Jergilikti ókildi bılik: múmkindikter ýaqyty

Elbasy Nursultan Nazarbaev trans­parentti jáne esep beretin memleket qalyptastyrýdyń naqty qa­dam­­daryn kórsetip bergen bolatyn. Sol baǵytta memlekettik basqarý, onyń ishinde jergilikti bas­qa­rý jú­ıe­si de naqty nátıjelerge jetý jo­lyn­da jumystar júrgizýde.

Osy turǵyda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen tutas memlekettiń tıimdiligin arttyryp, barynsha ashyq jáne esepti memleketti qalyptastyratyn «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasy iske asýda.

Bılik pen halyq arasyndaǵy baılanystyń mańyzdy bir bóligi jergilikti memlekettik basqarý ekeni anyq. Jergilikti memlekettik bas­qa­rýdy tıisti aýmaqtaǵy istiń jaı-kúıine jaýapty jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar júzege asyratyny Konstıtýsııamyzda naq­ty­lanǵan. Sondyqtan «ókildik» maǵy­na­syn tereń túsinip alý da ózekti.

Jergilikti ókildi organ – máslı­hat­tar tıisti ákimshilik-aýmaq­tyq bó­li­nistegi halyqtyń erkin bildiredi. Jalpy memlekettik múddeler aıa­syn­da ony iske asyrý sharalaryn bel­gi­leıdi jáne baqylaıdy. Al más­lı­hattaǵy basty tulǵa – halyqtyń kóz­qarasy men múddesin bildiretin depýtat. Sońǵy máslıhattar saılaýy par­tııalyq tizimmen ótti. En­di­gi jerde ókildikke baılanys­ty birshama tu­jyrymdarǵa jańasha qaraýdy ýaqyt­­tyń ózi talap etýde.

Máslıhattar halyq múddesin qor­ǵap, máselelerdi sheshýge atsalysa al­masa, qoǵamdyq qoldaýǵa ıe bola almaıtyny, áleýmettik mártebesi de kóterilmeıtini anyq. Árıne, qalaı bolǵanda da máslıhat pen onyń komıs­sııa­laryndaǵy má­se­lelerdi she­shýde basty ról depýtattar úle­si­ne tıedi. Ol úshin más­lıhattar men ákim­dik­ter, qo­ǵam­dyq keńes, qaýym­das­tyqtar, jer­gi­lik­ti ózin ózi basqarý júıesi ózara úı­le­simdilikte bolýy tıis. Saıyp kel­gen­de, barlyǵynyń maq­saty bir – ha­lyqtyń turmys-tir­shi­liginiń sa­pa­syn arttyrý.

Máslıhattar jumysynyń ólshe­mi – sessııadaǵy sheshimderiniń tıim­di­liginde, ıaǵnı  sessııa belgili sheshim­der­di nemquraıdy maquldaı salmaı, áleýmettik-ekonomıkalyq, qo­ǵam­dyq-saıası qatynastarǵa qatys­ty máselelerdi iskerlikpen talqylaý, sheshim qabyldaý úshin ótkizilýi kerek. Ony qamtamasyz etýdiń basty sharty retinde máslıhatta mandattary bar partııalardyń sessııada qaralatyn máseleler boıynsha óz ishindegi daıyndyqtary mańyzdy.

Máslıhattardyń jergilikti mem­leket­tik basqarýǵa tıimdi atsalysýy depýtat­tyq fraksııanyń, toptyń, jeke­legen depýtattyń deńgeıine ne­giz­­de­ledi. Olar máslıhat sheshimin jú­ze­ge asyrýdy uıymdastyrýǵa, mem­­­le­kettik organdardyń, kásip­oryn­­­dardyń, mekemelerdiń, uıym­dar­­­dyń jumysyn baqylaýǵa alyp, basqa da ókildikterin júzege asyrady. Bul rette, Nur Otan partııasy óziniń ómirsheń tájirıbesi arqyly eli­mizdiń jetekshi saıası kúshine aınala bildi. Endeshe partııa qolǵa alǵan bastamalardyń tıimdi bolýy biz úshin synaq ári jaýapkershilik bolmaq.

