Reseı ımperııasynyń Ystanbuldaǵy elshisi Aleksandr Ivanovıch Nelıdov 1890 jyldyń 22 naýryzynda Syrtqy ister mınıstrligine Jıdda qalasynda shuǵyl túrde orys konsýldyǵyn ashý kerektigi jóninde qyzmettik depesha jiberedi. Dıplomat ortalyqazııalyq temirjoldyń iske qosylýynyń nátıjesinde kıeli mekenderge zııarat etýshi musylmandar sanynyń eleýli artýyna baılanysty olarǵa ımperııanyń qamqorlyǵy qajettigine erekshe nazar aýdarady.
Konsýldyqtyń basty mindeti retinde myńdaǵan reseılik musylmannyń múddesin qorǵaý jáne Reseıge ıslam dini yqpalynyń teris áserleriniń aldyn alý sharalary anyqtaldy.
Reseı XIX ǵasyrdyń aıaǵynda Parsy shyǵanaǵy men jalpy Arabııada «Is saıasaty» atty jańa syrtqy saıası tujyrymdamasyn qolǵa alǵan bolatyn. Onyń negizgi maqsaty aımaqta Reseıdiń ekonomıkalyq, saýda múddelerin kúsheıtý edi. Sol kezeńdegi Syrtqy ister mınıstrliginiń saraptamalyq qujattarynda Jıdda qalasyndaǵy konsýldyqtyń qyzmeti Arabııa túbegindegi, Qyzyl teńiz aımaǵyndaǵy saıası ahýaldy, sondaı-aq Mekkeden bastalyp barsha musylman álemine taraıtyn dinı, saıası pıǵyldar men aǵymdardy baqylaýǵa múmkindik beredi delingen.
Elshi A.Nelıdov mınıstrlikke joldaǵan hattarynyń birinde: «Bizdiń ımperııanyń quzyryndaǵy túrkistandyqtar men Orta Azııadaǵy basqa da musylman halyqtarynyń ómirindegi mańyzdy oqıǵa – qajylyqty atqarýǵa kómek pen qamqorlyq jasaýymyz júıeli ári mándi bolýy tıis, sonymen birge Reseı ımperııasynyń Jıddadaǵy konsýly musylman bolýy mańyzdy», degen. 1890 jyldyń 15 tamyzynda Imperator III Aleksandr konsýldyqty taǵaıyndaý máselesin qoldap, bul jóninde dıplomatııalyq arnalar arqyly Osman ımperııasy habardar etiledi.
Reseıdiń Jıddadaǵy birinshi konsýly bolyp tatar Shahımardan Mırııasuly Ibragımov taǵaıyndalady. Reseı ımperııasynyń Arabııadaǵy tuńǵysh dıplomaty 1841 jyly Orynbor gýbernııasynda dúnıege kelgen. Sibir kadet korpýsynda bilim alyp, Omby qalasyndaǵy áskerı kantonıster mektebinde tatar, qazaq tilinen aýdarmashy mamandyǵyn támamdaǵan. Qyzmettik jolyn Kókshetaýdaǵy óńirlik prıkazdyń hatshysynan bastaıdy. Kóp uzamaı oblystyń áskerı gýbernatorlyǵynyń Sibir qazaqtarynyń isin júrgizetin keńsesine bekitiledi. Tatar, qazaq tilderinen aýdarmashy bola júrip, Petropavl qalalyq basqarmasynda ákimshilik qyzmet atqarǵan. Biz úshin mańyzdysy – ol áıgili Shoqan Ýálıhanovpen tereń dostyq qatynasta bolǵan. Bilimimen kózge túsip, 1870 jyly Tashkentke parsy jáne tatar tiliniń aýdarmashysy retinde aýystyrylady. Sonda júrip, segiz jyldaı qazaq jáne ózbek tilderinde shyǵatyn «Túrkistan ýálaıaty gazeti» basylymynyń bas redaktory qyzmetin atqarady. Onyń Shoqanmen shynaıy dostyǵynyń dáleli retinde áıgili ǵalymnyń general Chernıaevtiń Túrkistan ekspedısııasyna qatysty qarsylyqty ustanymyn tolyq qoldap, sol úshin bılik tarapynan óziniń de eleýli zardap shekkenin aıtýǵa bolady.
