Birikken Ulttar Uıymyna múshelikke qabyldaný álem kartasyndaǵy jańa memlekettiń táýelsizdigin halyqaralyq qaýymdastyqtyń eń jarqyn jáne sózsiz moıyndaǵany bolyp sanalady. Kópshilikke málim, Qazaqstan álemniń irgeli jahandyq uıymyna 1991 jylǵy 2 naýryzda qabyldandy.
Búgin biz osy joldaǵy kópshilikke beıtanys, biraq óte mańyzdy bir tarıhı derekti eske salǵymyz keledi. Áńgime BUU Hatshylyǵynyń joǵary deńgeıdegi ókiliniń Qazaqstanǵa alǵashqy sapary týraly órbimekshi. Ol respýblıkamyzdyń táýelsizdigin jarııalaýynan birneshe aı buryn bolǵan edi.
1991 jyldyń 25–30 shilde aralyǵynda Qazaqstanǵa meniń shaqyrýymnyń negizinde BUU Transulttyq korporasııalar jónindegi ortalyǵynyń atqarýshy dırektory Pıter Hansen kelgen bolatyn. Men onymen 1990 jyldyń kúzinde Nıý-Iorktegi BUU Bas Assambleıasynyń 45-shi sessııasyna Qazaq KSR-niń syrtqy ister mınıstri ári keńes delegasııasynyń múshesi retinde tanysqan edim.
Pıter Hansen – Danııa azamaty jáne Odense ýnıversıtetiniń professory (aıtpaqshy, bul qalada onyń álemge eń áıgili otandasy, jazýshy Hans-Krıstıan Andersen dúnıege kelgen). 1978–1988 jyldarda BUU Bas hatshysynyń baǵdarlamalardy josparlaý jáne úılestirý jónindegi kómekshisi bolyp jumys istedi. 1985 jyly BUU Transulttyq korporasııalar (TUK) jónindegi ortalyqty basqardy, al 1994 jyly BUU Bas hatshysynyń gýmanıtarlyq máseleler jónindegi orynbasary bolyp taǵaıyndaldy.
TUK jónindegi ortalyq 1974 jyly BUU Ekonomıkalyq jáne áleýmettik keńesiniń (ECOSOC) 57-shi sessııasyndaǵy qararmen damýshy elderdiń bastamasymen qurylǵan BUU TUK jónindegi komıssııasynyń kómekshi ınstıtýty retinde quryldy. Onyń basty mindeti – TUK úshin ádep kodeksin ázirleý boldy, ol saıyp kelgende, sol kúıi qabyldanbaı qaldy. 1993 jyly Ortalyq TUK halyqaralyq qyzmetin baqylaý jáne retteý máselelerimen aınalysatyn BUU Saýda jáne damý konferensııasynyń (IýNKTAD) quramyna berildi.
Sapar barysynda P.Hansen respýblıkanyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıymen tanysty, basshylyǵymen kezdesti jáne ózi basqaratyn ortalyq pen Qazaqstan arasynda naryqtyq ekonomıkanyń negizin qurý salasynda yntymaqtastyq ornatý, halyqaralyq ekonomıkalyq qyzmet týraly zańnamany ázirleý máselelerin talqylady.
1991 jylǵy 25 shildede P.Hansen Almatyǵa kelgen kezde Qazaq KSR Premer-mınıstriniń orynbasary Q.T.Turysovpen kezdesti. Olardyń suhbatyna Qazaq KSR Prezıdenti janyndaǵy Joǵary ekonomıkalyq keńes tóraǵasynyń orynbasary D.H.Sembaev, Kólik mınıstri N.Q.Esenǵarın jáne úkimettiń ekonomıkalyq bóliminiń basqa da resmı tulǵalary qatysty. Kúndeligimde jazǵanyma qaraǵanda, kezdesý barysynda qazaqstandyq tarapty qyzyqtyratyn naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý jáne respýblıkanyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetin damytý máseleleri keńinen talqylandy.
1989 jyly úkimet Tuńǵysh Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń tapsyrmasymen respýblıkanyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń tujyrymdamasyn ázirlep, sonyń negizinde Qazaq KSR-niń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetin damytý baǵdarlamasyn qabyldaǵanyn eskergen jón. Onyń negizgi maqsattarynyń biri – Qazaqstan aýmaǵynda erkin ekonomıkalyq aımaqtardy qurý jáne sheteldik ınvestısııalardy tartý boldy, soǵan baılanysty tıisti zańnamalyq negizdi daıyndaý qajet edi. Atalǵan máselege qatysty BUU-nyń beıindi qurylymynyń saraptamasy óte oryndy boldy.
26-27 shildede P.Hansen atalǵan erkin ekonomıkalyq aımaq qurý josparlanǵan Qaraǵandy oblysyna bardy. Ol Qaraǵandy oblystyq keńesiniń tóraǵasy I.G.Mýsalımov, kenshiler ujymy ókilderimen jáne syrtqy ekonomıkalyq baılanystarǵa qatysy bar jergilikti basshylarmen kezdesip, Qarqaraly keńsharynda boldy.
29 shildede Qazaq KSR Syrtqy ekonomıkalyq baılanystar mınıstrliginiń mamandarymen kezdesýi uıymdastyryldy.
