardyń biri. Oǵan Pre­zıdent pen onyń komandasy barynsha jol ashyp berdi.

Rasýl JUMALY,

saıasattanýshy