Partııalyq fraksııa nemese de­pý­tat­tyq top músheleri partııa­nyń basqarý organdarynda talqy­lan­­ǵan us­ta­nymdaryna sáıkes pi­ki­rin jetkizip, jumys barysyna óz baǵa­­laryn berip, anyqtalǵan olqy­­lyq­tardy alǵa tartyp, ony jóndeý týraly syn-eskertpeleri men usy­­nystaryn aıtýy qajet. Árbir máseleni jan-jaqty saraptaý ar­qyly muqııat kelý partııanyń alda­ǵy saılaýdaǵy úgit jumysynyń qu­ramdas bóligi dep qaraýǵa tıispiz. Sessııada shyǵyp sóıleýge depýtattar jaýaptylyqpen daıyndalǵany durys. Máslıhattardyń aldynda turǵan negizgi mindetterdi oıdaǵydaı atqarý depýtattardyń bastamalary men belsendiligine baılanysty. Demek, depýtat bolý – zor júgi bar jaýapkershilik. Onyń ıy­ǵyn­da saılaý­shylar júktegen amanat tur. Aıty­latyn faktiler men málimet­ter­diń durystyǵyna áýeli óziniń kózi jetýi tıis. Jón-josyqsyz aıta salý­ǵa bolmaıdy. Ondaı jaǵdaılar aramyzda bar­shylyq. Múmkin tájirı­be jetis­peı jatqan da bolar. My­sa­ly, Qy­zylorda oblystyq máslı­ha­ty qu­ramynyń úshten ekisi jańardy.

Biz keıbir máselelerdi tez áser ete­tin tásildermen sheshýge uryna­myz. Bul aýrýdy emdemeıtin, tek ýaqytsha basatyn dári ishý ádisi sııaqty. Osyndaı tásilder az ýaqytqa máse­leniń ózektiligin basqanymen, dert oshaǵy sol kúıinde qalady, keıin qaıta bas kóteredi. Aldyn-ala kún tártibindegi máseleler bo­ıyn­sha bıýdjet ákimshilerimen, qo­ǵam­­dyq uıymdarmen, sol salanyń arda­gerlerimen, másele kóterilip otyr­­ǵan jerdegi turǵyndarmen kez­de­sip, keńesip alǵan jón. Arnaýly ádebıet­ter, kúndelikti baspasózden tike­leı kómek alýǵa bolady.

Sonymen qatar óziniń kótergen máselesin ázirleýge, olar jóninde sheshimder qabyldaýǵa, qabyldanǵan sheshimderge baılanysty mekemeleler tarapynan isteletin jumysty baqy­laýǵa qatysýy depýtattyń már­te­­be­sin kóteretini anyq. Depýtat­ta­rymyzdyń osyndaı júıeli jumys jasaýǵa úırenýi arqasynda minez etıkasynan góri tulǵa etıkasy arta be­re­di. Al tulǵa etıkasy birinshiden, adam­dar jáne qoǵammen baılanys ma­shyǵyna, ekinshiden, pozıtıvti men­taldyq ustanymǵa baılanysty kúsheıedi.

«Ári tart ta, beri tartqa» salatyn bolsaq, halyqtyń narazylyǵy artqan ústine arta beredi. Tartys­qan­nan emes, jarasqannan jetilemiz. Sońǵy máslıhat saılaýynda de­pýtattardyń derbestik múmkindigi arta bastady. Partııalyq praımerız arqyly jańa belsendi azamattardyń jergilikti bılikke aralasýyna jol ashyldy. Osy ustanym odan ári jetildirile tús­ýi tıis. Áıtpese depýtattar ákim­der­diń baqylaýymen saılanǵan degen qoǵamdaǵy pikir ózektiligin joıǵan joq jáne ókildi organ atqarýshy bıliktiń yqpalynda degen oı-sanany ydyrata almaımyz.

Táýelsizdik jyldaryndaǵy ákim­shi­lik reformalar barysynda ákim­dik ınstıtýttarynyń róli arttyryldy. Eldiń tutastyǵyna jáne Prezıdent saıasatyn qamtamasyz etý­ge jaýapty tulǵa – ákim. Bul jú­ıe ózin ózi aqtaýda.

Biz ózara táýeldi álem­de­miz. О́zara táýel­dilik – adam­nyń jeke bas er­kin­di­gine negizdel­gen qun­dy­lyq. О́zara betpe-bet qa­tys­­paı-aq ta, aqparattyq nemese zııatkerlik eńbek dáýiri bolǵandyqtan ózara baı­lanystamyz. Al jetistikke jetý bizden jeke qabiletten bólek, ózara táýeldi ıkemdilikti, eptilikti talap etedi. Sondyqtan jergilikti memle­ket­tik basqarý júıesiniń tıimdi bolýy jergilikti ókildi jáne atqarýshy organ­darynyń ekeýine tikeleı baıla­nys­ty.

Máslıhattardyń memlekettik bas­qarý júıesine kiretinin de eske­rýimiz qajet. Keıbir saıasattaný­shy­lar máslıhattardy memleketti basqarý júıesinen ózin ózi basqarý júıesine aýystyrýdy usynýda. De­mok­ratııalyq prınsıpter tarapynan kelgende nazar aýdaratyn usy­nys. Onda ákimderdiń quzyre­ti­men qarama-qaıshy kelmeýin oılastyrý qajet. Degenmen, búginde máslıhattardyń quzyretin kórsete alatyn mártebesi de – kún tárti­bindegi másele. Al már­te­­beni kóte­rý­diń basty joly – ókil­dik qyz­metiniń mańyzdylyǵyn art­tyrý. Bul óz tarapynan azamattyq qo­­ǵam tetikteriniń artyp, bılik jú­ıe­­sin jetildire túsýge yqpal etedi.

Azamattardy jergilikti problemalardy sheshýge aralastyrý arqyly tur­ǵyndardyń áleýmettenýimen qa­tar, saıası sanasyn kúsheıtip, saıası-qu­qyqtyq mádenıetin arttyra alamyz. Bul óz kezeginde ártúrli áleý­met­tik toptardyń máselelerin sheshý múmkindikterin keńeıtedi.

Ortalyq pen jergilikti bılik saty­larynyń qarym-qatynasy túıin­di jaıt ekeni qaı zamannan bel­­­gili. Ortalyqtaǵylar óńirlik máse­­­le­lerdiń keıbirin daıyndalǵan anyq­tama arqyly biledi. Tipti keıbir ja­ýapty qyzmetkerler bılik saty­la­ry­nyń ózindik erekshelikterin túsine bermeıdi.

Sodan baryp ıdeıasy durys, júzege asýy dúdámal sheshimder dú­nıe­ge kelip jatady. Bul – dırek­tıva­lyq basqarýdyń belgisi. Son­dyq­tan da jergilikti ókildi bı­lik­tiń mańyzdylyǵy kúnnen-kúnge artyp keledi. Balama kózqaras­tar men pikirlerdiń oryn alýy sheshim qabyl­daıtyndardyń jaýapker­shi­li­gin kóterip, basqarý tıimdiligi arta túsedi. Halyqtyń arasynda ysylǵan, áleýmettik turǵyda shynyqqan, sol orta­dan shyqqan ókildi organ múshe­le­ri ǵana tepe-teńdikke qol jetkizýge sep bolary anyq.

О́kildik maǵynasyn da ýaqyttyń talabyna baılanysty ártúrli túsine bastadyq. Negizinen ókildik etý ár tarıhı kezeńderde saıası pikirtalasty tý­dyryp otyratyny ótkenimizden bel­gili.

Bılik bolǵan jerde ókildik kimniń atynan bolýy tıis degen suraq saıasattanýshylardy mazalap keledi. Bizdiń qoǵamda ókildikti saılaý men daýys berý dep túsinetinder jet­ki­likti. Al saılanǵan saıasatkerler óziniń saılanýyna múmkindik týǵyz­ǵan bılik júıesine nemese sol bılik júıesin qalypty dep qaraıtyn ha­lyq atynan ókildik ete me? Álde ózderi saılanǵan partııanyń atynan ba? Bolmasa ózderi múshe bolyp sanalatyn máslıhattyń kózqarasynan shyǵýy tıis pe? Aı­nalyp kelgende báriniń izdegeni – saıası teńdik qaǵıdalarynyń ómir­sheń bolýy.

О́kildik pen demokratııa qatar aıtyl­ǵanmen, ekeýiniń aıyrma­shy­lyǵyn da túsinýimiz kerek. De­mok­­ra­tııanyń basty qaǵıdasy – halyq basqaratyn úkimettiń bolýy. Al jo­ǵary jáne jergilikti bı­lik ara­syn­­daǵy aıyrmashylyqtyń bir bel­­gisi – ókildik qaǵıdalary. Son­dyq­tan bılik pen halyq arasynda óz kózqarastaryn tıimdi úılestire ala­tyndaı ókildi demokratııalyq qaǵı­dalar bizge jaqyn bolyp shyǵa­dy. Aýyl ákimderin saılaýdyń mańyz­dy­lyǵy da osynda.

Qalaı bolǵanda da ókildik etý – adamgershilik, moraldyq paryz. Bunyń elıtalyq ta sıpaty bar. О́ıtkeni ókildik jasaý senimine ıe bol­ǵandar halyqtyń múddesi úshin óz betinshe sheshim qabyldaýǵa at­sa­lysady. Biraq aldymyzdan «Osy­­nyń barlyǵy tıimdi bola ma?» degen suraq shyǵady. Jalpy ókildik túsinigi, adamdardyń saıası uıymdarǵa, partııalarǵa birigýinen buryn qalyptasqan. Olar bizge anaǵur­lym táýelsiz bolyp kórinedi. Biraq qoǵamnyń damýy barysynda olardyń qaýymdyq mandatqa ıe bolýy tıimdi bola bastady, ıaǵnı partııalyq tizimmen saılaný ar­qy­ly kópshiliktiń senimine kirip, ama­natyn arqalaý quzyretine qol jet­kizedi. Endi saıasatkerler saılaý­shylar men ózderiniń kózqaras­taryn jetkizetin «altyn kópir» qyzmetin óz partııasynyń saıasatyna berilgendigi arqyly júrgizedi. Partııalyq tizimmen saılaýda jeńis­ke jetkenderdiń ýádede turý jaýap­tylyǵy artady. Jeńgen par­tııa­nyń saılaýaldy baǵdarlamasy keıbir kezde Úkimet saıasatyn jańadan týyndaǵan jaǵdaılarǵa baılanys­ty ıkemdeýge kedergi bolýy da yq­tı­mal. Bıylǵy jyldyń basynda Nur Otan partııasynyń saılaýaldy baǵdarlamasynyń Jol kartasy bekitildi. Endigi jerde partııalardyń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrýdyń tájirıbesin damytýymyz qajet. О́mirde árqaısymyz qalyp­tas­qan tájirıbelerdi, dúnıeler­di kóremiz. Biraq bul tabıǵı zań­dy­lyqtar shyńynan kórinetin «obek­tıvti shyndyqpen» tolyq úılese bermeıtinin de sezemiz. Al zań­dy­lyq­tardy ózgertýge shamamyz jetpeı, qaıta sol zańdylyqtarmen soq­ty­ǵysyp jatamyz. Tájirıbe kór­setkendeı, jergilikti memlekettik jáne ózin ózi basqarý júıesi – tiri aǵza sekildi, únemi jańartýdy, jetil­di­rýdi, damytýdy talap etedi. Osy satylardan ótip, ábden kemeline kelgen júıeden aqaý shyqpasy anyq.

Naýryzbaı BAIQADAMOV,

Qyzylorda oblystyq máslıhatynyń hatshysy