Eýrazııanyń «qarjy qaqpasy»

Tarıhtan tórt derek

«Astana» halyqaralyq qarjy orta­lyǵy elordanyń 20 jyldyq mereıtoıy qarsańynda ashyldy. Bul dúnıe dıdaryn qazaqtyń astanasyna aýdartqan aýqym­dy joba boldy. Biregeı qarjy ıns­tıtýtynyń basqa emes, dál osy Nur-Sultanda qurylýynyń ózindik sebepteri de bar. Ony tómendegi tarıhı tórt derek te rastap tur.  

Astanadan 120 shaqyrym jerde Qor­ǵaljyn degen qoryq bar. Dál osy qoryqta qoqıqazdar (flamıngo) ómir súredi. Jer betindegi sany saýsaq­pen sanarlyqtaı bolǵan soń olardy «pat­shalyq qusy» dep te ataıdy. Sol qoqıqazdardyń Úndistan, Iran, Qytaı elderinen Qorǵaljyn qoryǵyna ushyp kelgendegi joly áıgili Uly Jibek joly­nyń kerýen jolyna uqsaıdy eken. Ań­ǵarǵandaryńyzdaı, AHQO-nyń astanada qurylýyna qatysty alǵashqy derek Uly Jibek jolymen baılanysty.

Tarıhy bizdiń dáýirimizge deıingi II ǵasyrda bastalyp, bizdiń dáýirimizdiń XVII ǵasyryna deıin jalǵasqan Uly Jibek joly júzdegen jyl boıy Eýrazııa qurlyǵynyń mádenı, rýhanı, ekonomıkalyq, saıası baılanystarynyń ózegi bolǵanyn jaqsy bilemiz. Áıgili saýda jolynyń qazaq dalasyn basyp ótip, batysta Rımge deıin, shyǵysta Japonııaǵa deıin sozylǵany da jurtqa aıan. Batys pen shyǵysty baı­lanystyrǵan sol jol qazirgi Nur-Sultan ornalasqan aýmaqty da basyp ótken.

Derekterge súıensek, saýda jolynyń Shavgar men Iаssydan shyqqan jelisi Turlan asýynan asyp, Saýran men Syǵanaq tarmaǵy, Iаngıkent tarmaǵy – bári-bári tus-tustan Ortalyq Qazaqstan jazyǵyna shyǵyp, Sarysý men Keńgir, Torǵaı men Esil boılaryna baratyn bolǵan. Al elorda Esildiń boıyn­da jatyr. Sonymen qatar Uly Jibek joly­nyń Ońtústik Qazaqstan men Jetisý arqy­ly ótetin negizgi arqaýynan jol taramdalyp, teristik pen shyǵysqa qaraı, Ortalyq jáne Shyǵys Qazaqstan aýdandaryna, keıin Saryarqa atymen málim bolǵan Deshti-Qypshaqqa, Ertis jaǵalaýy men Altaıǵa, Mońǵolııaǵa asyp ketedi eken. Osy aramen kóshpeli­lerdiń atty taıpalary júretin dala joly ótken. Sóıtip malǵa, jún men teri­ge, metalǵa baı qazirgi astanamyz orna­lasqan Ortalyq Qazaqstan aımaǵy saýda-sattyqtyń baılanys júıesine, onyń ishinde halyqaralyq júıege tartylǵan. Demek, Halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qurylýymen astana erte zamandaǵy saýda-ekonomıkalyq mıssııasyn qaıta qolǵa aldy.

Ekinshi tarıhı derek túrki qaǵanat­tarymen, Shyńǵys han dáýirimen, Qazaq handyǵymen úndesip jatyr. Tarıhqa zer salsaq, Uly Jibek jolynyń damýy jáne alǵashqy qaǵaz aqshanyń qoldanysqa enýi túrik qaǵanattary tusynda bastalǵan. Al keıin Shyńǵys han dáýirinde áıgili saýda jolynyń barlyq baǵyty baqylaýda bolǵan. HV ǵasyrda Kereı men Jánibek sultandar Qazaq handyǵyn qurdy. Osy oraıda, Qazaq handyǵy Uly Jibek jolyn­daǵy negizgi memleket bolǵanyn bóle-jara atap ótýge tıispiz. Áıgili Shyńǵys han men onyń urpaqtary Uly Jibek joly arqyly batys pen shyǵys órkenıetiniń almasýyna jol ashqan. Bul rette «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń kózdep otyrǵany da osy – shyǵys pen batystyń ınvestısııasy men ıgiligin qazaq dalasy arqyly tartý, taratý emes pe?!

Úshinshi tarıhı derek – Aqmola óńi­rinde alǵashqy aksııalardyń paıdalanyla bastaýy. HH ǵasyrdyń basynda qazaq dalasyndaǵy alǵashqy aksııalar Aqmola óńirinde qoldanyla bastaǵan. Aksııalar óńirdegi taý-ken kompanııalarynda paıdalanylǵan. 1903 jyly aǵaıyn­dy aǵylshyndar – Artýr men Nelson Fell Aqmola qalasynda Spassk mys kenishiniń bas keńsesin ashty. 1914 jyldyń 17 aqpanynda Spassk mys kenishiniń 1 mln 250 fýnt sterlıng kólemindegi aksııasy Londonnyń metall bırjasynda ornalastyryldy. Bul Aqmolany revolıýsııaǵa deıingi Qazaqstannyń qarjylyq ortalyǵyna aınaldyrǵan tarıhı oqıǵa boldy. Al asqaq astanamyz Aqmolanyń aýmaǵynda jatqany barshaǵa belgili.

Astana ornalasqan óńirdiń saýda-sattyq, ekonomıkalyq baı­lanystardyń ortasy bolǵanyn áıgili Qoıandy jár­meńkesi de dáleldeıdi. Ortalyq Qazaq­standaǵy eń iri maýsymdyq saýda orny tutas qazaq dalasyn uıystyrǵan. Osy oraıda, AHQO-nyń mıssııasy da Qoıandy jármeńkesin eske túsiredi. Jármeńkeden baıyrǵy qazaqtar turmysqa qajetti ke­rek-jaraǵyn túgendese, búgingi qazaq­tar qarjy ortalyǵynan joba-josparla­ryn júzege asyrýǵa qajetti qomaq­ty qar­jyny óńgerip qaıtpaq. Bul – tór­tinshi tarıhı derek.

Baıqasańyz, elorda ornalasqan óńir erte kezden-aq saýda-sattyqtyń, qar­jylyq, ekonomıkalyq baılany­stardyń ózegi bolǵan. Sondyqtan erte me, kesh pe astanada dál osyndaı halyqaralyq qar­jy ortalyǵy ashylýǵa tıis edi. Izgi arman astanamyzdyń 20 jyldyq mereıtoıynda júzege asty.

 Ashyq ta ádil

ortalyq

«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy – Qazaqstanda qarjy sala­syn damytý men ekonomıkany ártarap­tan­dyrýǵa baǵyttalǵan «100 naqty qadam» Ult josparynda qamtylǵan negizgi qadamdardyń biri. 2015 jyly AHQO-ny qurý týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq Zańy men Prezıdent Jarlyǵyna qol qoıyldy. Sodan keıin «Astana» halyqaralyq qarjy or­talyǵyn Qazaqstan ishinde de, shetel­derde de aldyńǵy qatarly qarjy qyz­metterin usynatyn ortalyq retinde moıyndatýǵa baǵyttalǵan keshendi ju­mys­tar atqaryldy. Qazaqstandyq model osyndaı qurylym qyzmetteriniń eń úzdik tájirıbelerin engizdi. Ortalyqty qurýǵa qarjy ortalyqtaryn ashýda tájirıbesi mol halyqaralyq deńgeıdegi biliktiligi joǵary mamandar tartyldy.  

Osylaısha, ortalyqtyń tıimdi ju­mys isteýine qajetti ınfraqurylym jasalyp, AHQO-nyń barlyq organdary men uıymdary quryldy. Atap aıtqanda, munda el Prezıdenti basshylyq etetin basqarý keńesi, ortalyq qyzmetin úılestiretin ákimshilik, retteýshi, bırja, sot pen tórelik ortalyǵy, sonymen qatar basqa da úlesker uıymdar, orta­lyq alańyna bıznes pen ınvestısııany tar­tý, tehnologııalyq jáne jasyl jobalardy damytý, kásibı oqytý uıymdary bar.

Búgingi tańda ortalyq alańy arqyly tar­tylǵan ınvestısııa kólemi 4,4 mlrd dollardy quraıdy. Onyń 1,2 mlrd dollary – portfeldi ınvestısııa. Iаǵnı ol aksıonerlik kapıtal (321 mln dollar) men qaryzdyq kapıtaldan (887 mln dollar) turady. Al 3,2 mlrd dollary – tikeleı ınvestısııa.

AHQO senimdi normatıvti quqyqtyq bazamen qamtamasyz etilgen. Ol 2018 jyldyń 1 qańtarynda kúshine endi. Qazirgi kezde jalpy quqyq negizindegi paıdalaný men qarjylyq retteý boıynsha shamamen 80 akt bar. Ony daıyndaýǵa AHQO quqyqtyq konsýltasııalyq keńesiniń sarapshylary, zańnamalyq qyz­metterdi retteý mamandary atsaly­syp, aktilerdi halyqaralyq úzdik tájirıbe men standarttarǵa sáıkestendirdi.

Búginde iskerlik ortada «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń soty men Halyqaralyq tórelik ortalyǵynyń qyzmetine degen qyzyǵýshylyqtyń tu­raqty ósip kele jatqanyn ańǵarýǵa bolady. Olardyń jumysyna Prezıdent taǵaıyndaǵan álemdik deńgeıdegi 10 sýdıa men 39 halyqaralyq arbıtr tartyl­ǵan bolatyn. Osy aralyqta 15 sot she­shimi shyǵarylyp, 511 medıasııalyq jáne arbıtrlik jumys atqaryldy.

Úkimettiń tolyq qoldaýynyń nátı­jesinde sheteldik elementpen keli­sim­shartqa AHQO quqyǵyn engizý jáne sot (arbıtrlik) kelispeýshilikterde AHQO Soty men Halyqaralyq tórelik ortalyǵyn paıdalaný boıynsha tıisti memlekettik organdarmen máselelerdiń barlyǵy pysyqtalyp, retteldi. Qazirgi tańda kelisimsharttardyń jalpy sany 4 800-den asty.

Sıfrlandyrý aıasynda daýlardy sheshýde óńir úshin teńdessiz e-Justice onlaın júıesi jumys isteıdi. Ol AHQO Sotyna álemniń kez kelgen jerinen aryz berýge jaǵdaı jasaıdy. Osylaısha, AHQO ıýrısdıksııasy ashyq jáne ádil quqyqtyq qorǵaý máselelerinde teńdes­siz qural bola otyryp, ortalyq pen jal­py Qazaqstandy bıznes jasaýǵa yńǵaı­ly jerge aınaldyrýda.

 Bırjada bereke bar

AHQO retteýshisi – Qarjy qyz­metterin retteý komıtetiniń jumysy otandyq jáne sheteldik ınvestorlar men bıznes ókilderiniń senimine ıe retteý rejimin qurýǵa baǵyttalǵan. Komıtet qyzmetiniń alǵashqy 4 jylyn­da álemniń 53 elinen 833 kompanııa tirkeldi. 2025 jylǵa deıin kórsetkishti 2 myń kompanııaǵa jetkizý josparlanǵan. Byltyr kompanııa­lardy tirkeý tolyqtaı onlaın formatqa aýystyryldy. Al tirkeý ýaqyty 7 kúnnen 1 kúnge deıin qysqardy.

AHQO ekojúıesinde joǵary tehno­logııalyq AHQO bırjasy (Astana International Exchange – AIX) jumys isteıdi. Alǵash ret álemniń iri qarjylyq ınstıtýttary bırjanyń strategııalyq seriktesteri ári aksıonerleri atandy. Máselen, Shanhaı men NASDAQ bırjalary, Goldman Sachs iri ınves­tısııalyq banki jáne Jibek joly ınfra­qurylymdyq qory «Astana» ha­lyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bırjasyna tartylǵan. Olar jańa tehnologııalar men quraldar ákelip, Azııa men AQSh naryǵyna jol ashty.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev 2018 jyldyń qarashasynda AHQO bırjasyn ashqannan beri 320 mln dollar aksıonerlik kapıtal jáne 887 mln dollar qaryz kapıtaly tartyldy. 10,2 mlrd dollar kópshilik qaryzy men 9,6 mlrd dollar jeke qaryz AIX lıstınginen ótti.

Qazirgi tańda AHQO bırjasynda úleskerlik qural lıstıngi bar kom­panııalardyń («Qazatomónerkásip», «Polımetall», «Qazaqstan Halyq banki», Ferro Alloy Resources Limited, Kcell, «Bank SentrKredıt», Kaspi.kz) jalpy naryqtyq kapıtalızasııasy 37 mlrd dollarǵa teń.

AIX-ke shyqqan mańyzdy qundy qaǵazdardyń biri – «Damý» kásipkerlikti qoldaý qorynyń jańartylatyn energııa kózderi salasyndaǵy BUU Damý baǵda­r­lamasymen kelisim aıasyndaǵy jasyl oblıgasııasy. Sondaı-aq alǵash ret Katar halyqaralyq ıslam banki men Islam damý bankiniń (jasyl sýkýk, turaqty sýkýk, dástúrli sýkýk) ıslamdyq sýkýk kro­sy lıstıngteldi.

AHQO bırjasy turaqty túrde ETF, ETN ınvestorlaryna arnalǵan qarjy quraldarynyń tizimin keńeıtip keledi. Taý-ken kompanııalarynyń segmenti paı­da bolyp, aksıonerlik kapıtalǵa Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń orta bıznes kompanııalaryna qoljetimdilikti jeńildetý úshin óńirlik aksııa naryǵy ashyldy. Oǵan alǵashqylardyń biri bolyp «Bank SentrKredıt» tirkeldi.

Búginde AIX resmı tiziminde 64 túrli emıtent (98 shyǵarylym) bar. Bırjanyń saýda músheleri – 18 qazaqstandyq jáne 11 sheteldik broker. Olardyń arasynda CITIC, CICC, Shenwan Hongyuan (Qytaı), Wood&Co (Chehııa) jáne ózgelerin atap ótýge bolady.

AHQO bırjasy FTSE Russell ın­deksi­niń talaptaryna saı saýda alańy retinde moıyndalyp, FTSE Frontier Index Series («shekaralas naryqtar») erejesine engizildi. Sonymen qatar ETN saýdasyna TABYS mobıldi qosymshasy jasaldy. Ol jergilikti ınvestorlarǵa qarapaıym jáne qoljetimdi túrde ınvestısııa salýǵa múmkindik beredi.

 Jasyl hám ıslamdyq qarjy

Jasyl ekonomıka men turaqty ósimge ótý úshin AHQO óz alańynda jasyl qarjyny damytý boıynsha aıtarlyqtaı jumys atqardy. Eýropa qaıta qurý jáne damý bankiniń qatysýymen Qazaq­stan úshin jasyl qarjy júıesiniń tujyrymdamasy, ony oryndaýǵa AHQO Strategııasy qabyldanyp, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bırjasynda jasyl oblıgasııa shyǵarý erejesi daıyndaldy.

AHQO Jasyl qarjy ortalyǵy­nyń usynysymen Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Ekologııalyq kodeksine ózgerister, al Kásip­kerlik kodeksine tıis­ti túzetýler engi­zildi. Onda «jasyl joba», «jasyl takso­nomııa» jáne «jasyl qarjylandyrý qura­lyna» anyqtama berilip, bıznesti ekono­mıkalyq yntalandyrý men jasyl qural­dardy paıdalaný sharalary qabyldandy.  

Úkimetpen birlesip jasalǵan osy ju­mystar AHQO-da ǵana emes, jalpy, Qazaqstan ıýrısdıksııasynda jasyl qarjylandyrýdy jańa deńgeıge shyǵardy. Sonymen qatar bıyl Eýrazııa damý banki Jasyl qarjy ortalyǵynyń aksııalar paketin satyp aldy. Osylaısha óńirlik deńgeıde jasyl qarjylandyrý quraldaryn aıtarlyqtaı ilgeriletti.

AHQO-nyń Islamdyq qarjy jáne bıznes haby tarapynan ıslamdyq qar­jy boıynsha barlyq qajetti zańna­ma ázirlendi. Qarjy ortalyǵynyń alańyn­da ıslamdyq qarjy salasynda qyzmet kór­setetin shamamen 40 kompanııa bar. Olardyń arasynda katarlyq Al Rayan Bank-ty bóle-jara ataýǵa bolady. Islam damý banki, Qatar International Islamic Bank jáne ózge de uıymdardyń qundy qaǵazdaryn shyǵarý boıynsha tıisti jumystar júrgizilip jatyr.

Islam damý bankiniń qoldaýymen AHQO men Qazaqstanda ıslamdyq qar­jylandyrýdy damytýdyń jol kartasy daıyndaldy. Bul jospar 2025 jylǵa deıin osy salany damytýdyń túr­li baǵyttaryn qamtıdy (ıslam ban­kıngi, kapıtal naryǵy, takafýl men retakafýl, ıslamdyq áleýmettik qar­jy, ıslamdyq qarjy tehnologııasy men halal ındýstrııa). Qazirgi tańda mem­lekettik organdardyń jáne naryq­tyń qatysýymen ıslamdyq qarjy sala­syn damytý boıynsha usynystar ázir­lendi.

Global Islamic Finance Report (GIFR 2020) esebinshe, ıslamdyq qarjyny damytý men ilgeriletýde AHQO-da qabyl­danǵan bastamalar Qazaqstandy Islamic Finance Country Index reıtınginde 2019 jylǵy 18-orynnan byltyr 14-orynǵa kóterdi. Sonymen qatar Qazaq­stan Global Islamic Fintech (GIFT) Index (Islamdyq qarjy tehnologııasy boıynsha jahandyq esep, 2021 jyl, naýryz) reıtınginde 27-orynnan kórindi. Atalǵan reıtıngke sáıkes, Qazaqstan TMD elderi arasynda ıslamdyq qarjy tehnologııasy salasynda kósh bastap tur.

 Qoldaýdan 

kende emes

Memleket basshysy qarjy tehno­logııa­sy máselesinde qarjy salasynyń negizgi draıveri retinde AHQO-nyń rólin erekshe atap kórsetti. Osy oraıda ortalyq 5 baǵytta jumys istep jatyr. Olar – startaptardy qoldaý, venchýrlik qarjylandyrý, korporatıvti ınnovasııa, daryndylardy damytý men quziret ortalyǵy.

Qazirgi tańda álemniń 50-den astam tehnologııalyq, AKT jáne qarjy tehnologııalary salasyndaǵy kompanııalary AHQO ıýrısdıksııasyna tirkeldi. Olardyń arasyndaAmazon data Services Kazakhstan Limited, Minebest, Bitfury jáne ózgeleri bar. Ortalyq Azııa óńiriniń qarjytehnologııasy salasyndaǵy startaptaryn qoldaý boıynsha14 jergilikti jáne halyqaralyq baǵdarlama jumys isteıdi.  

Jasandy ıntellekt, blokcheın men big data, aqparattyqqaýipsizdik salasy boıynsha AHQO alańyna ár eldenqatysýshylardy tartý jumystary jasalýda. Osy maqsattaalys-jaqyn shetelden 36 negizgi oıynshymen kelisimge qolqoıyldy.

Qazirgi tańda AHQO-da 135 startap tirkelgen. Olarǵa qoldaý kór­setilip, ınkýbasııalyq jáne akse­lerasııalyq baǵdarlamalar jasalady. Sheteldik jáne halyqaralyq serik­testermen birlesip startaptardy da­mytý men keńeıtýge qolaıly orta qa­lyp­tastyrylýda.  

Mańyzdy jetistikterdiń biri retinde el Úkimetiniń AHQO platformasynda Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń Tórtinshi ónerkásiptik tóńkerisiniń birlesken ortalyǵyn qurý týraly sheshi­min jáne О́nerkásip 4.0 salasyndaǵy basym baǵyttardy damytýdy aıtýǵa bolady. Qazaqstandaǵy birlesken ortalyq tór­tinshi ónerkásiptik tóńkeristiń tehnolo­gııalaryn engizý men damytý sala­synda saıasatty, ustanymdy jáne ret­teýdi daıyndaýǵa múmkindik beredi. Budan bólek, ınnovasııalyq tehnologııalar salasyndaǵy Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým mamandary men bilimine qol jetkizip, túrli talqylaý alańdaryn usynady. Ortalyqtyń qu­rylýy eldi sıfr­landyrý men aralas sala­lardyń áleýetin ashýda mańyzdy kezeń bolmaq.

Túıindeı kele aıtarymyz, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń ashylýy Qazaqstannyń álemdik deńgeıdegi qarjylyq ortalyqqa aı­nalatyn zor áleýetke ıe ekenin ań­ǵartty. Eýrazııanyń júregi atanǵan elorda endi alyp qur­lyqtyń «qarjy qaq­pasy» retinde de tanyla tústi. Bul – Táýelsizdiktiń jemisi!