«Tarıh-ı Rashıdı» jáne ABJAD esebi

«Tarıh-ı Rashıdı» eki ǵasyrǵa jýyq dáýirdi qamtıtyn keń tynysty, shalqar málimet jınaqtalǵan biregeı epopeıa, bul mura ártúrli ǵylym salalaryna qatys­ty óte mol aqparat, ilim-bilimge qanyq­tyra­tyn telegeı teńiz tanymdyq rýhanı qaınar bulaq kózi ispettes.

Bizdiń zamanymyzǵa kelip jetken ádebı muralardyń eshbirinde kezdespeıtin, tipti ushyraspaıtyn málimetter men derekter tek qana «Tarıh-ı Rashıdıde» ǵana aıtylatynyn erekshe atap ótken jón. Sonyń biri – erteden beri qoldanylyp kele jatqan ABJAD esebine qatysty. ABJAD esebin Adamatadan bastap qol­danylǵan dep sanaıdy, onyń tarıhı mán-ma­ńyzynan, ishke búgip jatqan qupııa syrynan beımaǵlum qalǵan jaıymyz bar.

ABJAD týraly alǵash ret kórnekti farabıtanýshy, marksheıder, fantast-jazýshy, ǵalym Aqjan Mashanovtan estigen edim. Ol kisi óziniń «Tabý» dep atalatyn 1982 jyly meniń redaktorlyǵymmen jaryq kórgen fantastıkalyq shyǵar­masynda ABJAD esebine baılanysty buryn-sońdy aıtyla qoımaǵan aqpa­rat­ty oqyr­mandarǵa oqıǵa jelisine kirik­tire otyryp baıandap, ABJAD esebin qol­dandy. ABJAD esebinen qyraǵy ıdeo­logter sen­zýra, saıası, ıdeologııalyq astar izde­g­e­nimen taba almady. Shyǵys, ıslam má­­denıetine qatysty másele qozǵal­ǵan jaǵdaıda qos kóringendeı úrke qaraı­tyn kezde A.Mashanovtyń «Tabý» atty fantastıkalyq shyǵarmasy bir jylǵa jýyq ıdeologııalyq súzgige salyndy, báribir daıyndyǵy joq synshylar qan­shama ıdeologııalyq astar izdegenimen saıası qate taba almady. Onyń eń basty sebebi A.Mashanovtyń fantastıkalyq shyǵarmasynda aıtylyp otyrǵan ABJAD esebine eshkimniń de tisi batpady, sebebi onyń ǵylymı mánin túsine almady. Shyǵarmada mıstıkalyq kózqaras seziledi dep kúdik keltirýge tyrysty. ABJAD-ty A.Mashanov óz týyndysynda sheber qol­dana bildi. Osy kitap 1981 jyly Qazaq SSR Baspa komıteti Bas redaksııasynda áldeneshe ret jabyq resenzııaǵa berilip, «qatesin», «kemshiligin» tabýǵa áreket jasaldy. Sebebi A.Mashanovty meshitke barady, namaz oqıdy, dinshil, mıstık dep joǵaryda qaraıtyndar bar edi. Aqyry ABJAD esebin fantastıkalyq tanymdyq sıpatta qoldanǵan A.Mashanovtyń «Tabý» atty kitabynyń Shyǵysqa qatysty keı­bir abzastaryna ǵana syn aıtyldy. A.Ma­shanovtyń atalǵan shyǵarmasynda kosmos kemesi Tekturmastan ushatyn, al bul jer áýlıeli jer sanalatyn edi.

Fantast-jazýshynyń kólemdi kitaby bir jyl keshigip baryp, 1982 jyly «Qazaqstan» baspasynan jaryq kórdi. ABJAD esebine baılanysty A.Mashanov «Ál-Fa­rabı jáne Abaı» atty 1994 jyly «Qa­zaqstan» baspasynan shyqqan kita­bynda da arab álipbıiniń sandyq maǵyna beretinin, sony qoldana otyryp qyzyqty, bizge beımálim syr­lardyń qulpyn ashady.