Sol kúni Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy E.M.Asanbaevpen kezdesý ótti. Taraptar Qazaqstannyń álemdik ekonomıkalyq qatynastarǵa qosylýyna baılanysty daıyndalǵan zań jobalaryna halyqaralyq saraptama júrgizý máselelerin, atap aıtqanda, «Erkin ekonomıkalyq aımaqtar týraly», «Tikeleı sheteldik ınvestısııalar týraly» zań jobalaryn talqylady. Keıinirek biz olardy P.Hansenge jiberip, ol jobalarǵa bedeldi halyqaralyq sarapshylardyń taldaýyn uıymdastyrýǵa belsendi túrde kómektesti. Nátıjesinde, parlament naryqtyq ekonomıkanyń negizderin qalyptastyrý úshin mańyzdy osy zańdardy olardan alynǵan qundy usynystardy esepke ala otyryp qabyldady.
30 shildede BUU ókili Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Ekonomıkalyq reformalar komıtetiniń depýtattarymen kezdesti. Sol kúni ony Premer-mınıstr U.Q.Qaramanov qabyldady da, suhbat barysynda BUU-nyń TUK jónindegi ortalyǵymen yntymaqtastyq týraly biz usynǵan qujat jetildirile tústi.
Sodan keıin P.Hansen jáne Premer-mınıstrdiń orynbasary Q.T.Turysov «Qazaq KSR Úkimeti men BUU Transulttyq korporasııalar jónindegi ortalyǵy arasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimge» qol qoıdy. Onda halyqaralyq ekonomıkalyq jáne quqyqtyq qaǵıdalardy oryndaý arqyly respýblıkanyń kásiporyndary men TUK arasynda ózara tıimdi negizde qarym-qatynas ornatýǵa, Qazaqstannyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetine jáne onyń álemdik ekonomıkalyq júıege ıntegrasııasyna qatysty BUU ortalyǵynyń zań jobalaryna saraptama júrgizýge jan-jaqty kómek kórsetýge daıyndyǵy atap ótildi.
1 tamyzda sapar qorytyndysy boıynsha QazTAG-qa bergen suhbatynda P.Hansen Qazaqstannyń tabıǵı resýrstarǵa baı, ekonomıkalyq áleýeti myqty el ekenine kózi jetkenin aıtyp, respýblıka basshylyǵy naryqtyq qatynastarǵa kóshý jolynda senimdi baǵyt ustanýda jáne halyqqa laıyqty ómir súrý deńgeıin qamtamasyz etý úshin jaǵdaı jasaýǵa umtylýda degen baǵa berdi.
Men P.Hansenniń osy sapary barysynda mártebeli qonaǵymyzdyń respýblıkamyzǵa, onyń mádenıeti men tarıhyna degen shynaıy qyzyǵýshylyǵy men qurmetine, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý josparlarymyzdy júzege asyrýǵa kómektesýge daıyn ekendigine kýá boldym. Onyń Almatydaǵy taýlardyń ǵajaıyp kórinisine, Qaraǵandy oblysyndaǵy sheksiz qazaq dalasyna jáne Qarqaraly ólkesiniń keremet tabıǵatyna súısingeni esimde.
Bul oqıǵanyń qyzyqty jalǵasy boldy. 1991 jyly jeltoqsan aıynyń sońynda Tuńǵysh Prezıdenttiń tapsyrmasymen jańa táýelsiz memleketimizdiń BUU músheligine qabyldanýyna daıyndyq jasaý úshin Nıý-Iorkke barǵanymda, alǵashqylardyń biri bolyp men Pıtermen kezdestim. Ol maǵan odaqtas respýblıkanyń úkimetimen kelisimshartqa qol qoıǵanyna baılanysty BUU Hatshylyǵynyń zań departamenti tarapynan qatty synǵa ushyraǵanyn aıtty. «Sizdi synaý emes, kerisinshe maqtaý kerek edi», dedim men, – óıtkeni siz BUU Hatshylyǵynan birinshi bolyp Qazaqstannyń dúnıejúzilik uıymnyń tolyqqandy múshesi bolatyndyǵyn aldyn ala kóre bildińiz».
Men Qazaqstan Respýblıkasynyń BUU janyndaǵy birinshi turaqty ókili retinde Nıý-Iorkte jumys jasaǵan 8 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde biz Pıtermen jaqsy dos ári áriptes boldyq.
Osylaısha, 1991 jylǵy shildede BUU-nyń joǵary deńgeıdegi ókiliniń Qazaqstanǵa alǵashqy sapary is júzinde egemen respýblıkamyz ben irgeli halyqaralyq uıym arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń negizin qalaýǵa septigin tıgizdi.
30 jyl ishinde men táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda áleýmettik-ekonomıkalyq saladaǵy BUU-nyń biregeı tájirıbesin paıdalaný tıimdi naryqtyq ekonomıkany qurý, tikeleı sheteldik ınvestısııalardy tartý jáne jas táýelsiz memleketimizdiń álemdik ekonomıkalyq júıege keshendi kirýi úshin elimizde irgeli reformalardyń tabysty júzege asyrylýyna yqpal etkenine birneshe ret kózim jetti.
Aqmaral ARYSTANBEKOVA,
SIM Erekshe tapsyrmalar
jónindegi elshisi, 1989–1991 jj. Qazaq KSR jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń
Syrtqy ister mınıstri
SÝRETTE: A.Arystanbekova, Pıter Hansen, QazKSR Joǵarǵy Keńesiniń tóraǵasy E.Asanbaev jáne QazKSR Prezıdenti janyndaǵy Joǵary ekonomıkalyq keńes tóraǵasynyń orynbasary D.Sembaev. 1991 jylǵy 29 shilde, Almaty qalasy.