Buǵan deıin «Bolashaq» baǵdarlamasynyń túlekterin ortalyqtan, ıaǵnı megapolısterden ǵana izdeıtinbiz. Ǵalymtaný baǵytyndaǵy jobamyzdyń keıipkerin osy joly óńirden taptyq. Ol – jas ǵalymdardyń, ǵylymǵa jańa qadam basqan zertteýshilerdiń bilimin jetildirip, tanymyn keńeıtip, ǵylymı áleýetin arttyrýdy qoǵamdyq mindetindeı kóretin Laýra Qarabasova.
Keıipkerimiz óziniń týǵan jeri Aqtóbe oblysyndaǵy «Daryn» mektep ınternatynda, ony bitirgen soń qazirgi Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetinde bilim aldy. Bilim qýǵan jas talapker munymen toqtap qalmaı oqýyn shetelde jalǵastyrýdy kózdep, Anglııaǵa attandy. «Bolashaq» baǵdarlamasymen Ulybrıtanııadaǵy Warwick ýnıversıtetine «Bilim berýdegi kóshbasshylyq jáne menedjment» boıynsha magıstratýraǵa tústi. Ondaǵy oqýyn aıaqtaǵannan keıin, anyǵy 2013 jyly ol elge oraldy. Elordada ǵylymı izdenisterin bastady, ony praktıkamen ushtastyrdy. «Nazarbaev zııatkerlik mektepteri» janyndaǵy Bilim berý baǵdarlamalary ortalyǵyna jumysqa turdy.
«Men birden ınnovasııa alańyna túskendeı boldym. Mundaı ortada jumys istegen sondaı qyzyqty. Bul ózi NZM-niń qalyptasý jyldary edi. Osyndaı mańyzdy kezeńde maǵan jaýapty is – úshtildi bilim berýdi engizý baǵytyn iske asyrý júkteldi. Úshtildi bilim berý boıynsha aǵa menedjer retinde 20 Zııatkerlik mektepte úshtildilikti engizýdiń modelin ázirleýge kómektesken halyqaralyq iri sarapshylarmen jumys boıynsha jobany basqardym. Bul sarapshylar Kanada, AQSh, Belshııa jáne Estonııadan shyqqan iri ǵalymdar bolatyn. Keıin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi janyndaǵy úshtildi bilim berý strategııasyn ázirleý boıynsha ulttyq jumys tobynyń úılestirýshisi boldym», deıdi keıipkerimiz.
Úshtildilikti kóp zerttegen ǵalymnan «Osy saıasat qazaq tilin jutyp jibermeı me? Ǵylymı negizge súıenip aıtqanda, balaǵa ekinshi nemese úshinshi bir shet tilin qansha jastan úıretken tıimdi?» dep suradyq. Onyń oıynsha, qoǵam belsendileriniń, ásirese memlekettik til janashyrlarynyń janaıqaıy oryndy, tek til quryp ketpes úshin oǵan basymdyq berip qoıý jetkiliksiz, qajettilik týdyrý kerek. Bul qajettilik mektep nemese ýnıversıtette tildi oqytý arqyly sheshilmeıdi, eńbek naryǵyn da qamtıdy. Sonymen qatar tildik saıasat týraly aıtqanda mıkrodeńgeıdegi, ıaǵnı mektep deńgeıindegi saıasattyń, ásirese pedagogıkanyń sheshýshi ról atqaratynyn nazarda ustaǵan jón.
«Shyndyǵyna kelgende úshtildilik degen aǵylshyn tiline basymdyq berý degen sóz emes. Bul – orys synyptaryndaǵy nemese aǵylshyn tilinde bilim alatyndarǵa sol tilmen teńdeı qazaq tilin bilýine qajettilik týdyrý. Aıtalyq, NZM-de qaı tilde bilim alatyn synyp ekenine qaramastan Qazaqstan tarıhy tek qazaq tilinde ótedi. Demek, orys synybyndaǵy oqýshylar da birneshe pándi qazaq tilinde oqý arqyly memlekettik tildi tereńdeı biledi. NZM-niń dál osy tájirıbesin qarapaıym mektepterge engizýdi ata-ana jáne oqýshylar suranysy boıynsha júzege asyrýǵa bolady. Ekinshiden, úshtildilik ǵylymı izdenisterimniń taqyrybyna aınalǵaly, bir nárseni anyq túsindim. Otbasynda balanyń birneshe tilde sóıleýi – qalypty jaǵdaı, tipti qajettilik. Mysaly, ákesi túrik, anasy uıǵyr bala otbasynda týǵan bala – tabıǵatynan bılıngval, sondyqtan oǵan 2 tilde sóıleý, túsiný qalypty úırenshikti nársege aınalǵan. Ata-anasy shet elde oqyǵandyqtan, bala aǵylshyn tildi ortada turyp, mektepte aǵylshynsha oqyp kelgen. Ol keıin qazaq mektebine barsa, qazaq tilin, keıin orys tilin meńgere alady. Mine, osyndaı jaǵdaıda balalardyń bilim alý quqyn shektemeı, olarǵa múmkindik jasap, qajettilik týdyra bilgen abzal. Alaıda shet tilin oqytý ádistemesi men resýrstary jolǵa qoıylmaı, balany erte jastan til oqytýǵa umtylý – nátıjesiz», deıdi L.Qarabasova.
Ǵylymdy nasıhattaý – ǵylym salasynyń baǵalanýyna alyp keletin joldardyń biri. Keıde aqparat az bolǵandyqtan, jastar úshin sala tartymsyz bolyp kórinýi múmkin. Al ǵylymdy nasıhattaýǵa eń aldymen ǵalymdar múddeli, qulyqty bolǵanda ǵana kózdegenimizge qol jetkizetinimiz anyq. Iá, bizde ǵylymmen aınalysatyn ǵalymdar jeterlik, biraq ǵylym jaıynda, ǵylymda ózin qalaı qalyptastyrýǵa bolatyny týraly aıtatyn ǵalymdar saýsaqpen sanarlyq. Sol sanaýly ǵalymnyń biri – keıipkerimiz L.Qarabasova. Ol shetelden alǵan bilimin áli de jetildire túsý keregin túsinip, 2014 jyly Nazarbaev ýnıversıtetiniń doktorantýrasyna tústi. Doktorantýradaǵy alǵashqy jylynda oqýǵa, tereń akademııalyq bilimge kóp kúsh saldy da sońǵy jyldarynda oqýymen qatar jıǵan-tergen ilimin jobalarǵa jumsaýmen aınalysty. Kóp jobasynyń ishindegi bizdiń kózimizge erekshe ilikkeni – ǵylym týraly kásibı blok júrgizetini.
«Áleýmettik jelidegi paraqshamda jazatyn ǵylymǵa qatysty jazbalarymnyń jemisi bolar, sondaǵy oı men keńesterdiń yqpalymen magıstratýraǵa, doktorantýraǵa túsip ıakı bir kezderi ǵylymnan úmitin úzip, tastap ketken ýnıversıtettegi jumysyna qaıta oralǵandary bar. Demek elimizde myqty mamandardyń ǵylymmen aınalyspaýyna nasıhattalmaýy birden-bir sebep bolyp otyr. Alaıda men blogymda eshkimge aqyl aıtpaımyn, tipti ǵylymmen aınalysýǵa úgittemeımin de. Bar bolǵany ózimniń ǵalym retinde jumystarymdy, ǵylymı joldaǵy jetistikterime (úlken-kishi demeı) qalaı jetkenimdi jeńil baıandaımyn. Dál osy áreketti kez kelgen ǵalymnan kútemin. О́ıtkeni, meniń oıymsha, jetistikke jetýdiń joly jaıly bilimińdi ózgelermen bólispeý – ózimshildik», deıdi fılosofııa PhD doktory L.Qarabasova.
Keıipkerimiz blogynda ǵylymı jetekshiler, olardyń qandaı bolý keregin, óziniń magıstranty nemese doktorantyna neni úıretýge tıis ekenin jazady. Onyń aıtýynsha, ǵylymı jetekshiniń mektebi úlken ról oınaıdy. Budan bólek ǵylymı dıssertasııanyń taqyrybyn tańdaý da – qazaqstandyq jas zertteýshiler úshin mańyzdy másele. Sebebi ol ózi zerttep kórgen kóptegen otandyq joǵary oqý ornynda ǵylymı dıssertasııanyń taqyrybyna kelgende, is júzinde jas zertteýshiniń tańdaýy shekteýli bolyp qalady, ǵylymı jetekshi ózine yńǵaıly taqyrypty tańdaýǵa yqpal etedi. Bul – qatelik.