1999 jyly «Tarıh-ı Rashıdıdi» orys tilinen aýdarý barysynda M.H.Dýlatıdiń ABJAD esebin qoldanǵanyn kórdim. «Tarıh-ı Rashıdıdi» orys tiline aýdarǵan ózbekstandyq aýdarmashylar muny hro­no­gramma dep aýdarypty. «Tarıh-ı Ra­shı­dıde» ABJAD degen sóz termın re­tin­de aıtylmaǵanymen, biraq ABJAD esebin Dýlatıdiń qoldanǵany ejelgi tarıhı sa­baqtastyq arnasyn ańǵartyp turǵandaı edi.

M.H.Dýlatı Quran Kárimdi jatqa bilgen, arab, parsy, hındı tilderin tereń ıgergen ǵulama, hafız, jazýshy, ol ABJAD esebin de óte jaqsy meńgergen. Sonymen ABJAD degenimiz ne nárse? Ony «Tarıh-ı Rashıdıde» qalaı jáne de qandaı jaǵdaıǵa baılanysty qoldanyp otyrǵan degen saýal týady? «Sıfr álemdi bıleıdi» degen qanatty sóz bar. Álemdegi barlyq nárse dál esepke negizdelip, sanǵa ke­lip tireledi. Dúnıeniń, on segiz myń ǵa­lam­nyń qu­ryly­mynda jaratylys zańdylyǵy jatyr.

Basqa tilderdegi alfabıtten arab álip­bıiniń eń basty artyqshylyǵy – ABJAD esebinde. Sonymen arab álipbıiniń eki túrli maǵynasy bar eken, onyń biri – álip­bı áriptik maǵyna berse, ekinshisi – sıfrlyq maǵyna beredi. Sonymen arab alfabıtiniń ár árpiniń sıfrlyq maǵynasy bar. Aıtalyq, Mendeleevtiń hımııalyq elementter kestesindegi elementterdiń báriniń de belgili atomdyq salmaǵy bar. Sol sııaqty árbir arab árpiniń de sandyq jáne sıfrlyq máni bar, bul erteden belgili bolatyn. Arab álipbıinde 28 árip bar bolsa, demek onyń árqaısysynyń jeke-jeke sandyq máni bar degen sóz. Alıftiń – A árpiniń sandyq máni – 1 bo­lady. Basqa arab áripteriniń sandyq mán­derine toqtalaıyq. B árpiniń sandyq máni – 2 bolady, al J – 3, D – 4, H – 5, Ý – 6, Z – 7, H – 8, T – 9, I – 10; K – 20, L – 30, M – 40, N – 50, S – 60, Ǵ – 70, F – 80, S – 90; Q – 100, R – 200, Sh – 300, T – 400, S – 500, H – 600, Z – 700, D – 800, Z – 900, Ǵ – 1000. Munda S-árpi úsheý, úsh túrli dy­bystalady, sıfrlary qaıtalanatyn árip­ter de dál solaı, bul arab áripteriniń sandyq máni.

Jalpy, arab álipbıindegi áripterdiń sany – 28. ABJAD sandary osy arab ár­piniń 28 sanynda naqty belgilengen. Bi­raq arab áripteri 29 dep aıtylady, onyń sebebi birinshi «Alif» árpi men sońǵy «Lám» áripteri qosylyp – Alif Lám árpi bolyp atalýyna baılanysty. Al aıdyń alǵashqy jańasynan kelesi jańasyna deıin – 29 táýlikke teń bolyp shyǵady. 29 sanynyń aına beınesi – 92. Jer betindegi sońǵy tabıǵı element ýran, onyń rettik sany – 92, qalǵany jasandy elementter, bul nur shashyp turǵan tabıǵı element. Muhammed paıǵambardyń (arab tilinde) sandyq máni de 92 eken. Bul Muhammedtiń sońǵy paıǵambar ekeniniń dáleli dep sanaıdy ǵalym S.Bekbolatov óz tujyrymyn qorytyp. Bul kezdeısoqtyq pa, álde zańdylyq pa? Árıne zańdylyq bolyp tabylady.