Patsha pármenin alǵan Sh.Ibragımov 1891 jyldyń 12 maýsymynda Jıddada Reseı ımperııasynyń tuńǵysh konsýldyǵyn ashady. Osy kúnnen bastap Reseı dıplomaty Reseı ımperııasynan Mekke men Mádınaǵa qulshylyq etýge aǵylyp keletin musylmandarmen keń kólemdi júıeli jumysyna kirisip, qajylyq jasaýshylardyń sanaǵyn júrgizdi, Mekke men Mádınada turatyn ımperııa azamattaryn túgendedi. Logıstıka men qajylarǵa konsýldyq kómek kórsetýdi jolǵa qoıdy. Qajylyqqa kelgen ár alýan ult ókilderi – Reseı musylmandarynyń saıası kózqarastary jóninde salmaqty aqparat daıyndady. Reseı ımperııasy Syrtqy ister mınıstrliginiń arhıvtik derekterinde, ásirese konsýldyq esepterinde birqatar qyzyqty jaıt baıandalǵan. Solardyń ishinde qazaq jerinen keletin qajylar týraly málimetter de kezdesedi.
Arabııadaǵy dıplomatııalyq qyzmeti barysynda Shahımardan Ibragımov ózine kómekshilikke qazaqtardy alý jóninde Syrtqy ister mınıstrligine hat jiberedi. Nátıjesinde, Tashkentte aýdarmashy bolyp júrgen qazaq jigiti Orazbaı Kishkenbaev dıplomatııalyq mekemege qyzmetke alynǵan. Bul azamattyń keıingi eńbek, ómir joly áli de bolsa arnaıy zertteýdi qajet etedi.
Konsýldyqtyń mınıstrlikke qajylyqtyń ótýi jónindegi joldaǵan aqparatynda qazaq qajylary týraly tushymdy derekter bar. Qazaq elinen qajylyqqa baratyndar Mazarı-Sharıf, Qabyl, Jalalabad, Peshavar, Bombeıge deıin qurlyqpen kelip, Jıddaǵa kememen attanǵan. Bul jol uzaq ýaqyt alǵanymen, artyq qujattardy qajet etpeıtin. Qajylyqqa baratyndardyń qolynda óńirlik starshınalar bergen qujattar ǵana, al keıbireýleriniń, tipti eshqandaı qujattary bolmapty. Jyl saıyn qazaq dalasynan jáne Orta Azııadan 4 myńnan astam adam baratyn. Jol qıyndyqtarynan jáne aýrý-syrqaýdan, túrli indetterden qajylardyń jartysynan kóbi jolda qaıtys bolady.
Jıddaǵa kelgen boıda qajylyqqa barǵan qazaqtardy olarmen arnaıy aınalysatyn «dalılder», qazirgi tilmen aıtqanda, jetekshi gıdter bólip alyp ketetin. Olar belgili qarajat úshin qajylarmen qajylyqtyń sońyna deıin bolyp, tıisti kómek kórsetken. Dalılder, negizinen, tatarlar men buharlyqtar edi. Jalpy, sol kezde Mekkede qazaqtarǵa jáne ózge de túrkistandyqtarǵa qyzmet jasaıtyn arnaıy kásipqoı dalılder bolǵan. Ulttaryna qaraı qajylar bólek qonaqjaılarda turǵan. Mundaı ǵımarattardy Reseı musylmandarynyń aýqatty adamdary óz qarjysyna saldyrǵany tarıhtan málim.
