Aleksıevıch aıtqan sóz nemese ıntellekt pen ınstınkt soǵysy

Nobel syılyǵy 2015 jyly tuńǵysh ret jýrnalıstke be­rilgenin bilemiz. Belorýs qa­lamgeri Svetlana Aleksıevıch atalǵan syılyqqa laıyq dep tabylǵan habar shyǵysymen gý-gý áńgime de qarsha boraǵany esimizde bolýy kerek. Aldymen orys synshylary, ádebıetshileri, saıasatkerleri atalǵan báıgeniń burmalanyp berilgenin aıtyp daýryǵa sóılep ketti. Ýáj­de­ri ár alýan. Birinshiden, na­ǵyz ádebıetke berilýi kerek syı­lyqtyń jýrnalıstıka qanjyǵa­syn­da ketýi kópshiliktiń yzasyn keltirdi dese, ekinshiden Alek­sıevıchtiń úzdik shyǵarmasy («So­ǵystyń surqy áıelge jat») bas­tan-aıaq Keńes Odaǵynyń ozbyr saıasatyn álem aldynda ásh­kereledi dep qıtyǵady.

Já, kim ne dese o desin, biz­di eleń etkizgen myna bir jaıt edi. Ataqty Aleksıevıch atal­ǵan syılyqty alyp turyp: «Sta­lın­dik repressııanyń, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń zardap­ta­ryn ıdeıa tartqan joq, mıl­lıon­daǵan jazyqsyz jandar tart­ty. Magadanda, Vorkýtada irip-shirigen, qaraqustaryna keńes­tik NKVD-nyń jendetteri atqan oq tıip ólgen beıkúná taǵ­dyr­lardyń janaıqaılary dál qazir menimen birge osy minberde tur. Keńes ımperııasynyń qan­quıly ozbyrlyǵyn orystar da, belorýstar da, qazaqtar da áli kúnge deıin tartyp keledi», dedi. Baǵanadan aıtqymyz kelip otyrǵan sóz osy, búkil álem kóz ti­gip otyrǵan minberden qazaq degen sózdiń aıtylýy, jaı ǵana aıtylyp qoımaı ol shekken qaı­ǵy-qasiret, muń men nala, qııa­nat pen qastandyq, bári-bári biz­di tolqytpaı qoımaýy. Biraq aıtpaǵymyz bul da emes.

Aıtpaǵymyz, Aleksıevıch jazǵan shyǵarmada edi. Qalamger ózi júldeli shyǵarmanyń janryn «sezimder tarıhy» dep atap­ty. Shynymen de búkpesiz shyn­dyqpen baıandalǵan jantúr­shi­gerlik túrli oqıǵa oqyrmandy tebirentpeı qoımaıdy. «Soǵys bizdiń sanamyzda máńgi júrip jatyr», deıdi avtor.

Soǵys aıaqtalǵan bette Teo­dor Adorno «Osvensımnen keıin óleń jazý degenińiz – baryp tur­ǵan taǵylyq» degen eken. Ra­symen de adamzat jaralǵaly beri sana ıesi delinetin bizderdiń soǵys taqyrybynda soıylymyz eshqashan qolymyzdan túspegeni ashy da bolsa shyndyq. Árıne, soǵys – sananyń jemisi. Iаǵnı adam ıntellektisi joǵarylaǵan saıyn ol soǵysqa daıyndala bas­taıdy. Sáıkesinshe, ınstınkt te soǵysqa ár kez daıyn sezim. Bizdi bul oıǵa Aleksıevıchtiń myna bir keıipkeri aıtqan sumdyq oqıǵa jeteledi.

Soǵysta sanınstrýktor bol­ǵan­ áıel keıipker qystygúni kóp­pen birge Ladoga kóliniń betimen kele jatypty. Qarsylastar baı­qap qalyp, oq jaýdyra bas­taıdy. Attar da, adamdar da muz­dyń astyna ketip jatyr. Bul oqı­ǵanyń bári túnde bolǵan, ári oǵan áldebir jaraqattanǵan jaýyn­gerdi myqtap ustap alyp, jaǵaǵa qaraı súıretip kele jatqandaı kó­rinipti. «Ábden shylqyldaǵan, ári jalańash, kıimin julyp ketken be dep oıladym – súıretip kelemin, jaǵaǵa jetkende ań­ǵar­sam, jaraqat alǵan dáp-dáý aq­serke balyqty súıretip kelip­pin», deıdi.

Shynymen myna oqıǵany oqy­ǵanda boıyńdy tok uryp ót­kendeı bolady. Áıel adamnyń ıns­tınkti urpaq órbitý, jalpy tirshilik ataýlyny qorǵaý, saqtaý ekeni belgili. Álgi áıel qap-qara túnde oq pen ottyń ortasynda júrip óziniń analyq mıssııasyn atqarýdy umytpaıdy. Ol álgi jaraly balyqty sasqanynan ıa bolmasa adam eken dep súıre­me­gen bolýy da múmkin. Ol beı­sana túrde tirshilik ıesin qor­ǵaý­dy maqsat etýi ǵajap emes. Ne desek te soǵystyń osyndaı sum­dyqtary qalamger janyn qaqyratyp ketkeni ras.

Maıdan dalasyndaǵy ınstınkt pen ıntellektiniń (aqyldyń) qaqtyǵysy Aleksıevıchtiń taǵy bir keıipkeriniń basynan bylaı ótedi. Bul oqıǵa da oqyrmannyń jan dúnıesin tas-talqan etkenine senimdimiz.

Jazýshy aıtady: «Jáne bir kezdeskenimde atty ásker eskadrony sanınstrýktorynyń aıt­qanyn tyńdadym. Ol shaıqas ke­zinde shuńqyrǵa oq tıgen ne­mis­ti súıretip ákelipti, biraq muny uraǵa jetkende ǵana­ ań­ǵarypty – aıaǵy synǵan, qany bur­qyrap aǵyp jatyr. Bir­aq­ bul jaý ǵoı! Ne isteý kerek? Jo­ǵa­ry jaqta óz jigitteri qy­rylyp ja­tyr. Biraq ol álgi nemistiń jaraqa­tyn tańady da, taǵy eń­bekteı jó­neledi. Esinen tanǵan orys sol­datyn súırep áke­ledi, al ol esin jıǵan bette ne­misti ól­tirgisi ke­ledi, al anaý da esin jıysymen avto­matyna bas­ salyp, orysty ólti­rýge umtylady».

Mine, áıel zatynyń maıdan dalasyndaǵy janqııar erlikteri osylaı. Olarda eń aldymen ınstınkt jumys isteıdi. Áıtpese, álgi keıipker jaralanyp jatqan nemisti ózderiniń urasyna kim ekenin tanymastan súırep ákel­gen joq. Ony sonshalyqty úlken qadamdarǵa onyń ishki túısigi bas­tady. Al endi kerisinshe jara­lanyp jatqan nemis pen orys­tyń ózderin qorǵap qalǵan qut­qarýshylarynyń aldynda birin-biri óltirgisi kelýi – ol endi baryp turǵan qasiret. Mine, ınstınkt pen ıntellektiniń (aqyldyń) ara­syndaǵy maıdan osy turǵydan biz­diń sanamyzda ár kez júrip jatady.

Aleksıevıch óziniń bul oqı­ǵalar tizbesin esh ásiresiz, búkpesiz baıandaýyn joǵaryda Teodor Adornonyń sózimen jalǵap bylaı dep aqtap alady: «Meniń ustazym Ales Adamovıch «HH ǵasyrdyń sur­qııa sumdyqtary týraly proza jazý qorlaýshylyqqa jatady dep esepteımin» deıdi. Bul jerde oıdan shyǵarylǵan eshteńe de joq («Soǵystyń surqy áıelge jat» shyǵarmasyn aıtyp tur). Aqı­qatty sol turpatymen, sol qal­pymen alǵa tartý kerek. Ol úshin «ásire ádebıet» qajet bolmaıdy. Bul jerde kýágerlerdiń sóılegeni ǵana jón. Nıssheniń birde-bir sýretker shynaıylyqty belimen kótere almaıdy degen sózin de eske alýǵa bolady».

Qaıtken kúnde de Aleksıevıch bizge – jańa álem. Onyń qalamy­nan tamǵan qanda eshkim kóterip tura almas aýyr zil bar. Onyń qa­­lamyndaǵy janaıqaıdy ba­sý­­ǵa­ eshkimniń qaýqary jete qoımaıdy.

Aleksıevıchti oqyp otyryp, biz shynymen de áli kúnge deıin keńestik júıe tásilimen oı­laýdan aryla alamaı kele jat­qa­nymyzdy eriksiz moıyndaıtyndaımyz. Olaı etpegende she? Qalamger jazyp otyrǵandaı, biz áli kúnge deıin áskerı oılaıdy ekenbiz. Biz únemi soǵys týraly aıtyp, odan keletin úreıdiń ishinde qamalyp ómir súremiz.

Biz qaıda barsaq ta soǵys adamdaryn kezdestiremiz. Biz qaıda barsaq ta aldymyzdan soǵystyń kerek-jaraqtary shyǵady. Bizdi soǵys ýaqyty áldılep keledi.

Bul, árıne, sanaly adam úshin aýyr kúızelis.

Qazirgi adamdardyń enjar, sharshańqy, eshteńege kóńili toǵaımaıtyn kúıreýiktigine de osy soǵys fobııasy áser etpeı qoımaıdy. Bizdi soǵyspen baılanystyryp jatqan detaldar sheksiz. Oılar, sózder, adamdar, kıimder, zattar, ýaqyt...

Demek, biz bárimiz soǵysqa qatysqan adamdarmyz.

Aleksıevıch aıtqan sóz – jal­py­adamzattyq janaıqaı deýge bolady. Onyń týyndysyna berilgen baǵa jalpylaı alǵanda osyǵan saıady.

Bizge Aleksıevıch álemin qa­zaqsha tárjimalap, alǵash tanys­tyrǵan laýreattyń áriptesi, ómirin ádebıet pen jýrnalıstıkaǵa teń arnaǵan qalamger Maral Hasen bolatyn. M.Hasen aýdarmashy retinde jalǵyz S.Aleksıevıchti ǵana emes, Nobel syılyǵyn ıelen­gen qanshama klassıktiń shy­ǵarmalaryn qazaq tilinde sóı­letti. Sanaly ǵumyryn saf óner­ge baǵyshtaǵan bul esimdi zerdeli oqyrman esh umytpaýy kerek. Jary Rymbala Smaılova da bul turǵyda ádebıetke úlken qyz­met etip kele jatqan janashyr ­jan. S.Aleksıevıchtiń «Myrysh­qa aı­nalǵan qyrshyndaryn» tár­jimalaǵan R.Smaılovanyń eń­begin de erekshe atap ketkimiz keledi.