Al 28 sıfryna baılanysty bir mysal keltire keteıik. Aıdyń fazalary 28 sanǵa teń eken, munda zańdylyq bar, kezdeısoqtyq joq. Ǵylymda belgili Ýran-235 árbir sekýnd saıyn 28 nýklondy as­panǵa atqylap otyratyny málim. Bul da kez­deısoqtyq emes. Kún men túnniń almasyp otyrýy alfa bólshekter nátıjesinde júretin prosess. Alfa-bólshek – eki proton (jaryǵy bar) men eki neıtron (jaryǵy joq). Aıdyń fazalary munymen tikeleı baılanysty eken. Ǵalym S.Bekbolatov ázirge muny zerttegen ǵalym joq dep sanaıdy. Bul nur shashyp turǵan Allanyń elementi. Qurannyń árbir aıaty, árpin – nur dep esepteıdi. Shyn máninde arab álip­bıindegi 28 árip, aıdyń 14 kúnde to­lyp, 14 kúnde solýymen, ıaǵnı 28 sanymen tikeleı baılanysty. Al máńgilik ka­lendardyń – kúntizbeniń 28,29,30,31 kún emes, naqty ǵylymı negizde 28 kún bolyp belgilenýi (naýryz 29 kún) osy zańdylyqqa negizdelinedi. Arab árpiniń sany – 28, aıdyń kóriný sany – 28, alfa-bólshektiń sekýnd saıyn 28 nýk­londy bólip otyrýy, kezdeısoqtyq deý­ge kelmeıdi, munda Jaratýshynyń zań­­­dylyǵy jatyr dep tujyrymdaıdy Máńgilik kúntizbe avtory.

ABJAD sanyn qoldaný arqyly Quran aıattarynda munyń syry báımálim degen nárselerdiń qupııasyn ashýǵa bolady eken. Quran barlyq ǵylym salalary toǵysqan, talaı zańdylyqtardyń syry ashylatyn kıeli kitap. A.Mashanov Shyǵys eli mádenıet, ilim-bilim, ǵylym men dindi qatar ustaǵan dáýirde barynsha órken jaıdy, keıin dindi kúsheıtip, ǵylym álsireı bastady degeni bar. Ál-Farabı, Ibn Sına, M.H.Dýlatıler ǵylym men dindi qatar ustaǵan ǵulamalar.

Qasıetti Qurannyń «Ál-Baqara» súresiniń 1-aıaty: «Alif Lám Mım» (uǵy­myn bir Alla biledi) dep bastalady. Al Quranda «qol jetý, maqsatyna ula­sý» degen sóz 29 jerde aıtylady. Bul kez­deısoqtyq pa, álde zańdylyq pa?! S.Bek­bolatov munyń zańdylyq ekenin túsindim dep jazdy.

13-shi «Ár-raǵd» súresiniń 1-shi aıatynda «Alif Lám Mım Raa» (uǵymyn bir Alla biledi), «(Ýa Muhammed) bul – Rabbyń tarapynan saǵan túsirgen aqıqı kitaptyń aıattary. Alaıda adamdardyń kóbi oǵan senbeıdi» delingen (Qasıetti Quran. Maǵynasy men túsiniktemeleri. Almaty, 2019 j. Arab tilinen aýdarǵan – ıslamtanýshy, Phd doktor Ershat Ońǵarov. Qazaq tiliniń ádebı mánerimen órnektep, redaksııalaǵan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi – prozaık, aýdarmashy Nurjan Muratáli, 348-b). 20-shy «Taha» súresiniń 114-aıatynda: «(Ýa, Muhammed!) saǵan jiberilgen ýahıy aıaqtalyp bitpeı turyp, Qurandy oqýǵa asyǵystyq jasama. «O, Táńirim, mendegi bilimdi tolyqtyra gór!» – dep (Allaǵa jalbarynyp) delingen. (452-b). Alla uǵymyn biledi, mine, ABJAD esebi Quran syrlaryn anyqtaýǵa jol ashady. Jalpy, arab árpiniń sandyq máni qaıdan shyqqan degen saýalǵa jaýap berý ońaı emes. Sebebi bul máselemen aınalysyp júrgen naǵyz zertteýshiler joqtyń qasy. Al munyń ózi Qurandy ǵylymı negizde zertteı almaı kele jatqanymyzdy kórsetedi. Arab árpi sandyq maǵynaǵa ıe birden-bir álipbı. Quran 114 súreden, 6236 aıattan turady. Bastan aıaq sıfr, san, sonda bul ne nárse, onda qandaı qupııa syr bar? Munyń syryn dintanýshylar da, teologııa ǵylymymen aınalysyp júrgen zertteýshiler de asha almaı keledi, onyń eń úlken sebebi onyń zańdylyǵyn tanı almaýda, bilmeýde jatyr, sonyń ishinde ABJAD esebin bile bermeýge tikeleı baılanysty. Al ABJAD ilim bolyp tabylady, al onyń kilti Quranda turǵanyna nazar aýdarmaıdy. Al qazirgi ǵylym damyǵan zamanda ABJAD esebi ıadrolyq fızıka, genetıka jáne t.b. ǵylym salalarynyń jańalyqtary men jetistikterin qoldanǵan jaǵdaıda ǵana kóp qupııalardy ashýǵa sebep bolatynyn aıtý qajet. ABJAD esebi myńdaǵan jyldyń, yqylym zaman qatparyna alyp keter tarıhy bar ilim bolǵandyqtan sholý sıpatyna ǵana toqtalyp otyrmyz.