Qajylyqqa barǵan qazaqtarǵa sıpattama bere otyryp, orys dıplomattary qazaqtardyń ójettigi men qaısarlyǵyn, qıyndyqtarǵa shydamdy keletindigin, kerek kezinde qaraqshylar men jol torýshylardyń qysymyna toıtarys beretindigin erekshe atap ótedi. Osyǵan baılanysty dıplomatııalyq qujattardyń birinde Reseı konsýly Fon Sımmerman Arabııaǵa kelip jatqan ulttar ókilderiniń ishinde eń tynyshy buharlyqtar men parsylar, al eń minezdisi kavkaz halyqtary men qazaqtar degen eken. Sonymen birge ol qujattardyń ishinde konsýl Fon Sımmermannyń kelesi esebiniń úzindisin orys tilindegi túpnusqasynan keltirýdi jón kórdik. «Kazahı Semıpalatınskoı oblastı, – telegrafıroval Konsýl Fon Sımmerman (22.02.1903), - vo glave s volostnym starshınoı, sobravshıs 16 fevralıa vo dvore Zapovednoı mechetı v Mekke, gde nahodıtsıa Kaaba, vozneslı Bogý gorıachıe molıtvy o zdravıı ı blagodenstvıı Ih Imperatorskıh Velıchestv Gosýdarıa Imperatora ı Gosýdarynı Imperatrısy». Polýchıv etý telegrammý ı oznakomıvshıs s neı, «Gosýdar povelel peredat Vysochaıshýıý blagodarnost» rýsskopodannym kazaham Semıpalatınskoı oblastı, prıbyvshım na poklonenıe v Mekký».
Reseı ımperııasynyń dúnıeniń tórt buryshyna kóz tikken saıasatynyń taǵy bir naqty kórinisi retinde iske asyrylyp, óz kezeńiniń múddelerine saı qyzmet jasaǵan dıplomatııalyq mekemesi 1914 jyly Birinshi dúnıejúzilik soǵystyń bastalýymen jabylady. Soǵysta kúıregen Reseıdiń túpki maqsattary júzege aspaǵany barshaǵa aıan. Arabııa bolsa, Osman ımperııasynyń yqpalynan ketip, álem kartasynda Saýd Arabııasy Koroldigi degen jańa memleket paıda boldy. Bul shaǵyn maqala sonaý kezeńderdegi qajylyq sapar jasaǵan aǵa sultan Qunanbaı syndy qazaq dalasynyń iri ókilderi týraly derekterdi tolyq ashpaǵanymen, ol zamandaǵy keıbir tarıhı málimetterdi ortaǵa salýdy maqsat etkenin aıtpaqpyz.
Kóziqaraqty oqyrman keıin, ıaǵnı 1932-1936 jyldary Saýd Arabııasy Koroldigindegi endigi Keńes Odaǵynyń ýákiletti ókili bolyp Alashtyń ardaqty perzenti Názir Tórequlovtyń kemel qyzmet atqarǵanyn, asa daryndy dıplomatty qylyshynan qan tamǵan Keńes bıligi jazyqsyz qurban etken soń Koroldik basshylyǵy Keńes Odaǵymen dıplomatııalyq qatynastaryn úzgenin biledi. Baıqalyp otyrǵandaı, qol astyndaǵy halyqtardy buratana sanaǵan patshalyq Reseıdiń ózinde syrtqy saıası múddelerge kelgende ózgeshe tıimdi sheshimder qabyldanyp, dıplomatııalyq laýazymdarǵa erekshe kózge túsken bilimdi, talantty, eń bastysy, baratyn eliniń bolmysyn, tarıhyn, tilin, salt-dástúrin, ádebıeti men mádenıetin jetik meńgergen, demek, memleket múddesine naqty paıda ákele alatyn jan-jaqty tulǵalardyń taǵaıyndalǵanyna kózimiz jetedi.
Munyń ózi júıeler ózgergenimen, memlekettik, jahandyq múddelerge kelgende dıplomatııalyq saıasattaǵy birizdiliktiń, alysty boljaýshylyq árekettiń kórinisi retinde bizdiń qazirgi dıplomatııalyq salamyzdyń qadamdary úshin barynsha ózekti ekendigin aıtýymyz lazym.
Babyr DÁÝRENBEK,
Muhtar KÁRIBAI