«Ǵylymı jetekshiler keıingi býynnyń ózine qyzyq bolatyn, jańa bir nárseni ashatyn, tipti jetekshiniń ózine belgisiz bir taqyrypty tańdaýyna qoryqpaı múmkindik berý kerek. Stýdent 2-3 jyl boıy sol tańdaǵan taqyrybymen «ómir súredi», keıbiri stýdent kezdegi taqyrybyn keıin oqýyn bitirip jumysqa turǵanda da jalǵastyra zertteıdi. Meniń jetekshim, Lýızıana ýnıversıtetiniń qurmetti professory Denız Ijeanyń sózimen aıtsaq, árkimde óz taqyrybyna qushtarlyq bolýy kerek. Qalypty jaǵdaıda ǵylymı jetekshige onyń buryn zerttep júrgen, bolmasa sáıkes keletin taqyrybyn tańdaǵan stýdentti berýge tyrysady. Negizi zertteý qyzyǵýshylyqtary saı kelmese, qorqynyshty jaǵdaı emes. Naǵyz ǵalym retinde qalyptasqan jetekshi kez kelgen taqyrypta baǵyt bere alady. О́ıtkeni taqyryp san túrli bolǵanymen, dıssertasııa jazýdyń, zertteý júrgizýdiń joly – bir. Sodan soń taqyryptyń problemasyn qoıý jóninde qansha doktorantpen sóılestim, biraq basym bóligi zertteý taqyrybyn aıtady, al taqyryptyń problemasyn, ıaǵnı nátıjesinde ne nársege jetkisi keletinin jáne bul zertteý qandaı naqty suraqqa jaýap berý keregin aıta almaıdy, bilmeıdi. Taǵy bir problema – ádebıetke sholý. Zertteýshi kóp ádebıetti oqymaıynsha, ádebıetke sholý jasaı almaıdy. Bir maqala jazý úshin kemi 30-40 maqala oqý kerek. 5-6 ǵylymı eńbekti oqyp alyp, qandaı da bir taqyryptyń buryn zerttelmegenin qalaı anyqtaısyń. Ádebıetke sholýdyń oı deńgeıinde belgi beretin bir zańdylyǵy bar. Soǵan jetý qajet», deıdi keıipkerimiz.
Ǵylym jaıly aıtatyn ǵalym óziniń blogynda zertteýdiń ádisnamasy tóńiregindegi túıindi túıtkilder týraly da másele kótergen. Osy máselege qatysty jas zertteýshilermen birge ózi de zertteý júrgizgen. Sondaǵy kóz jetkizgeni – elimizdegi biraz ýnıversıtettiń doktorantýrasynda zertteý ádisteri degen arnaıy pánniń joq bolyp shyqqany. JOO ókilderi magıstratýrada oqytylatynyn alǵa tartqan. Alaıda «Bilim berýdegi kóshbasshylyq jáne menedjment» boıynsha magıstr ári fılosofııa PhD doktory L.Qarabasova atalǵan pánniń doktorantýrada bir satyǵa joǵarylap, tereńdeı oqytylýy keregin aıtady.
«Sandyq jáne sapalyq zertteý degen bar, onyń árqaısysyn semestr boıy oqytý kerek. Qazaqstandyq zertteýshilerdiń myqty jýrnaldarǵa maqala jarııalaýda jáne ǵylymı granttardy utyp aýda qınalatyn sebebi – zertteý ádisterin durys negizdeı bilmeıtininde. Zertteý ádisterin tolyq meńgerip, jaqsy maqala jazǵanymen, jarııalaýdyń jolyn tappaıtyndar da bar. Olarǵa ımpakt faktory joǵary jýrnaldardy anyqtaý, maqala jiberý, anonımdi túrde kelgen resenzııaǵa qalaı jaýap berý qajet ekenin jazbalarym arqyly jetkizemin. Meniń qatty tańǵalǵanym, kóp ǵalymdar myqty jýrnaldardyń deldaldary bolmaıtynyn, eshbir agenttikpen jumys istemeıtinin túsinbeıdi. Ǵalym jáne ǵylymı jýrnaldyń redaktory sol basylymnyń saıty arqyly ǵana jumys isteıdi», deıdi keıipkerimiz.
Ǵalym L.Qarabasova ózi stýdent bolǵan A.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe memlekettik ýnıversıtetine jaqynda akademııalyq jumystar jónindegi prorektor bolyp oraldy. Onyń bul qadamy, halyqaralyq bilim alýyna múmkindik berip, jaǵdaı jasaǵan eline degen azamattyq, perzenttik paryzy shetelde oqyǵan ózge zamandastaryna úlgi bolady dep senemiz.