M.H.Dýlatı «Tarıh-ı Rashıdıde» 20-ǵa jýyq ABJAD esebin – hronogrammany keltiripti. Jalpy, «Tarıh-ı Rashıdıde» ABJAD esebi birneshe jaǵdaılarǵa baılanysty keltirilgen. Aldymen, iri tarıhı mańyzy bar oqıǵalardy umytylmastaı etip belgileýge qoldanylǵan, ekinshiden, belgili bir datany belgileý maqsatynda kel­­tiriledi, úshinshiden, belgili bir mer­zimdi, kúndi, aıdy, ýaqytty este qaldyrý maqsatynda keltiriledi. Sonyń ishinde kisiniń týǵan jylyn, aıyn, kúnine deıin belgileýde, belgili kisiniń qaıtys bol­ǵan jylyn kórsetýde ABJAD esebin qol­danyp otyrǵan.

ABJAD esebin M.H.Dýlatıdiń tikeleı ózi de oılap qurastyryp otyrǵan, sondaı-aq saraı mańynda qyzmet etetin, janynda júrgen ǵulamalar da belgili oqıǵalarǵa ABJAD esebin qurastyrǵan. ABJAD-ty qoldanýshylar arab álipbıiniń sıfrlyq jáne sandyq mánin kóbeıtý kestesindeı jatqa bilgen.

1-kitaptyń 47-taraýynda Sheıh Ja­mal qordyń tutqynynda bir jyldaı otyrǵan Júnis handy Abdolqudys bir top kisilermen qutqaryp, handy tutqynnan bosatyp alady. Sodan Sheıh Jamal har­dyń basyn Júnis hanǵa alyp barady. Al Júnis han M.H.Dýlatıdiń týǵan naǵashysy, Moǵolstan hany bolyp ta­bylady. Osy oqıǵaǵa baılanysty myna óleń jolymen: «Hardyń basyn alyp keldi Abdolqudys» ABJAD esebi quras­tyrylǵan. «Har sóziniń bastapqy árpi «h»-nyń sandyq mánin Abdolqudys sóziniń sandyq mánine qosqanda – 877 bolady [ıaǵnı Abdolqudys sóziniń máni 277, al «h» árpin sandyq máni 600, ekeýin qosqanda 877 (1472-1473) bolady]. (66b bet) Osy oqıǵadan keıin qalmaqtar baıyrǵy jur­tyna qaıta kóshkenin, Moǵolstan bos qalyp, Júnis han kóshin bastap Moǵolstan jerine keledi. Osy tarıhı oqıǵa ABJAD esebi boıynsha 1472-1473 j. bolǵan edi. Áripteriniń sandyq mánin qosqan kezde oqıǵanyń bolǵan jylyn belgileıtin sóz qurastyrylýy kerek.

118a bette Babyrdyń týǵan kúnin ABJAD esebi boıynsha Ulyqbek ǵulama­larynyń biri Maýlana Mýnır Marǵınanı onyń týǵan kúnin «Shash-ı muharram» («Altynshy muharram») sózinen tapqan. Babyr muharram aıynyń altysy kúni 888 (1483 jyldyń 14 aqpany kúni dúnıege kelgen), esep boıynsha dál osylaı berilgen.

Ekinshi kitaptyń 1-taraýynda M.H.Dý­latı óziniń týylǵan kúnine baılanysty by­laısha: «Men paqyrdyń týǵan merzimi, 905 (1499-1500) jyldy sol kezeńniń danyshpandary [bul kúndi] ABJAD (hronogramma) esebimen «Shahı sharq» («Shyǵys patshasy» (905) jáne «nýıý-ı chashm-ı shah» («patshanyń kóz nury») dep belgilegen,» dep jazady. Bul sózderdiń áripteriniń sandyq qosyndysy 905 bolyp shyǵady, bul bizdiń jyl esebimiz boıynsha 1499-1500 jyl bolyp shyǵady (106a bet). (eskertý – 106a bul qoljazbanyń betin kórsetedi, kitapta búıirlik bet jáne kolonsıfr qoldanylǵan).

ABJAD esebiniń «Tarıh-ı Rashıdıde» qoldanylýy tarıhyna baılanysty oqyr­man habardar bolýy úshin birneshe derek-my­salǵa toqtalyp keltire ketýdi jón kórdik.

Moǵolstan hany Saıd han Qasym hanmen 1513 jyly Shý boıynda kezdesedi, onymen suhbat quryp, jıyrma kúndeı shańyraǵynda qurmetti qonaǵy bolady. Osy kezdesýge syrqattanyp qalǵandyqtan Muhammed Haıdar bara almaı qalady. Saıd han Qasym hanmen bolǵan osy kez­desýdi ómir boıy umytpaı aıtyp oty­rady eken. Myrza Haıdar Saıd hannyń Qasym han týraly óz aýzynan estigen áńgimesin qaz qalpynda «Tarıh-ı Rashıdıdiń» ekinshi kitabynyń 34-taraýynda barynsha ynta qoıa baıandap sýretteıdi. «Saıd hannyń qazaqtarǵa, Qasym hannyń aldyna barýy jaıyndaǵy áńgime» dep atalady bul kezdesý. Saıd hannyń Qasym hannyń aldyna barýynyń sebebi Tashkentke joryq jasaýǵa odaqtas etý, úgitteý bolatyn.

Qasym hannyń jasy bul kezde jet­piske taıap qalǵan kezi eken, al Saıd han bolsa otyzdaǵy jigit bolatyn. Jasynyń ulǵaıýyna baılanysty Saıd handy aldynan shyǵyp qarsy alýǵa jastary elý men alpysty alqymdap qalǵan sultandaryn, solardyń ishinde Janysh han, Tanysh han, Mamash han, Jan Haıdar sultan, Qarash sultan, ıaǵnı otyz-qyryqtaı Joshy áýletinen taralǵan sultandarǵa tize búgip, qurmetpen qarsy alýdy buıyrady.

Qasym hannyń Saıd hanǵa kishipeıil­diligi, adamgershiliginiń moldyǵy, jo­marttyǵy erekshe qatty áser etkeni sondaı, bul kezdesýdi ol únemi eske alyp otyratyn bolǵan. Birde Qasym han: Túz halqy jylqynyń kúsh-qýatyna qaraı tirshilik etedi, dep jylqylaryn aralatyp kórsetedi. Búkil jylqylarynyń ishinde ekeýin erekshe bólip aıtady, biraq ekeýin birdeı sizge tartý ete almaımyn deıdi de, Qasym han Saıd hanǵa bireýin tańdaýdy usynady. Ol Oǵlan toryny tańdap aldy, Qasym han onyń qasyna taǵy da bir úıir jylqy qosyp, keterinde syıǵa tartady. Jıyrma kún boıy syıly qonaq etip kútip, sharap (qymyz) ishedi. Mezgil kúz bolyp qalǵandyqtan, joryqqa shyǵý qıyn, qys qamyna erte qamdaný kerektigin aıtyp, keshirim ótinip shyǵaryp salady. Bul tarıhı kezdesýdi Dýlatı áńgime tú­rinde sheber sýrettep, Qasym hannyń tul­ǵalyq beınesin este qalarlyqtaı etip beıneleıdi. Muny Qasym han týraly shaǵyn novella deýge bolady. Saıd hannyń Qasym hanmen dostyq qarym-qatynasy erekshe syılastyq, izettilik jaǵdaıda ótedi, ásirese Qasym hannyń qonaq kútýi, syılaýy, asqan jomarttyǵy men márttigin Myrza Haıdar barynsha áspettep jetkizedi. Qasym han Deshti Qypshaqty tolyq ózine qaratty, Joshy hannan keıin mundaı bılikke eshkimde qol jetkizgen emes edi dep, asa joǵary baǵalady. Qasym hannyń tarıhı-ádebı beınesi men obrazyn kesek etip alǵash jasaǵan jazýshy Myrza Haıdar bolatyn. Qazaq handyǵynyń tarıhyn zerttep, baqylap otyrǵan qaıratker qalamger ǵana mundaı tujyrym jasaı almaq. Zertteýshiler Muhammed Haıdardyń Qasym han jóninde tereń oıly pikirine nazar aýdara bermeıdi, alaıda Saıd han men Qasym hannyń kezdesýiniń tarıhı mańyzyna alǵash toqtalyp ashyp baıandaǵan Á.Marǵulan bolatyn. Kezdesýden soń Saıd han Ándijanǵa qaıtyp ketedi. Osy este qalarlyq tarıhı oqıǵany han saraıynyń danyshpan ǵulamasynyń biri ABJAD esebimen bylaı: «Ashtıı qazaq» («Qazaq­tarmen tatýlasý») degen sózben bel­gilepti. Bul sózdegi áripterdiń sandyq má­niniń qosyndysy 919 (1513-1514 j.) bolyp shyǵady. Oqıǵa hıdjra jyl sanaýymen 919 jyly bolsa, mılladı jyl sanaýymen 1513-1514 jyl bolyp shyǵady. Dýlatı uly shyǵarmasynda ABJAD ese­bimen kórsetken datanyń qazaq tarıhy úshin mańyzy erekshe bolǵandyqtan, keńirek toqtaldyq.

«Tarıh-ı Rashıdıdiń» 1-kitabynyń 44-taraýy «Dos Muhammed hannyń han­dyq etýi jaıynda áńgime» dep atalady. Mo­ǵolstan hany Esenbuǵa han Kereı han men Jánibek sultanǵa Shý boıynan qonys berdi. Osy óńirde Qazaq handyǵy alǵash ret tarıh sahnasyna kóterildi. Esenbuǵa han 833 (1429-1430) – 866 (1461-1462) Júnis han­nyń týǵan inisi, Ýáıis hannyń kenje uly.

Esenbuǵa han qaıtys bolǵannan keıin, han taǵyna onyń on jeti jasar uly Dos Muhammed 866 (1461-1462) – 873 (1468-1469) jyldary otyryp, jeti jyl patshalyq etti. Alaıda ol nápsisin tııa almaı, esýas­tyq is-áreketterge uryndy, teris, adam­gershilikke, musylmandyqqa jat qy­lyqtar jasady. Onyń eń soraqy qylyǵy sol, ákesiniń áıelderiniń birine kóńili aýyp, kúshtep nekege otyrýy boldy. Neke túni qara at mingen ákesi túsine kiredi, ol: «Sen keri ketip, kápir boldyń», dep sadaqpen shatyna atyp kep jiberdi. Atynan túsip, qazannyń túp kúıesine qolyn súıkep, Dos Muhammedtiń betin aımandaı etti. Sol túni onyń búıirine shanshý qadaldy, qaltyrap, dirildep, ystyǵy kóterilip, sýyq tıip qabynyp, altynshy kúni qaıtys boldy. Aqylǵa qonbas ister jasap, mastyqtan aryla almaǵan Dos Muhammedtiń ólimin Qoja Sharıf Qashqarı «Hýk mýrd» («Shoshqa óldi») degen sózben beıneledi. Ol ABJAD esebi boıynsha 873 (1468-1469) jyldy bildiredi.

Dos Muhammed týraly áńgime shaǵyn novella. M.H.Dýlatı onyń teris qy­lyqtaryn keıingi jastar jıirkenishpen qarasyn dep arnaıy toqtalyp baıandaǵan. ABJAD esebimen berilgen esten ketpes dramalyq oqıǵanyń birine osyndaı ABJAD esebi qurastyrylǵan.

Al Muhammed Haıdar Kashmırge ekinshi ret qaqtyǵyssyz kirip, beıbit jolmen taqty ıelenedi, osy jeńisti oqıǵany kitap avtory «erejep» (radjab) aıynyń jıyrma ekisi kúni Kashmır asýynan asyp, Kashmırde taqqa otyrdym dep baıandaıdy. Bul aıtýly oqıǵanyń kúnin «dar bıst-ý dývvım-ı radjab» (jıyrma ekinshi radjabta) sózinen taptym dep baıandaıdy. Bul sózderdegi áripterdiń sandyq máni 947, bul 1540 jyldyń 22 qarashasy. Mergen shoq juldyzy mezgili edi dep naqty etip, aıqyndap kórsetedi. Dýlatıdiń ózi tapqan bul sóz, ıaǵnı 1540 jyldyń 22 qarashasy uly qaıratkerdiń ómiriniń Kashmırlik kezeńiniń basy bolatyn, alda osy ólkede 11 jyldaı ámir bolyp, qyzmet etti.

M.H.Dýlatıdiń ABJAD esebin shyǵarmasynda retti jerlerinde qol­danyp otyrýy – birinshiden, Myrza Muham­med Haıdardyń ıntellektýaldy tvorchestvolyq tulǵasyn, ıntel­lek­týaldyq mádenıetin erekshelese, ekinshiden, ámirdiń, el tutqasyn ustaǵan, Kashmır ýálaıatynyń bıleýshisi, pat­shasynyń tarıhı oqıǵalarǵa ult, memleket múddesi turǵysynan muqııat yjda­ǵattylyqpen qaraıtynyn da kórse­tedi ári ony temirdeı tártiptiń ıesi ekendigin de pash etedi. Úshinshiden, M.H.Dý­latıdiń ABJAD esebin oqıǵa órimine úılestire qoldanyp otyrýy – myńdaǵan jyldyq tarıhymyzdyń jańashyldyq, jasampazdyq sıpatynyń sapalyq sabaqtastyǵyn da asha túsedi, bolashaq urpaqqa ónegelik kórsetedi. ABJAD esebiniń tamyry tereńde, jara­tylystyń tylsym zańdylyǵynda jat­qanyn, al munyń ózi ilim bolyp tabylatynyna nazar aýdartady.

Dýlatı qoldanǵan ABJAD esebi bul da bizdiń ata dástúrimiz deýge bolady. Ǵulamanyń derekteri tarıhı sananyń, jadtyń beriktigin, ólmeıtindigin, eskir­meıtininiń aıqyn kórinisi. ABJAD esebiniń jan-jaqty, kemeldikke jetken oıshyl ǵulama M.H.Dýlatıdiń eńbeginde ǵana saqtalyp bizge jetip otyr. Al munyń taǵylymy mol, kisini beımálim syrǵa keneltetini tań-tamasha, qaıran qaldyrmaı ma? Bul rasynda da tap solaı! ABJAD arqyly tarıhı sabaqtastyq arnalary ashylyp, kókjıegimiz keńı túsedi, bizdiń tarıhı-tanymymyz keńeıse, oı órisimiz de damı túspek. ABJAD bul ilim, talaı qupııanyń syryn ashatyn kilt dese de bolady. ABJAD negizinde kóptegen dúnıe ashylmaq, Quran syryn da osy ABJAD-ty qoldana otyryp asha alasyz. Innovasııa jetistigine qol jetkizýge mol múmkindik bere alatyn ilim.

Muhtar QAZYBEK,

jazýshy, dýlatıtanýshy