Dinmuhamed Qonaevtyń: «Ilekeń ózi shynashaqtaı kisi bolǵanymen, alyptyń isin tyndyrǵan azamat», – dep aıtqanyndaı, Ilııas Esenberlın tarıhı ádebıetke ólsheýsiz úles qosqan jazýshy.
Osydan qyryq jyl buryn avtordyń «Kóshpendiler» trılogııasynyń alǵashqy bólimi «Almas qylysh» jaryq kórgen edi. Jáne trılogııa «Jantalas», «Qahar» degen bólimderden turady. Biraq úshinshi kitap «Qahar» birinshi jaryq kórgen. 1969 jyly «Han Kene» degen atpen jarııalandy. Jazýshy bul týraly bir suhbatynda bylaı deıdi: «Munyń mánisi bar. O, basta, tarıhı derekterdi jınaý kezinde, romanǵa kirispes buryn, ishteı jospar jasaǵan edim. Iаǵnı kóńilimde, is josparymda halqymyzdyń 500 jyldyq tarıhyn qamtıtyn trılogııa bolyp qalyptasty. Biraq trılogııany sońynan bastaýyma sebep kóp boldy... Eń aldymen tirshiliktiń keıbir taýqymetin tartqandyqtan ba, úsheýin birden qamtyp jazýǵa ómirim jete me, jetpeı me dep te qaýiptendim. Sodan bolar halyqqa, bolashaq úrim-butaqqa aıtpaq bolǵan oıymnyń tarıhı oqıǵalarǵa degen jazýshylyq tendensııam men pozısııamnyń aıqyn kórinisi bolǵan basty Temirqazyǵym – «Qahar» edi. Eger aldyńǵylaryn aıtyp kelip, kóksegen negizgi oıyma qol jetpeı qalsa, ómirbaqı armanda, orny tolmas ókinishte ótýim múmkin ǵoı. Oıǵa alǵan, kóńilge túıgen trılogııanyń eń áýeli sońynan bastap jazylý syry osy».
Ilııas Esenberlın osyndaı mán-mańyzy zor taqyrypqa úlken daıyndyqpen kelgen. Jazýshy osy bir tarıhı týyndyǵa kirispek nıetin «Muhıttan ótken qaıyq» týyndysynda Aıboldyń kúndelik dápterinde jazady: «Al bul kitabym jaıynda men kópten beri úlken oıda bolatynmyn. Oılaný da kerek edi, óıtkeni qazaq eliniń tarıhy jóninde bir kitap emes, úsh kitap, ıaǵnı túgeldeı epopeıa jazbaq edim. Meniń bul epopeıam jeke ǵana ómirdi, bir ǵana tarıhı dáýirdi emes, bar negizgi, bylaısha aıtqanda orta ǵasyrlardan bastap búginge deıingi qazaq eliniń tarıhynyń tvorchestvolyq basty mezgil, talas tartysyn qamtýǵa tıisti edi. Tarıh ejelden qosalqy faktilerden quralmaıdy, dep oılaıtynmyn men, ol óziniń damý zańdary bar, tutas qubylys, kóbine bul tutas zańdylyqta keıde sol jeke faktiler», erekshe oqıǵalar úlken oryn alady... Men de óz kitabymdy osy tasqyndardy tasqyndar buzyp, qaıta qurǵan tamasha dúnıelerdi jazbaq boldym. Sol ǵajaıyp prosesterdi sýretteýdi oıladym». Jazýshynyń asqaq armany oryndalyp, ǵajap týyndysy jazyldy. Bul týyndynyń jaryq kórýi de tarıhı oqıǵa.
Aıtolǵan JÚNISHAN,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti