STOKGOLM. Qytaıda SARS-CoV-2 vırýsynyń alǵash ret DNK taldamasy alynǵaly 18 aıdan asty. Sol oqıǵadan bir aı ótken soń Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy eń qaýipti deńgeıdegi jahandyq dabyl qaǵyp, Covid-19 epıdemııasyn qoǵamdyq densaýlyq saqtaý salasyndaǵy halyqaralyq tótenshe jaǵdaı dep málimdedi. Birneshe aptadan keıin DDU álemdik pandemııa bastalǵanyn habarlady. Degenmen daǵdarystyń aıaqtalýyna áli erte. Kerisinshe, vırýs evolıýsııasynyń qaýipti kezeńine aıaq bastyq.
Baqýatty, tabysy mol, kóbirek vaksınamen qamtylǵan elderde jaǵdaı ońalǵanymen, vırýstyń jańa nusqalarymen kúresýge qarajaty jetispeıtin, tabysy tómen elderdi úmitsizdik bulty torlady. Jeti apta boıy vırýs juqtyrǵandar sanynyń azaıǵanyn habarlaǵan DDU qazirgi tańda shartaraptyń túkpir-túkpirinde naýqastardyń qaıta óskenin aıtyp otyr. Mysaly, 6 shildedegi aptalyq epıdemııalyq málimette Eýropada vırýs juqtyrǵandar sany 30 paıyzǵa artqany anyqtaldy. Eýropalyq odaq búkil eresekterdiń 70 paıyzyn qamtýǵa jetkilikti vaksına dozalaryn jetkizdi.
Jahandyq ahýaldyń nasharlaýynyń sebebi belgili. Qazir 111 elde anyqtalǵan Delta nusqasy burynǵy SARS-CoV-2 shtamdaryna qaraǵanda áldeqaıda juqpaly jáne óte tez taralady. Jańa nusqalardyń paıda bolýy bizge myna máseleni eske ustaýdy talap etedi. Qoldanǵan sharalarymyzǵa qarsy tura alatyn, ýaqyt óte evolıýsııalyq jolmen ózgeretin tiri aǵzamen kúresip jatyrmyz.
Alfa jáne Beta nusqalarynan tóngen qaýip az, biraq Delta nusqasy eshkimdi aıar emes. Keleshekte jańa mýtasııalardyń qandaı bolatynyn eshkim boljaı almaıdy. Anyq bir nárse bar. Vırýs álemde alshań basyp júrgende jańa nusqalardyń shyǵa beretini sózsiz.
Eýropada jáne Soltústik Amerıkada vaksına alǵan halyqtyń úlesi ósip kele jatqanda shekteý talaptary, maska kııý jáne basqa da karantındik sharalar jeńildetildi. Bul qadam sátsizdikke ushyrap, boljanǵan teris nátıjege ákeldi. Taıaýda Nıderland premer-mınıstri Mark Rıýtte elde tirkelgen naýqastar sanynyń kúrt óskeni úshin keshirim suraýǵa májbúr boldy. Onyń osyndaı qadamǵa barǵan sońǵy kóshbasshy bolýy da ekitalaı.
Soraqysy, baı elder basqalarǵa kómektesýge qulyqsyz. Birneshe márte G7 jáne G20 kezdesýlerinen keıin halyqaralyq qoǵamdastyq vaksınalardy teń bólisýdiń halyqaralyq úılestirýshi mehanızmi – Covid-19 Tools Accelerator (ACT-A) bastamasyn qarjylandyrýǵa qajetti 16 mıllıard qarajatty áli bólgen joq. Bul soma ulttyq ekonomıkany qoldaýǵa jumsalǵan trıllıondaǵan dollarmen salystyrǵanda óte az.
Baqýatty elderdegi ahýal qalypqa túse bastasa, vaksınalar, respıratorlar, ottegi ballondary, testileý men tizbekteý quraldary jetpeı jatqan basqa kóptegen memleketti úmitsizdik jaılap barady. Delta nusqasynyń kúrt taraýyna baılanysty olardyń qoldan keletin qaıyry shamaly. DDU-nyń Covid-19 boıynsha tehnıkalyq jetekshisi 6 shildede álemniń búkil bóliginde naýqastar sany tez kóbeıýi múmkin. 20-dan astam el bar ekenin eskertti. Atalǵan memleketterdiń kópshiliginde vaksına salý deńgeıi tómen bolǵandyqtan, ólim-jitim kóbeıetini sózsiz.
Jalpy alǵanda, jer sharyndaǵy halyqtyń tórtten bir bóligi ǵana vaksına saldyrtty. Bul qalyptasqan ahýalǵa qatty áser etetindeı kórinýi múmkin. Biraq ekpeniń jetkizilýi, negizinen, tabysy joǵary elderde basym. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy pandemııany toqtatý úshin álemniń 70 paıyzy vaksına saldyrýy kerek dep esepteıdi. Buǵan qol jetkizý úshin áli atqaratyn sharýa kóp.
Iá, vaksına óndirisi tez artyp keledi. Farmasevtıka salasyndaǵy kóshbasshy kompanııalar bıyl 11 mıllıard doza (álem halqynyń 70 paıyzyn qamtýǵa qajetti mólsher) shyǵarýǵa ýáde berip otyr. Biraq bul óndiris álemdegi basqa aýrýlarmen kúresýge kerek. 3-4 mıllıard vaksınany shyǵarýǵa kedergi keltiredi. Covid-19 vaksınalaryn shyǵarý – kúrdeli prosess. Pfizer / BioNTech vaksınasyna álemniń 19 elinen keletin 280 qospa qajet. О́ndiristi ulǵaıtý buryn-sońdy kezdespegen 200-ge jýyq jańa tehnologııa transferti kelisimderin talap etedi.
DDU men Dúnıejúzilik saýda uıymy osyndaı kelisimderdi jeńildetý maqsatynda áreket etip jatyr. Áıtse de, saýdadaǵy shekteýler men vaksınalardy bólisýdegi kedergiler ózektiligin joıǵan joq. Jaqynda DDU vaksınalarǵa áser etetin saýdadaǵy shekteýler sany pandemııa bastalǵan kezdegi 109 kórsetkishten azaıǵanymen, óndiristiń ósýin báseńdetetin 53 ereje bar ekenin atap kórsetti.
Osy oraıda, Úndistandaǵy qaıǵyly jaǵdaı qaıtalanbas úshin kóbirek ottegi qajet. Kópjaqty ınstıtýttar men úkimettik emes uıymdar negizgi jahandyq jetkizýshilermen mańyzdy kelisimder jasasty. Biraq Afrıka men Azııanyń keıbir bólikterindegi ahýalǵa baılanysty qajetti ottegimen qamtamasyz etý úshin kóp nárse isteý kerek.
Sonymen qatar jabdyqtardy synaý jáne retke keltirý indet oshaqtaryn basqarý úshin de, jańa nusqalardy taýyp, tez qımyldaý úshin de óte mańyzdy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy tórt qaýipti nusqadan basqa taǵy tórt «kúdikti nusqany» baqylap otyr. Olardyń biri – Lıambda nusqasy qazir 29 elde tabylǵan.
Nusqa problemasy osy daǵdarystyń ǵalamdyq sıpatyn kórsetedi. Vırýs alǵash ret Qytaıda anyqtalǵanymen, qaýipti tórt nusqa alystan – Afrıkadan, Brazılııadan, Ulybrıtanııa men Úndistannan anyqtaldy. Lıambda alǵash ret Perýde tirkeldi. Kelesi nusqa kez kelgen jerden shyǵýy múmkin. Sondyqtan qol qýsyryp qarap otyrýǵa bolmaıdy. Eger jańa nusqalardyń tirkelýinen saqtanǵymyz kelse, vaksınalaýǵa qatysty jahandyq kúsh-jigerdi eki ese kóbeıtýimiz kerek.
Qazirgi ýaqyt – saıası kóshbasshylyq synaǵy. Búkil memleket vırýs eshkimge qaýip tóndirmeıtindeı bolǵansha, ahýal jaqsarmaıdy degen qaǵıdany baıypty qabyldaýy kerek. Basqa elderdegi sátsizdik pandemııamen kúrestegi jetistiktiń kúl-talqanyn shyǵarýy múmkin. Sondyqtan buǵan muqııat bolý qajet.
Karl BILDT,
Shvesııanyń burynǵy premer-mınıstri jáne burynǵy syrtqy ister mınıstri
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org